अध्याय 14: महादान और तुलापुरुष दान

शस्तानि घोरदानानि महादानानि नित्यशः ।
पात्रेभ्यस्तु प्रदेयानि आत्मानं तारयंति च

śastāni ghoradānāni mahādānāni nityaśaḥ |
pātrebhyastu pradeyāni ātmānaṃ tārayaṃti ca

हिरण्यदानं गोदानं भूमिदानं द्विजोत्तम ।
गृह्णंतो वै पवित्राणि तारयंति स्वमेव तम्

hiraṇyadānaṃ godānaṃ bhūmidānaṃ dvijottama |
gṛhṇaṃto vai pavitrāṇi tārayaṃti svameva tam

सुवर्णदानं गोदानं पृथिवीदानमेव च ।
एतानि श्रेष्ठदानानि कृत्वा पापैः प्रमुच्यते

suvarṇadānaṃ godānaṃ pṛthivīdānameva ca |
etāni śreṣṭhadānāni kṛtvā pāpaiḥ pramucyate

तुलादानानि शस्तानि गावः पृथ्वी सरस्वती ।
द्वे तु तुल्यबले शस्ते ह्यधिका च सरस्वती

tulādānāni śastāni gāvaḥ pṛthvī sarasvatī |
dve tu tulyabale śaste hyadhikā ca sarasvatī

नित्य ह्यनुडुहो गावच्छत्रं वस्त्रमुपानहौ ।
देयानि याचमानेभ्यः पानमन्नं तथैव च

nitya hyanuḍuho gāvacchatraṃ vastramupānahau |
deyāni yācamānebhyaḥ pānamannaṃ tathaiva ca

संकल्पविहितोयोऽर्थो ब्राह्मणेभ्यः प्रदीयते ।
अर्थिभ्योऽपीडितेभ्यश्च मनस्वी तेन जायते

saṃkalpavihitoyo'rtho brāhmaṇebhyaḥ pradīyate |
arthibhyo'pīḍitebhyaśca manasvī tena jāyate

कनकं च तिला नागाः कन्या दासी गृहं रथः ।
मणयः कपिला गावो महादानानि वै दश

kanakaṃ ca tilā nāgāḥ kanyā dāsī gṛhaṃ rathaḥ |
maṇayaḥ kapilā gāvo mahādānāni vai daśa

गृहीत्वैतानि सर्वाणि ब्राह्मणो ज्ञानवित्सदा ।
वदान्यांस्तारयेत्सद्यो ह्यात्मानं च न संशयः

gṛhītvaitāni sarvāṇi brāhmaṇo jñānavitsadā |
vadānyāṃstārayetsadyo hyātmānaṃ ca na saṃśayaḥ

सुवर्णं ये प्रयच्छंति नराश्शुद्धेन चेतसा ।
देवतास्तं प्रयच्छंति समंतादिति मे श्रुवम्

suvarṇaṃ ye prayacchaṃti narāśśuddhena cetasā |
devatāstaṃ prayacchaṃti samaṃtāditi me śruvam

अग्निर्हि देवतास्सर्वाः सुवर्णं च हुताशनः ।
तस्मात्सुवर्णं दत्त्वा च दत्तास्स्युस्सर्वदेवताः

agnirhi devatāssarvāḥ suvarṇaṃ ca hutāśanaḥ |
tasmātsuvarṇaṃ dattvā ca dattāssyussarvadevatāḥ

पृथ्वीदानं महाश्रेष्ठं सर्वकामफलप्रदम् ।
सौवर्णं च विशेषेण यत्कृतं पृथुना पुरा

pṛthvīdānaṃ mahāśreṣṭhaṃ sarvakāmaphalapradam |
sauvarṇaṃ ca viśeṣeṇa yatkṛtaṃ pṛthunā purā

दीयमानां प्रपश्यंति पृथ्वीं रुक्मसमन्विताम् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते यांति परमां गतिम्

dīyamānāṃ prapaśyaṃti pṛthvīṃ rukmasamanvitām |
sarvapāpavinirmuktāste yāṃti paramāṃ gatim

अथान्यच्च प्रवक्ष्यामि दानं सर्वोत्तमं मुने ।
कांतारं यन्न पश्यंति यमस्य बहुदुःखदम्

athānyacca pravakṣyāmi dānaṃ sarvottamaṃ mune |
kāṃtāraṃ yanna paśyaṃti yamasya bahuduḥkhadam

कुर्यात्कांतारदानं हि विधिना शुद्धमानसः ।
न्यायार्जितेन द्रव्येण वित्तशाठ्यविवर्जितः

kuryātkāṃtāradānaṃ hi vidhinā śuddhamānasaḥ |
nyāyārjitena dravyeṇa vittaśāṭhyavivarjitaḥ

तिलप्रस्थमयीं कृत्वा धेनुं सर्वगुणान्विताम् ।
धेनुवत्सं सुवर्णं च सुदिव्यं सर्वलक्षणम्

tilaprasthamayīṃ kṛtvā dhenuṃ sarvaguṇānvitām |
dhenuvatsaṃ suvarṇaṃ ca sudivyaṃ sarvalakṣaṇam

पद्ममष्टदलं कृत्वा कुंकुमाक्ताक्षतैश्शुभैः ।
पूजयेत्तत्र रुद्रादीन्सर्वान्देवान्सुभक्तितः

padmamaṣṭadalaṃ kṛtvā kuṃkumāktākṣataiśśubhaiḥ |
pūjayettatra rudrādīnsarvāndevānsubhaktitaḥ

एवं संपूज्य तां दद्याद्ब्राह्मणाय स्वशक्तितः ।
सरत्नां सहिरण्यां च सर्वाभरणभूषिताम्

evaṃ saṃpūjya tāṃ dadyādbrāhmaṇāya svaśaktitaḥ |
saratnāṃ sahiraṇyāṃ ca sarvābharaṇabhūṣitām

ततो नक्तं समश्नीयाद्दीपान्दद्यात्तु विस्तरात् ।
कार्तिक्यामिति कर्तव्यं पूर्णिमायां प्रयत्नतः

tato naktaṃ samaśnīyāddīpāndadyāttu vistarāt |
kārtikyāmiti kartavyaṃ pūrṇimāyāṃ prayatnataḥ

एवं यः कुरुते सम्यग्विधानेन स्वशक्तितः ।
यममार्गभयं घोरं नरकं च न पश्यति

evaṃ yaḥ kurute samyagvidhānena svaśaktitaḥ |
yamamārgabhayaṃ ghoraṃ narakaṃ ca na paśyati

कृत्वा पापान्यशेषाणि सबंधुस्ससुहृज्जनः ।
दिवि संक्रीडते व्यास यावदिन्द्राश्चतुर्दश

kṛtvā pāpānyaśeṣāṇi sabaṃdhussasuhṛjjanaḥ |
divi saṃkrīḍate vyāsa yāvadindrāścaturdaśa

विधितो गोश्च दानं वै सर्वोत्तममिह स्मृतम् ।
न तेन सदृशं व्यास परं दानं प्रकीर्तितम्

vidhito gośca dānaṃ vai sarvottamamiha smṛtam |
na tena sadṛśaṃ vyāsa paraṃ dānaṃ prakīrtitam

प्रयच्छते यः कपिलां सवत्सां स्वर्णशृंगिकाम् ।
कांस्यपात्रां रौप्यखुरां सर्वलक्षणलक्षिताम्

prayacchate yaḥ kapilāṃ savatsāṃ svarṇaśṛṃgikām |
kāṃsyapātrāṃ raupyakhurāṃ sarvalakṣaṇalakṣitām

तैस्तैर्गुणैः कामदुघा भूत्वा सा गौरुपैति तम् ।
प्रदातारं नरं व्यास परत्रेह च जन्मनि

taistairguṇaiḥ kāmadughā bhūtvā sā gaurupaiti tam |
pradātāraṃ naraṃ vyāsa paratreha ca janmani

यद्यदिष्टतमं लोके यदस्ति दयितं गृहे ।
तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता

yadyadiṣṭatamaṃ loke yadasti dayitaṃ gṛhe |
tattadguṇavate deyaṃ tadevākṣayamicchatā

तुलापुरुषदानं हि दानानां दानमुत्तमम् ।
तुलासंरोहणं कार्यं यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः

tulāpuruṣadānaṃ hi dānānāṃ dānamuttamam |
tulāsaṃrohaṇaṃ kāryaṃ yadīcchecchreya ātmanaḥ

यत्कृत्वा मुच्यते पापैर्वधबंधकृतोद्भवैः ।
तुलादानं महत्पुण्यं सर्वपापक्षयंकरम्

yatkṛtvā mucyate pāpairvadhabaṃdhakṛtodbhavaiḥ |
tulādānaṃ mahatpuṇyaṃ sarvapāpakṣayaṃkaram

कृत्वा पापान्यशेषाणि तुलादानं करोति यः ।
सर्वैस्तु पातकैर्मुक्तः स दिवं यात्यसंशयम्

kṛtvā pāpānyaśeṣāṇi tulādānaṃ karoti yaḥ |
sarvaistu pātakairmuktaḥ sa divaṃ yātyasaṃśayam

पापं कृतं यद्दिवसे निशायां द्विसंध्योर्मध्यदिने निशांते ।
कालत्रये कायमनोवचोभिस्तुलापुमान्वै तदपाकरोति

pāpaṃ kṛtaṃ yaddivase niśāyāṃ dvisaṃdhyormadhyadine niśāṃte |
kālatraye kāyamanovacobhistulāpumānvai tadapākaroti

बालेन वृद्धेन मया हि यूना विजानता ज्ञानपरेण पापम् ।
तत्सर्वमेवाशु कृतं मदीयं तुलापुमान्वै हरतु स्मरारिः

bālena vṛddhena mayā hi yūnā vijānatā jñānapareṇa pāpam |
tatsarvamevāśu kṛtaṃ madīyaṃ tulāpumānvai haratu smarāriḥ

पात्रे प्रयुक्तं द्रविणं मयाऽद्य प्रमाणपूर्णं निहितं तुलायाम् ।
तेनैव सार्धं तु ममावशेषं कृताकृतं यत्सुकृतं समेतु

pātre prayuktaṃ draviṇaṃ mayā'dya pramāṇapūrṇaṃ nihitaṃ tulāyām |
tenaiva sārdhaṃ tu mamāvaśeṣaṃ kṛtākṛtaṃ yatsukṛtaṃ sametu

एवमुच्चार्य्य तं दद्यात् द्विजेभ्यः सर्वदा हितः ।
नैकस्यापि प्रदातव्यं न निस्तारस्ततो भवेत्

evamuccāryya taṃ dadyāt dvijebhyaḥ sarvadā hitaḥ |
naikasyāpi pradātavyaṃ na nistārastato bhavet

ददात्येवं तु यो व्यास तुलापुरुषमुत्तमम् ।
हत्वा पापं दिव्यं तिष्ठेद्यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश

dadātyevaṃ tu yo vyāsa tulāpuruṣamuttamam |
hatvā pāpaṃ divyaṃ tiṣṭhedyāvadindrāścaturddaśa