अध्याय 10: नृसिंह की ज्वाला से त्रस्त लोक

विध्वंसी दक्षयज्ञस्य वीरभद्राह्वयः प्रभो ।
अवतारश्च विज्ञेयः शिवस्य परमात्मनः

vidhvaṃsī dakṣayajñasya vīrabhadrāhvayaḥ prabho |
avatāraśca vijñeyaḥ śivasya paramātmanaḥ

सतीचरित्रे कथितं चरितं तस्य कृत्स्नशः ।
श्रुतं त्वयापि बहुधा नातः प्रोक्तं सुविस्तरात्

satīcaritre kathitaṃ caritaṃ tasya kṛtsnaśaḥ |
śrutaṃ tvayāpi bahudhā nātaḥ proktaṃ suvistarāt

अतः परं मुनिश्रेष्ठ भवत्स्नेहाद्ब्रवीमि तत् ।
शार्दूलाख्यावतारं च शङ्करस्य प्रभोः शृणु

ataḥ paraṃ muniśreṣṭha bhavatsnehādbravīmi tat |
śārdūlākhyāvatāraṃ ca śaṅkarasya prabhoḥ śṛṇu

सदाशिवेन देवानां हितार्थं रूपमद्भुतम् ।
शारभं च धृतन्दिव्यं ज्वलज्ज्वालासमप्रभम्

sadāśivena devānāṃ hitārthaṃ rūpamadbhutam |
śārabhaṃ ca dhṛtandivyaṃ jvalajjvālāsamaprabham

शिवावतारा अमिता सद्भक्तहितकारकाः ।
सङ्ख्या न शक्यते कर्तुं तेषां च मुनिसत्तमाः

śivāvatārā amitā sadbhaktahitakārakāḥ |
saṅkhyā na śakyate kartuṃ teṣāṃ ca munisattamāḥ

आकाशस्य च ताराणां रेणुकानां क्षितेस्तथा ।
आसाराणां च वृद्धेन बहुकल्पैः कदापि हि

ākāśasya ca tārāṇāṃ reṇukānāṃ kṣitestathā |
āsārāṇāṃ ca vṛddhena bahukalpaiḥ kadāpi hi

सङ्ख्या विशक्यते कर्तुं सुप्राज्ञैर्बहुजन्मभिः ।
शिवावताराणां नैव सत्यं जानीहि मद्वचः

saṅkhyā viśakyate kartuṃ suprājñairbahujanmabhiḥ |
śivāvatārāṇāṃ naiva satyaṃ jānīhi madvacaḥ

तथापि च यथाबुद्ध्या कथयामि कथाश्रुतम् ।
चरित्रं शारभं दिव्यं परमैश्वर्य्यसूचकम्

tathāpi ca yathābuddhyā kathayāmi kathāśrutam |
caritraṃ śārabhaṃ divyaṃ paramaiśvaryyasūcakam

जयश्च विजयश्चैव भवद्भिः शापितौ यदा ।
तदा दितिसुतौ द्वौ तावभूतां कश्यपान्मुने

jayaśca vijayaścaiva bhavadbhiḥ śāpitau yadā |
tadā ditisutau dvau tāvabhūtāṃ kaśyapānmune

हिरण्यकशिपुश्चाद्यो हिरण्याक्षोऽनुजो बली ।
देवर्षिपार्षदौ जातौ तौ द्वावपि दितेस्सुतौ

hiraṇyakaśipuścādyo hiraṇyākṣo'nujo balī |
devarṣipārṣadau jātau tau dvāvapi ditessutau

पृथ्व्युद्धारे विधात्रा व प्रार्थितो हि पुरा प्रभुः ।
हिरण्याक्षं जघानासौ विष्णुर्वाराहरूपधृक्

pṛthvyuddhāre vidhātrā va prārthito hi purā prabhuḥ |
hiraṇyākṣaṃ jaghānāsau viṣṇurvārāharūpadhṛk

तं श्रुत्वा भ्रातरं वीरं निहतं प्राणसन्निभम् ।
चुकोप हरयेऽतीव हिरण्यकशिपुर्मुने

taṃ śrutvā bhrātaraṃ vīraṃ nihataṃ prāṇasannibham |
cukopa haraye'tīva hiraṇyakaśipurmune

वर्षाणामयुतं तप्त्वा ब्रह्मणो वरमाप सः ।
न कश्चिन्मारयेन्मां वै त्वत्सृष्टाविति तुष्टतः

varṣāṇāmayutaṃ taptvā brahmaṇo varamāpa saḥ |
na kaścinmārayenmāṃ vai tvatsṛṣṭāviti tuṣṭataḥ

शोणिताख्यपुरं गत्वा देवानाहूय सर्वतः ।
त्रिलोकीं स्ववशे कृत्वा चक्रे राज्यमकण्टकम्

śoṇitākhyapuraṃ gatvā devānāhūya sarvataḥ |
trilokīṃ svavaśe kṛtvā cakre rājyamakaṇṭakam

देवर्षिकदनं चक्रे सर्वधर्म विलोपकः ।
द्विजपीडाकरः पापी हिरण्यकशिपुर्मुने

devarṣikadanaṃ cakre sarvadharma vilopakaḥ |
dvijapīḍākaraḥ pāpī hiraṇyakaśipurmune

प्रह्लादेन स्वपुत्रेण हरिभक्तेन दैत्यराट् ।
यदा विद्वेषमकरोद्धरिर्वैरं विशेषतः

prahlādena svaputreṇa haribhaktena daityarāṭ |
yadā vidveṣamakaroddharirvairaṃ viśeṣataḥ

सभास्तम्भात्तदा विष्णुरभूदाविर्द्रुतम्मुने ।
सन्ध्यायां क्रोधमापन्नो नृसिंहवपुषा ततः

sabhāstambhāttadā viṣṇurabhūdāvirdrutammune |
sandhyāyāṃ krodhamāpanno nṛsiṃhavapuṣā tataḥ

सर्वथा मुनिशार्दूल करालं नृहरेर्व्वपुः ।
प्रजज्वालातिभयदं त्रासयन्दैत्यसत्तमान्

sarvathā muniśārdūla karālaṃ nṛharervvapuḥ |
prajajvālātibhayadaṃ trāsayandaityasattamān

नृसिंहेन तदा दैत्या निहताश्चैव तत्क्षणम् ।
हिरण्यकशिपुश्चाथ युद्धञ्चक्रे सुदारुणम्

nṛsiṃhena tadā daityā nihatāścaiva tatkṣaṇam |
hiraṇyakaśipuścātha yuddhañcakre sudāruṇam

महायुद्धं तयोरासीन्मुहूर्त्तम्मुनिसत्तमाः ।
विकरालं च भयदं सर्वेषां रोमहर्षणम्

mahāyuddhaṃ tayorāsīnmuhūrttammunisattamāḥ |
vikarālaṃ ca bhayadaṃ sarveṣāṃ romaharṣaṇam

सायं चकर्ष देवेशो देहल्यां दैत्यपुङ्गवम् ।
व्योम्नि देवेषु पश्यत्सु नृसिंहश्च रमेश्वरः

sāyaṃ cakarṣa deveśo dehalyāṃ daityapuṅgavam |
vyomni deveṣu paśyatsu nṛsiṃhaśca rameśvaraḥ

अथोत्संगे च तं कृत्वा नखैस्तदुदरन्द्रुतम् ।
विदार्य मारयामास पश्यतां त्रिदिवौकसाम्

athotsaṃge ca taṃ kṛtvā nakhaistadudarandrutam |
vidārya mārayāmāsa paśyatāṃ tridivaukasām

हते हिरण्यकशिपौ नृसिंहे नैव विष्णुना ।
जगत्स्वास्थ्यन्तदा लेभे न वै देवाविशेषतः

hate hiraṇyakaśipau nṛsiṃhe naiva viṣṇunā |
jagatsvāsthyantadā lebhe na vai devāviśeṣataḥ

देवदुन्दुभयो नेदुः प्रह्लादो विस्मयं गतः ।
लक्ष्मीश्च विस्मयं प्राप्ता रूपं दृष्ट्वाऽद्भुतं हरेः

devadundubhayo neduḥ prahlādo vismayaṃ gataḥ |
lakṣmīśca vismayaṃ prāptā rūpaṃ dṛṣṭvā'dbhutaṃ hareḥ

हतो यद्यपि दैत्येन्द्रस्तथापि न पुरं सुखम् ।
ययुर्देवा नृसिंहस्य ज्वाला सा न निवर्तिता

hato yadyapi daityendrastathāpi na puraṃ sukham |
yayurdevā nṛsiṃhasya jvālā sā na nivartitā

तया च व्याकुलं जातं सर्वं चैव जगत्पुनः ।
देवाश्च दुःखमापन्नाः किम्भविष्यति वा पुनः

tayā ca vyākulaṃ jātaṃ sarvaṃ caiva jagatpunaḥ |
devāśca duḥkhamāpannāḥ kimbhaviṣyati vā punaḥ

इत्येवं च वदन्तस्ते भयादूदूरमुपस्थि ताः ।
नृसिंहक्रोधजज्वालाव्याकुलाः पद्मभूमुखाः

ityevaṃ ca vadantaste bhayādūdūramupasthi tāḥ |
nṛsiṃhakrodhajajvālāvyākulāḥ padmabhūmukhāḥ

प्रह्रादं प्रेषयामासुस्तच्छान्त्यै निकटं हरेः ।
सर्वान्मिलित्वा प्रह्लादः प्रार्थितो गतवांस्तदा

prahrādaṃ preṣayāmāsustacchāntyai nikaṭaṃ hareḥ |
sarvānmilitvā prahlādaḥ prārthito gatavāṃstadā

उरसाऽऽलिंगयामास तं नृसिंहः कृपानिधिः ।
हृदयं शीतलं जातं रुड्ज्वाला न निवर्त्तिता

urasā''liṃgayāmāsa taṃ nṛsiṃhaḥ kṛpānidhiḥ |
hṛdayaṃ śītalaṃ jātaṃ ruḍjvālā na nivarttitā

तथापि न निवृता रुड्ज्वाला नरहरेर्यदा ।
इष्टं प्राप्तास्ततो देवाश्शंकर शरणं ययुः

tathāpi na nivṛtā ruḍjvālā narahareryadā |
iṣṭaṃ prāptāstato devāśśaṃkara śaraṇaṃ yayuḥ

तत्र गत्वा सुरास्सर्वे ब्रह्माद्या मुनय स्तथा ।
शंकरं स्तवयामासुर्लोकानां सुखहेतवे

tatra gatvā surāssarve brahmādyā munaya stathā |
śaṃkaraṃ stavayāmāsurlokānāṃ sukhahetave

देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ।
पाहि नः शरणापन्ना न्सर्वान्देवाञ्जगन्ति च

devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala |
pāhi naḥ śaraṇāpannā nsarvāndevāñjaganti ca

नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु सदाशिव ।
पूर्वं दुःखं यदा जातं तदा ते रक्षिता वयम्

namaste'stu namaste'stu namaste'stu sadāśiva |
pūrvaṃ duḥkhaṃ yadā jātaṃ tadā te rakṣitā vayam

समुद्रो मथितश्चैव रत्नानां च विभागशः ।
कृते देवैस्तदा शंभो गृहीतं गरलन्त्वया

samudro mathitaścaiva ratnānāṃ ca vibhāgaśaḥ |
kṛte devaistadā śaṃbho gṛhītaṃ garalantvayā

रक्षिताः स्म तदा नाथ नीलकण्ठ इति श्रुतः ।
विषं पास्यसि नो चेत्त्वं भस्मीभूतास्तदाखिलाः

rakṣitāḥ sma tadā nātha nīlakaṇṭha iti śrutaḥ |
viṣaṃ pāsyasi no cettvaṃ bhasmībhūtāstadākhilāḥ

प्रसिद्धं च यदा यस्य दुःखं च जायते प्रभो ।
तदा त्वन्नाममात्रेण सर्वदुःखं विलीयते

prasiddhaṃ ca yadā yasya duḥkhaṃ ca jāyate prabho |
tadā tvannāmamātreṇa sarvaduḥkhaṃ vilīyate

इदानीं नृहरिज्वालापीडितान्नस्सदाशिव ।
तां त्वं शमयितुं देव शक्तोऽसीति सुनिश्चितम्

idānīṃ nṛharijvālāpīḍitānnassadāśiva |
tāṃ tvaṃ śamayituṃ deva śakto'sīti suniścitam

इति स्तुतस्तदा देवैश्शंकरो भक्तवत्सलः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्माऽभयन्दत्त्वा परप्रभुः

iti stutastadā devaiśśaṃkaro bhaktavatsalaḥ |
pratyuvāca prasannātmā'bhayandattvā paraprabhuḥ

स्वस्थानं गच्छत सुरास्सर्व्वे ब्रह्मादयोऽभयाः ।
शमयिष्यामि यद्दुःखं सर्वथा हि व्रतम्मम

svasthānaṃ gacchata surāssarvve brahmādayo'bhayāḥ |
śamayiṣyāmi yadduḥkhaṃ sarvathā hi vratammama

गतो मच्छरणं यस्तु तस्य दुःखं क्षयं गतम् ।
मत्प्रियः शरणापन्नः प्राणेभ्योऽपि न संशयः

gato maccharaṇaṃ yastu tasya duḥkhaṃ kṣayaṃ gatam |
matpriyaḥ śaraṇāpannaḥ prāṇebhyo'pi na saṃśayaḥ

इति श्रुत्वा तदा देवा ह्यानन्दम्परमं गताः ।
यथागतं तथा जग्मुस्स्मरन्तश्शंकरं मुदा

iti śrutvā tadā devā hyānandamparamaṃ gatāḥ |
yathāgataṃ tathā jagmussmarantaśśaṃkaraṃ mudā