अध्याय 9: वाराणसी के कपालमोचन में भैरव की मुक्ति

सनत्कुमार सर्वज्ञ भैरवीमपरां कथाम् ।
शृणु प्रीत्या महादोषसंहर्त्रीम्भक्तिवर्द्धिनीम्

sanatkumāra sarvajña bhairavīmaparāṃ kathām |
śṛṇu prītyā mahādoṣasaṃhartrīmbhaktivarddhinīm

तत्सान्निध्यं भैरवोऽपि कालोऽभूत्कालकालनः ।
स देवदेववाक्येन बिभ्रत्कापालिकं व्रतम्

tatsānnidhyaṃ bhairavo'pi kālo'bhūtkālakālanaḥ |
sa devadevavākyena bibhratkāpālikaṃ vratam

कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम् ।
नात्याक्षीच्चापि तं देवं ब्रह्महत्यापि दारुणा

kapālapāṇirviśvātmā cacāra bhuvanatrayam |
nātyākṣīccāpi taṃ devaṃ brahmahatyāpi dāruṇā

प्रतितीर्थं भ्रमन्वापि विमुक्तो ब्रह्महत्यया ।
अतः कामारिमहिमा सर्वोपि ह्यवगम्यताम्

pratitīrthaṃ bhramanvāpi vimukto brahmahatyayā |
ataḥ kāmārimahimā sarvopi hyavagamyatām

प्रमथैः सेव्यमानोऽपि ह्येकदा विहरन्हरः ।
कापालिको ययौ स्वैरी नारायणनिकेतनम्

pramathaiḥ sevyamāno'pi hyekadā viharanharaḥ |
kāpāliko yayau svairī nārāyaṇaniketanam

अथायान्तं महाकालं त्रिनेत्रं सर्पकुण्डलम् ।
महादेवांशसम्भूतं पूर्णाकारं च भैरवम्

athāyāntaṃ mahākālaṃ trinetraṃ sarpakuṇḍalam |
mahādevāṃśasambhūtaṃ pūrṇākāraṃ ca bhairavam

पपात दण्डवद्भूमौ तं दृष्ट्वा गरुडध्वजः ।
देवाश्च मुनयश्चैव देवनार्य्यः समन्ततः

papāta daṇḍavadbhūmau taṃ dṛṣṭvā garuḍadhvajaḥ |
devāśca munayaścaiva devanāryyaḥ samantataḥ

अथ विष्णुः प्रणम्यैनं प्रयातः कमलापतिः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय तुष्टाव विविधैः स्तवः

atha viṣṇuḥ praṇamyainaṃ prayātaḥ kamalāpatiḥ |
śirasyañjalimādhāya tuṣṭāva vividhaiḥ stavaḥ

सानन्दोऽथ हरिः प्राह प्रसन्नात्मा महामुने ।
क्षीरोदमथनोद्भूतां पद्मां पद्मालयां मुदा

sānando'tha hariḥ prāha prasannātmā mahāmune |
kṣīrodamathanodbhūtāṃ padmāṃ padmālayāṃ mudā

प्रिये पश्याब्जनयने धन्यासि सुभगेऽनघे ।
धन्योऽहं देवि सुश्रोणि यत्पश्यावो जगत्पतिम्

priye paśyābjanayane dhanyāsi subhage'naghe |
dhanyo'haṃ devi suśroṇi yatpaśyāvo jagatpatim

अयन्धाता विधाता च लोकानां प्रभुरीश्वरः ।
अनादिः शरणः शान्तः पुरः षड्विंशसंमितः

ayandhātā vidhātā ca lokānāṃ prabhurīśvaraḥ |
anādiḥ śaraṇaḥ śāntaḥ puraḥ ṣaḍviṃśasaṃmitaḥ

सर्वज्ञः सर्वयोगीशस्सर्वभूतैकनायकः ।
सर्वभूतान्तरात्मायं सर्वेषां सर्वदः सदा

sarvajñaḥ sarvayogīśassarvabhūtaikanāyakaḥ |
sarvabhūtāntarātmāyaṃ sarveṣāṃ sarvadaḥ sadā

ये विनिद्रा विनिश्वासाः शान्ता ध्यानपरायणाः ॥ ।
धिया पश्यंति हृदये सोयं पद्मे समीक्षताम्

ye vinidrā viniśvāsāḥ śāntā dhyānaparāyaṇāḥ || |
dhiyā paśyaṃti hṛdaye soyaṃ padme samīkṣatām

यं विदुर्व्वेदतत्त्वज्ञा योगिनो यतमानसाः ।
अरूपो रूपवान्भूत्वा सोऽयमायाति सर्वगः

yaṃ vidurvvedatattvajñā yogino yatamānasāḥ |
arūpo rūpavānbhūtvā so'yamāyāti sarvagaḥ

अहो विचित्रं देवस्य चेष्टितम्परमेष्ठिनः ।
यस्याख्यां ब्रुवतो नित्यं न देहः सोऽपि देहभृत्

aho vicitraṃ devasya ceṣṭitamparameṣṭhinaḥ |
yasyākhyāṃ bruvato nityaṃ na dehaḥ so'pi dehabhṛt

तं दृष्ट्वा न पुनर्जन्म लभ्यते मानवैर्भुवि ।
सोयमायाति भगवांस्त्र्यम्बकश्शशिभूषणः

taṃ dṛṣṭvā na punarjanma labhyate mānavairbhuvi |
soyamāyāti bhagavāṃstryambakaśśaśibhūṣaṇaḥ

पुण्डरीकदलायामे धन्ये मेऽद्य विलोचने ।
यद्दृश्यते महादेवो ह्याभ्यां लक्ष्मि महेश्वरः

puṇḍarīkadalāyāme dhanye me'dya vilocane |
yaddṛśyate mahādevo hyābhyāṃ lakṣmi maheśvaraḥ

धिग्धिक्पदन्तु देवानां परं दृष्ट्वा न शंकरम् ।
लभ्यते यत्र निर्वाणं सर्व दुःखान्तकृत्तु यत्

dhigdhikpadantu devānāṃ paraṃ dṛṣṭvā na śaṃkaram |
labhyate yatra nirvāṇaṃ sarva duḥkhāntakṛttu yat

देवत्वादशुभं किञ्चिद्देवलोके न विद्यते ।
दृष्ट्वापि सर्वे देवेशं यन्मुक्तिन्न लभामहे

devatvādaśubhaṃ kiñciddevaloke na vidyate |
dṛṣṭvāpi sarve deveśaṃ yanmuktinna labhāmahe

एवमुक्त्वा हृषीकेशस्संप्रहृष्टतनूरुहः ।
प्रणिपत्य महादेवमिदमाह वृषध्वजम्

evamuktvā hṛṣīkeśassaṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
praṇipatya mahādevamidamāha vṛṣadhvajam

किमिदन्देवदेवेन सर्वज्ञेन त्वया विभो ।
क्रियते जगतां धात्रा सर्वपापहराव्यय

kimidandevadevena sarvajñena tvayā vibho |
kriyate jagatāṃ dhātrā sarvapāpaharāvyaya

क्रीडेयन्तव देवेश त्रिलोचन महामते ।
किङ्कारणं विरूपाक्ष चेष्टितन्ते स्मरार्दन

krīḍeyantava deveśa trilocana mahāmate |
kiṅkāraṇaṃ virūpākṣa ceṣṭitante smarārdana

किमर्थं भगवञ्छम्भो भिक्षाञ्चरसि शक्तिप ।
संशयो मे जगन्नाथ एष त्रैलोक्यराज्यद

kimarthaṃ bhagavañchambho bhikṣāñcarasi śaktipa |
saṃśayo me jagannātha eṣa trailokyarājyada

एवमुक्तस्ततः शम्भुर्विष्णुना भैरवो हरः ।
प्रत्युवाचाद्भुतोतिस्स विष्णुं हि विहसन्प्रभुः

evamuktastataḥ śambhurviṣṇunā bhairavo haraḥ |
pratyuvācādbhutotissa viṣṇuṃ hi vihasanprabhuḥ

ब्रह्मणस्तु शिरश्छिन्नमंगुल्याग्रनखेन ह ।
तदघम्प्रतिहन्तुं हि चराम्येतद्व्रतं शुभम्

brahmaṇastu śiraśchinnamaṃgulyāgranakhena ha |
tadaghampratihantuṃ hi carāmyetadvrataṃ śubham

एवमुक्तो महेशेन भैरवेण रमापतिः ।
स्मृत्वा किंचिन्नतशिराः पुनरेवमजिज्ञपत्

evamukto maheśena bhairaveṇa ramāpatiḥ |
smṛtvā kiṃcinnataśirāḥ punarevamajijñapat

यथेच्छसि तथा क्रीड सर्वविघ्नोपनोदक ।
मायया मां महादेव नाच्छादयितुमर्हसि

yathecchasi tathā krīḍa sarvavighnopanodaka |
māyayā māṃ mahādeva nācchādayitumarhasi

नाभीकमलकोशात्तु कोटिशः कमलासनाः ।
कल्पे कल्पे पुरा ह्यान्सत्यं योगबलाद्विभो

nābhīkamalakośāttu koṭiśaḥ kamalāsanāḥ |
kalpe kalpe purā hyānsatyaṃ yogabalādvibho

त्यज मायामिमान्देव दुस्तरामकृतात्मभिः ।
ब्रह्मादयो महादेव मायया तव मोहिताः

tyaja māyāmimāndeva dustarāmakṛtātmabhiḥ |
brahmādayo mahādeva māyayā tava mohitāḥ

यथावदनुगच्छामि चेष्टितन्ते शिवापते ।
तवैवानुग्रहाच्छम्भो सर्वेश्वर सतांगते

yathāvadanugacchāmi ceṣṭitante śivāpate |
tavaivānugrahācchambho sarveśvara satāṃgate

संहारकाले संप्राप्ते सदेवान्निखिलान्मुनीन् ।
लोकान्वर्णाश्रमवतो हरिष्यसि यदा हर

saṃhārakāle saṃprāpte sadevānnikhilānmunīn |
lokānvarṇāśramavato hariṣyasi yadā hara

तदा कृते महादेव पापं ब्रह्मवधादिकम् ।
पारतन्त्र्यं न ते शम्भो स्वैरं क्रीडत्यतो भवान्

tadā kṛte mahādeva pāpaṃ brahmavadhādikam |
pāratantryaṃ na te śambho svairaṃ krīḍatyato bhavān

अर्घीव ब्रह्मणो ह्यस्थ्नां स्रक्कण्ठे तव भासते ।
तथाद्यनुगता शम्भो ब्रह्महत्या तवानघ

arghīva brahmaṇo hyasthnāṃ srakkaṇṭhe tava bhāsate |
tathādyanugatā śambho brahmahatyā tavānagha

कृत्वापि सुमहत्पापं यस्त्वां स्मरति मानवः ।
आधारं जगतामीश तस्य पापं विलीयते

kṛtvāpi sumahatpāpaṃ yastvāṃ smarati mānavaḥ |
ādhāraṃ jagatāmīśa tasya pāpaṃ vilīyate

यथा तमो न तिष्ठेत सन्निधावंशुमालिनः ।
तथैव तव यो भक्तः पापन्तस्य व्रजेत्क्षयम्

yathā tamo na tiṣṭheta sannidhāvaṃśumālinaḥ |
tathaiva tava yo bhaktaḥ pāpantasya vrajetkṣayam

यश्चिन्तयति पुण्यात्मा तव पादाम्बुजद्वयम् ।
ब्रह्महत्याकृतमपि पापन्तस्य व्रजेत्क्षयम्

yaścintayati puṇyātmā tava pādāmbujadvayam |
brahmahatyākṛtamapi pāpantasya vrajetkṣayam

तव नामानुरक्ता वाग्यस्य पुंसो जगत्पते ।
अप्यद्रिकूटतुलितं नैनस्तमनुबाधते

tava nāmānuraktā vāgyasya puṃso jagatpate |
apyadrikūṭatulitaṃ nainastamanubādhate

परमात्मन्परन्धाम स्वेच्छाभिधृतविग्रह ।
कुतूहलं तवेशेदं कृपणाधीनतेश्वर

paramātmanparandhāma svecchābhidhṛtavigraha |
kutūhalaṃ taveśedaṃ kṛpaṇādhīnateśvara

अद्य धन्योऽस्मि देवेश यत्र पश्यंति योगिनः ।
पश्यामि तं जगन्मूर्त्ति परमेश्वरमव्ययम्

adya dhanyo'smi deveśa yatra paśyaṃti yoginaḥ |
paśyāmi taṃ jaganmūrtti parameśvaramavyayam

अद्य मे परमो लाभस्त्वद्य मे मंगलं परम् ।
तं दृष्ट्वामृत तृप्तस्य तृणं स्वर्गापवर्गकम्

adya me paramo lābhastvadya me maṃgalaṃ param |
taṃ dṛṣṭvāmṛta tṛptasya tṛṇaṃ svargāpavargakam

इत्थं वदति गोविंदे विमला पद्मया तया ।
मनोरथवती नाम भिक्षा पात्रे समर्पिता

itthaṃ vadati goviṃde vimalā padmayā tayā |
manorathavatī nāma bhikṣā pātre samarpitā

भिक्षाटनाय देवोऽपि निरगात्परया मुदा ।
अन्यत्रापि महादेवो भैरवश्चात्तविग्रहः

bhikṣāṭanāya devo'pi niragātparayā mudā |
anyatrāpi mahādevo bhairavaścāttavigrahaḥ

दृष्ट्वानुयायिनीं तान्तु समाहूय जनार्दनः ।
संप्रार्थयद्ब्रह्महत्यां विमुंच त्वं त्रिशूलिनम्

dṛṣṭvānuyāyinīṃ tāntu samāhūya janārdanaḥ |
saṃprārthayadbrahmahatyāṃ vimuṃca tvaṃ triśūlinam

अनेनापि मिषेणाहं संसेव्यामुं वृषध्वजम् ।
आत्मानम्पावयिष्यामि त्वपुनर्भवदर्शनम्

anenāpi miṣeṇāhaṃ saṃsevyāmuṃ vṛṣadhvajam |
ātmānampāvayiṣyāmi tvapunarbhavadarśanam

सा तत्याज न तत्पार्श्वं व्याहृतापि मुरारिणा ।
तमूचेऽथ हरिं शंभुः स्मेरास्यो भैरवो वचः

sā tatyāja na tatpārśvaṃ vyāhṛtāpi murāriṇā |
tamūce'tha hariṃ śaṃbhuḥ smerāsyo bhairavo vacaḥ

त्वद्वाक्पीयूषपानेन तृप्तोऽस्मि बहुमानद ।
स्वभावोऽयं हि साधूनां यत्त्वं वदसि मापते

tvadvākpīyūṣapānena tṛpto'smi bahumānada |
svabhāvo'yaṃ hi sādhūnāṃ yattvaṃ vadasi māpate

वरं वृणीष्व गोविंद वरदोऽस्मि तवानघ ।
अग्रणीर्मम भक्तानां त्वं हरे निर्विकारवान्

varaṃ vṛṇīṣva goviṃda varado'smi tavānagha |
agraṇīrmama bhaktānāṃ tvaṃ hare nirvikāravān

नो माद्यन्ति तथा भैक्ष्यैर्भिक्षवोऽप्यतिसंस्कृतैः ।
यथा मानसुधापानैर्ननु भिक्षाटनज्वराः

no mādyanti tathā bhaikṣyairbhikṣavo'pyatisaṃskṛtaiḥ |
yathā mānasudhāpānairnanu bhikṣāṭanajvarāḥ

इत्याकर्ण्य वचः शंभो भैरवस्य परात्मनः ।
सुप्रसन्नतरो भूत्वा समवोचन्महेश्वरम्

ityākarṇya vacaḥ śaṃbho bhairavasya parātmanaḥ |
suprasannataro bhūtvā samavocanmaheśvaram

एष एव वरः श्लाघ्यो यदहं देक्ताधिपम् ।
पश्यामि त्वान्देवदेव मनोवाणी पथातिगम्

eṣa eva varaḥ ślāghyo yadahaṃ dektādhipam |
paśyāmi tvāndevadeva manovāṇī pathātigam

अदभ्रेयं सुधादृष्टिरनया मे महोत्सवः ।
अयत्त्ननिधिलाभोयं वीक्षणं हर ते सताम्

adabhreyaṃ sudhādṛṣṭiranayā me mahotsavaḥ |
ayattnanidhilābhoyaṃ vīkṣaṇaṃ hara te satām

अवियोगोऽस्तु मे देव त्वदंघ्रियुगलेन वै ।
एष एव वरः शंभो नान्यं कश्चिद् वृणे वरम्

aviyogo'stu me deva tvadaṃghriyugalena vai |
eṣa eva varaḥ śaṃbho nānyaṃ kaścid vṛṇe varam

एवम्भवतु ते तात यत्त्वयोक्तं महामते ।
सर्वेषामपि देवानां वरदस्त्वं भविष्यसि

evambhavatu te tāta yattvayoktaṃ mahāmate |
sarveṣāmapi devānāṃ varadastvaṃ bhaviṣyasi

अनुगृह्येति दैत्यारि केंद्राद्रिभुवनेचरम् ।
भेजे विमुक्तनगरीं नाम्ना वाराणसीं पुरीम्

anugṛhyeti daityāri keṃdrādribhuvanecaram |
bheje vimuktanagarīṃ nāmnā vārāṇasīṃ purīm

क्षेत्रे प्रविष्टमात्रेऽथ भैरवे भीषणाकृतौ ।
हाहेत्युक्त्वा ब्रह्महत्या पातालं चाविशत्तदा

kṣetre praviṣṭamātre'tha bhairave bhīṣaṇākṛtau |
hāhetyuktvā brahmahatyā pātālaṃ cāviśattadā

कपालं ब्राह्मणः सद्यो भैरवस्य करांबुजात् ।
पपात भुवि तत्तीर्थमभूत्कापालमोचनम्

kapālaṃ brāhmaṇaḥ sadyo bhairavasya karāṃbujāt |
papāta bhuvi tattīrthamabhūtkāpālamocanam

कपालं ब्रह्मणो रुद्रस्सर्वेषामेव पश्यताम् ।
हस्तात्पतन्तमालोक्य ननर्त परया मुदा

kapālaṃ brahmaṇo rudrassarveṣāmeva paśyatām |
hastātpatantamālokya nanarta parayā mudā

विधेः कपालं नामुंचत्करमत्यन्तदुस्सहम् ।
परस्य भ्रमतः क्वापि तत्काश्यां क्षणतोऽपतत्

vidheḥ kapālaṃ nāmuṃcatkaramatyantadussaham |
parasya bhramataḥ kvāpi tatkāśyāṃ kṣaṇato'patat

शूलिनो ब्रह्मणो हत्या नापैति स्म च या क्वचित् ।
सा काश्यां क्षणतो नष्टा तस्मात्सेव्या हि काशिका

śūlino brahmaṇo hatyā nāpaiti sma ca yā kvacit |
sā kāśyāṃ kṣaṇato naṣṭā tasmātsevyā hi kāśikā

कपालमोचनं काश्यां यः स्मरेत्तीर्थमुत्तमम् ।
इहान्यत्रापि यत्पापं क्षिप्रं तस्य प्रणश्यति

kapālamocanaṃ kāśyāṃ yaḥ smarettīrthamuttamam |
ihānyatrāpi yatpāpaṃ kṣipraṃ tasya praṇaśyati

आगत्य तीर्थप्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः ।
तर्पयित्वा पितॄन्देवान्मुच्यते ब्रह्महत्यया

āgatya tīrthapravare snānaṃ kṛtvā vidhānataḥ |
tarpayitvā pitṝndevānmucyate brahmahatyayā

कपालमोचनं तीर्थं पुरस्कृत्वा तु भैरवः ।
तत्रैव तस्थौ भक्तानां भक्षयन्नघसन्ततिम्

kapālamocanaṃ tīrthaṃ puraskṛtvā tu bhairavaḥ |
tatraiva tasthau bhaktānāṃ bhakṣayannaghasantatim

कृष्णाष्टम्यान्तु मार्गस्य मासस्य परमेश्वरः ।
आविर्बभूव सल्लीलो भैरवात्मा सताम्प्रियः

kṛṣṇāṣṭamyāntu mārgasya māsasya parameśvaraḥ |
āvirbabhūva sallīlo bhairavātmā satāmpriyaḥ

मार्गशीर्षासिताष्टम्यां कालभैरवसन्निधौ ।
उपोष्य जागरं कुर्वन्महापापैः प्रमुच्यते

mārgaśīrṣāsitāṣṭamyāṃ kālabhairavasannidhau |
upoṣya jāgaraṃ kurvanmahāpāpaiḥ pramucyate

अन्यत्रापि नरो भक्त्या तद्व्रतं यः करिष्यति ।
स जागरं महापापैर्मुक्तो यास्यति सद्गतिम्

anyatrāpi naro bhaktyā tadvrataṃ yaḥ kariṣyati |
sa jāgaraṃ mahāpāpairmukto yāsyati sadgatim

अनेकजन्मनियुतैर्यत्कृतं जन्तुभिस्त्वघम् ।
तत्सर्वं विलयं याति कालभैरवदर्शनात्

anekajanmaniyutairyatkṛtaṃ jantubhistvagham |
tatsarvaṃ vilayaṃ yāti kālabhairavadarśanāt

कालभैरवभक्तानां पातकानि करोति यः ।
स मूढो दुःखितो भूत्वा पुनर्दुर्गतिमाप्नुयात्

kālabhairavabhaktānāṃ pātakāni karoti yaḥ |
sa mūḍho duḥkhito bhūtvā punardurgatimāpnuyāt

विश्वेश्वरेऽपि ये भक्ता नो भक्ताः कालभैरवे ।
ते लभन्ते महादुःखं काश्यां चैव विशेषतः

viśveśvare'pi ye bhaktā no bhaktāḥ kālabhairave |
te labhante mahāduḥkhaṃ kāśyāṃ caiva viśeṣataḥ

वाराणस्यामुषित्वा यो भैरवं न भजेन्नरः ।
तस्य पापानि वर्द्धन्ते शुक्लपक्षे यथा शशी

vārāṇasyāmuṣitvā yo bhairavaṃ na bhajennaraḥ |
tasya pāpāni varddhante śuklapakṣe yathā śaśī

कालराजं न यः काश्यां प्रतिभूताष्टमीकुजम् ।
भजेत्तस्य क्षयं पुण्यं कृष्णपक्षे यथा शशी

kālarājaṃ na yaḥ kāśyāṃ pratibhūtāṣṭamīkujam |
bhajettasya kṣayaṃ puṇyaṃ kṛṣṇapakṣe yathā śaśī

श्रुत्वाख्यानमिदम्पुण्यम्ब्रह्महत्यापनोदकम् ।
भैरवोत्पत्तिसंज्ञं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

śrutvākhyānamidampuṇyambrahmahatyāpanodakam |
bhairavotpattisaṃjñaṃ ca sarvapāpaiḥ pramucyate

बन्धनागारसंस्थोऽपि प्राप्तोऽपि विपदम्पराम् ।
प्रादुर्भावं भैरवस्य श्रुत्वा मुच्येत सङ्कटात्

bandhanāgārasaṃstho'pi prāpto'pi vipadamparām |
prādurbhāvaṃ bhairavasya śrutvā mucyeta saṅkaṭāt