अध्याय 8: कालभैरव का प्राकट्य और ब्रह्मा का पाँचवाँ सिर

सनत्कुमार सर्व्वज्ञ शृणु त्वं भैरवीं कथाम् ।
यस्याः श्रवणमात्रेण शैवी भक्तिर्दृढा भवेत्

sanatkumāra sarvvajña śṛṇu tvaṃ bhairavīṃ kathām |
yasyāḥ śravaṇamātreṇa śaivī bhaktirdṛḍhā bhavet

भैरवः पूर्णरूपो हि शंकरस्य परात्मनः ।
मूढास्तं वै न जानन्ति मोहिताश्शिवमायया

bhairavaḥ pūrṇarūpo hi śaṃkarasya parātmanaḥ |
mūḍhāstaṃ vai na jānanti mohitāśśivamāyayā

सनत्कुमार नो वेत्ति महिमानं महेशितुः ।
चतुर्भुजोऽपि विष्णुर्वै चतुर्व्वक्त्रोऽपि वै विधिः

sanatkumāra no vetti mahimānaṃ maheśituḥ |
caturbhujo'pi viṣṇurvai caturvvaktro'pi vai vidhiḥ

चित्रमत्र न किञ्चिद्वै दुर्ज्ञेया खलु शाम्भवी ।
तया संमोहितास्सर्वे नार्चयन्त्यपि तम्परम्

citramatra na kiñcidvai durjñeyā khalu śāmbhavī |
tayā saṃmohitāssarve nārcayantyapi tamparam

वेद चेद्यदि वात्मानं स एव परमेश्वरः ।
तदा विहन्ति ते सर्व्वे स्वेच्छया न हि केऽपि तम्

veda cedyadi vātmānaṃ sa eva parameśvaraḥ |
tadā vihanti te sarvve svecchayā na hi ke'pi tam

सर्व्वगोऽपि महेशानो नेक्ष्यते मूढबुद्धिभिः ।
देववद् बुध्यते लोके योऽतीतो मनसां गिराम्

sarvvago'pi maheśāno nekṣyate mūḍhabuddhibhiḥ |
devavad budhyate loke yo'tīto manasāṃ girām

अत्रेतिहासं वक्ष्येऽहं परमर्षे पुरातनम् ।
शृणु तं श्रद्धया तात परमं ज्ञानकारणम्

atretihāsaṃ vakṣye'haṃ paramarṣe purātanam |
śṛṇu taṃ śraddhayā tāta paramaṃ jñānakāraṇam

मेरुशृङ्गेऽद्भुते रम्ये स्थितम्ब्रह्माणमीश्वरम् ।
जग्मुर्देवर्षयः सर्व्वे सुतत्त्वं ज्ञातुमिच्छया

meruśṛṅge'dbhute ramye sthitambrahmāṇamīśvaram |
jagmurdevarṣayaḥ sarvve sutattvaṃ jñātumicchayā

तत्रागत्य विधिन्नत्वा पप्रच्छुस्ते महादरात् ।
कृताञ्जलिपुटास्सर्वे नतस्कन्धा मुनीश्वराः

tatrāgatya vidhinnatvā papracchuste mahādarāt |
kṛtāñjalipuṭāssarve nataskandhā munīśvarāḥ

देवदेव प्रजानाथ सृष्टिकृल्लोकनायक ।
तत्त्वतो वद चास्मभ्यं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

devadeva prajānātha sṛṣṭikṛllokanāyaka |
tattvato vada cāsmabhyaṃ kimekaṃ tattvamavyayam

स मायया महेशस्य मोहितः पद्मसम्भवः ।
अविज्ञाय परम्भावं संभावं प्रत्युवाच ह

sa māyayā maheśasya mohitaḥ padmasambhavaḥ |
avijñāya parambhāvaṃ saṃbhāvaṃ pratyuvāca ha

हे सुरा ऋषयः सर्व्वे सुमत्या शृणुतादरात् ।
वच्म्यहं परमं तत्त्वमव्ययं वै यथार्थतः

he surā ṛṣayaḥ sarvve sumatyā śṛṇutādarāt |
vacmyahaṃ paramaṃ tattvamavyayaṃ vai yathārthataḥ

जगद्योनिरहं धाता स्वयम्भूरज ईश्वरः ।
अनादिभागहं ब्रह्म ह्येक आत्मा निरञ्जनः

jagadyonirahaṃ dhātā svayambhūraja īśvaraḥ |
anādibhāgahaṃ brahma hyeka ātmā nirañjanaḥ

प्रवर्तको हि जगतामहमेव निवर्त्तकः ।
संवर्तको मदधिको नान्यः कश्चित्सुरोत्तमाः

pravartako hi jagatāmahameva nivarttakaḥ |
saṃvartako madadhiko nānyaḥ kaścitsurottamāḥ

तस्यैवं वदतो धातुर्विष्णुस्तत्र स्थितो मुने ।
प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं संक्रुद्धो मोहितोऽजया

tasyaivaṃ vadato dhāturviṣṇustatra sthito mune |
provāca prahasanvākyaṃ saṃkruddho mohito'jayā

न चैतदुचिता ब्रह्मन्योगयुक्तस्य मूर्खता ।
अविज्ञाय परं तत्त्वं वृथैतत्ते निगद्यते

na caitaducitā brahmanyogayuktasya mūrkhatā |
avijñāya paraṃ tattvaṃ vṛthaitatte nigadyate

कर्ता वै सर्वलोकानां परमात्मा परः पुमान् ।
यज्ञो नारायणो देवो मायाधीशः परा गतिः

kartā vai sarvalokānāṃ paramātmā paraḥ pumān |
yajño nārāyaṇo devo māyādhīśaḥ parā gatiḥ

ममाज्ञया त्वया ब्रह्मन्सृष्टिरेषा विधी यते ।
जगतां जीवनं नैव मामनादृत्य चेश्वरम्

mamājñayā tvayā brahmansṛṣṭireṣā vidhī yate |
jagatāṃ jīvanaṃ naiva māmanādṛtya ceśvaram

एवं त्रिप्रकृतौ मोहात्परस्परजयैषिणौ ।
प्रोचतुर्निगमांश्चात्र प्रमाणे सर्वथा तनौ

evaṃ triprakṛtau mohātparasparajayaiṣiṇau |
procaturnigamāṃścātra pramāṇe sarvathā tanau

प्रष्टव्यास्ते विशेषेण स्थिता मूर्तिधराश्च ते ।
पप्रच्छतुः प्रमाणज्ञानित्युक्त्वा चतुरोऽपि तान्

praṣṭavyāste viśeṣeṇa sthitā mūrtidharāśca te |
papracchatuḥ pramāṇajñānityuktvā caturo'pi tān

वेदाः प्रमाणं सर्व्वत्र प्रतिष्ठा परमामिताः ।
यूयं वदत विश्रब्धं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

vedāḥ pramāṇaṃ sarvvatra pratiṣṭhā paramāmitāḥ |
yūyaṃ vadata viśrabdhaṃ kimekaṃ tattvamavyayam

इत्याकर्ण्य तयोर्वाचं पुनस्ते हि ऋगादयः ।
अवदंस्तत्त्वतः सर्व्वे संस्मरतो परं प्रभुम्

ityākarṇya tayorvācaṃ punaste hi ṛgādayaḥ |
avadaṃstattvataḥ sarvve saṃsmarato paraṃ prabhum

यदि मान्या वयन्देवौ सृष्टिस्थितिकरौ विभू ।
तदा प्रमाणं वक्ष्यामो भवत्सन्देहभेदकम्

yadi mānyā vayandevau sṛṣṭisthitikarau vibhū |
tadā pramāṇaṃ vakṣyāmo bhavatsandehabhedakam

श्रुत्युक्तविधिमाकर्ण्य प्रोचतुस्तौ सुरौ श्रुतीः ।
युष्मदुक्तं प्रमाणं नौ किन्तत्त्वं सम्यगुच्यताम्

śrutyuktavidhimākarṇya procatustau surau śrutīḥ |
yuṣmaduktaṃ pramāṇaṃ nau kintattvaṃ samyagucyatām

यदन्तस्स्थानि भूतानि यतस्सर्व्वम्प्रवर्त्तते ।
यदाहुः परमन्तत्त्वं स रुद्रस्त्वेक एव हि

yadantassthāni bhūtāni yatassarvvampravarttate |
yadāhuḥ paramantattvaṃ sa rudrastveka eva hi

यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समिज्यते ।
येन प्रमाणं खलु नस्स एकः सर्व्वदृक् छिवः

yo yajñairakhilairīśo yogena ca samijyate |
yena pramāṇaṃ khalu nassa ekaḥ sarvvadṛk chivaḥ

येनेदम्भ्रम्यते विश्वं योगिभिर्यो विचिन्त्यते ।
यद्भासा भासते विश्वं स एकस्त्र्यम्बकः परः

yenedambhramyate viśvaṃ yogibhiryo vicintyate |
yadbhāsā bhāsate viśvaṃ sa ekastryambakaḥ paraḥ

यं प्रपश्यन्ति देवेशम्भक्त्यनुग्रहिणो जनाः ।
तमाहुरेकं कैवल्यं शंकरं दुःखतः परम्

yaṃ prapaśyanti deveśambhaktyanugrahiṇo janāḥ |
tamāhurekaṃ kaivalyaṃ śaṃkaraṃ duḥkhataḥ param

श्रुत्युक्तमिदमाकर्ण्यातीवमायाविमोहितौ ।
स्मित्वाहतुर्विधिहरी निगमांस्तान्विचेतनौ

śrutyuktamidamākarṇyātīvamāyāvimohitau |
smitvāhaturvidhiharī nigamāṃstānvicetanau

हे वेदाः किमिदं यूयम्भाषन्ते गतचेतनाः ।
किञ्जातं वोऽद्य सर्व्वं हि नष्टं सुवयुनं परम्

he vedāḥ kimidaṃ yūyambhāṣante gatacetanāḥ |
kiñjātaṃ vo'dya sarvvaṃ hi naṣṭaṃ suvayunaṃ param

कथम्प्रमथनाथोऽसौ रममाणो निरन्तरम् ।
दिगम्बरः पीतवर्णो शिवया धूलिधूसरः

kathampramathanātho'sau ramamāṇo nirantaram |
digambaraḥ pītavarṇo śivayā dhūlidhūsaraḥ

विरूपवेषो जटिलो वृषगो व्यालभूषणः ।
परं ब्रह्मत्वमापन्नः क्व च तत्संगवर्जितम्

virūpaveṣo jaṭilo vṛṣago vyālabhūṣaṇaḥ |
paraṃ brahmatvamāpannaḥ kva ca tatsaṃgavarjitam

इत्युदीरितमाकर्ण्य प्रणवः सर्वगस्तयोः ।
अमूर्तो मूर्तिमान्प्रीत्या जृम्भमाण उवाच तौ

ityudīritamākarṇya praṇavaḥ sarvagastayoḥ |
amūrto mūrtimānprītyā jṛmbhamāṇa uvāca tau

न हीशो भगवाञ्छक्त्या ह्यात्मनो व्यतिरिक्तया ।
कदाचिद्रमते रुद्रो लीलारूपधरो हरः

na hīśo bhagavāñchaktyā hyātmano vyatiriktayā |
kadācidramate rudro līlārūpadharo haraḥ

असौ हि परमेशानस्स्वयंज्योतिस्सनातनः ।
आनन्दरूपा तस्यैषा शक्तिर्नागन्तुकी शिवा

asau hi parameśānassvayaṃjyotissanātanaḥ |
ānandarūpā tasyaiṣā śaktirnāgantukī śivā

इत्येवमुक्तोऽपि तदा विधेर्विष्णोश्च वै तदा ।
नाज्ञानमगमन्नाशं श्रीकण्ठस्यैव मायया

ityevamukto'pi tadā vidherviṣṇośca vai tadā |
nājñānamagamannāśaṃ śrīkaṇṭhasyaiva māyayā

प्रादुरासीत्ततो ज्योतिरुभयोरन्तरे महत् ।
पूरयन्निजया भासा द्यावाभूम्योर्यदन्तरम्

prādurāsīttato jyotirubhayorantare mahat |
pūrayannijayā bhāsā dyāvābhūmyoryadantaram

ज्योतिर्मण्डलमध्यस्थो ददृशे पुरुषाकृतिः ।
विधिक्रतुभ्यां तत्रैव महाद्भुततनुर्मुने

jyotirmaṇḍalamadhyastho dadṛśe puruṣākṛtiḥ |
vidhikratubhyāṃ tatraiva mahādbhutatanurmune

प्रजज्वालाथ कोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः ।
आवयोरन्तरे कोऽसौ बिभृयात्पुरुषाकृतिम्

prajajvālātha kopena brahmaṇaḥ pañcamaṃ śiraḥ |
āvayorantare ko'sau bibhṛyātpuruṣākṛtim

विधिः संभावयेद्यावत्तावत्स त्रिविलोचनः ।
दृष्टः क्षणेन च महापुरुषो नीललोहितः

vidhiḥ saṃbhāvayedyāvattāvatsa trivilocanaḥ |
dṛṣṭaḥ kṣaṇena ca mahāpuruṣo nīlalohitaḥ

त्रिशूलपाणिर्भालाक्षो नागोडुपविभूषणः ।
हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा विहसन्प्राह मोहितः

triśūlapāṇirbhālākṣo nāgoḍupavibhūṣaṇaḥ |
hiraṇyagarbhastaṃ dṛṣṭvā vihasanprāha mohitaḥ

नीललोहित जाने त्वां मा भैषीश्चन्द्रशेखर ।
भालस्थलान्मम पुरा रुद्रः प्रादुरभूद्भवान्

nīlalohita jāne tvāṃ mā bhaiṣīścandraśekhara |
bhālasthalānmama purā rudraḥ prādurabhūdbhavān

रोदनाद्रुद्रनामापि योजितोऽसि मया पुरा ।
मामेव शरणं याहि पुत्र रक्षाङ्करोमि ते

rodanādrudranāmāpi yojito'si mayā purā |
māmeva śaraṇaṃ yāhi putra rakṣāṅkaromi te

अथेश्वरः पद्मयोनेः श्रुत्वा गर्ववतीं गिरम् ।
चुकोपातीव च तदा कुर्वन्निव लयम्मुने

atheśvaraḥ padmayoneḥ śrutvā garvavatīṃ giram |
cukopātīva ca tadā kurvanniva layammune

स कोपतस्समुत्पाद्य पुरुषं भैरवं क्वचित् ।
प्रज्वलन्तं सुमहसा प्रीत्या च परमेश्वरः

sa kopatassamutpādya puruṣaṃ bhairavaṃ kvacit |
prajvalantaṃ sumahasā prītyā ca parameśvaraḥ

प्राक्च पंकजजन्मासौ शास्यस्ते कालभैरव ।
कालवद्राजसे साक्षात्कालराजस्ततो भवान्

prākca paṃkajajanmāsau śāsyaste kālabhairava |
kālavadrājase sākṣātkālarājastato bhavān

विश्वं भर्तुं समर्थोसि भीषणाद्भैरवः स्मृतः ।
त्वत्तो भेष्यति कालोऽपि ततस्त्वं कालभैरवः

viśvaṃ bhartuṃ samarthosi bhīṣaṇādbhairavaḥ smṛtaḥ |
tvatto bheṣyati kālo'pi tatastvaṃ kālabhairavaḥ

आमर्दयिष्यति भवान्रुष्टो दुष्टात्मनो यतः ।
आमर्दक इति ख्यातिं ततस्सर्वत्र यास्यसि

āmardayiṣyati bhavānruṣṭo duṣṭātmano yataḥ |
āmardaka iti khyātiṃ tatassarvatra yāsyasi

यतः पापानि भक्तानां भक्षयिष्यसि तत्क्षणात् ।
पापभक्षण इत्येव तव नाम भविष्यति

yataḥ pāpāni bhaktānāṃ bhakṣayiṣyasi tatkṣaṇāt |
pāpabhakṣaṇa ityeva tava nāma bhaviṣyati

या मे मुक्तिपुरी काशी सर्व्वाभ्योऽहि गरीयसी ।
आधिपत्यं च तस्यास्ते कालराज सदैव हि

yā me muktipurī kāśī sarvvābhyo'hi garīyasī |
ādhipatyaṃ ca tasyāste kālarāja sadaiva hi

तत्र ये पातकिनरास्तेषां शास्ता त्वमेव हि ।
शुभाशुभं च तत्कर्म चित्रगुप्तो लिखिष्यति

tatra ye pātakinarāsteṣāṃ śāstā tvameva hi |
śubhāśubhaṃ ca tatkarma citragupto likhiṣyati

एतान्वरान्प्रगृह्याथ तत्क्षणात्कालभैरवः ।
वामांगुलिनखाग्रेण चकर्त च विधेश्शिरः

etānvarānpragṛhyātha tatkṣaṇātkālabhairavaḥ |
vāmāṃgulinakhāgreṇa cakarta ca vidheśśiraḥ

यदंगमपराध्नोति कार्यं तस्यैव शासनम् ।
अतो येन कृता निन्दा तच्छिन्नम्पञ्चमं शिरः

yadaṃgamaparādhnoti kāryaṃ tasyaiva śāsanam |
ato yena kṛtā nindā tacchinnampañcamaṃ śiraḥ

अथ च्छिन्नं विधिशिरो दृष्ट्वा भीततरो हरिः ।
शातरुद्रियमन्त्रैश्च भक्त्या तुष्टाव शङ्करम्

atha cchinnaṃ vidhiśiro dṛṣṭvā bhītataro hariḥ |
śātarudriyamantraiśca bhaktyā tuṣṭāva śaṅkaram

भीतो हिरण्यगर्भोऽपि जजाप शतरुद्रियम् ।
इत्थं तौ गतगर्वौ हि संजातौ तत्क्षणान्मुने

bhīto hiraṇyagarbho'pi jajāpa śatarudriyam |
itthaṃ tau gatagarvau hi saṃjātau tatkṣaṇānmune

परब्रह्म शिवः साक्षात्सच्चिदानन्दलक्षणः ।
परमात्मा गुणातीत इति ज्ञानमवापतुः

parabrahma śivaḥ sākṣātsaccidānandalakṣaṇaḥ |
paramātmā guṇātīta iti jñānamavāpatuḥ

सनत्कुमार सर्वज्ञ शृणु मे परमं शुभम् ।
यावद्गर्वो भवेत्तावज्ज्ञानगुप्तिर्विशेषतः

sanatkumāra sarvajña śṛṇu me paramaṃ śubham |
yāvadgarvo bhavettāvajjñānaguptirviśeṣataḥ

त्यक्त्वाभि मानं पुरुषो जानाति परमेश्वरम् ।
गर्विणं हन्ति विश्वेशो जातो गर्वापहारकः

tyaktvābhi mānaṃ puruṣo jānāti parameśvaram |
garviṇaṃ hanti viśveśo jāto garvāpahārakaḥ

अथ विष्णुविधी ज्ञात्वा विगर्वौ परमेश्वरः ।
प्रसन्नोऽभून्महादेवोऽकरोत्तावभयौ प्रभुः

atha viṣṇuvidhī jñātvā vigarvau parameśvaraḥ |
prasanno'bhūnmahādevo'karottāvabhayau prabhuḥ

आश्वास्य तौ महादेवः प्रीतः प्रणतवत्सलः ।
प्राह स्वां मूर्तिमपरां भैरवन्तं कपर्दिनम्

āśvāsya tau mahādevaḥ prītaḥ praṇatavatsalaḥ |
prāha svāṃ mūrtimaparāṃ bhairavantaṃ kapardinam

त्वया मान्यो विष्णुरसौ तथा शतधृतिः स्वयम् ।
कपालम्वैधसम्वापि नीललोहित धारय

tvayā mānyo viṣṇurasau tathā śatadhṛtiḥ svayam |
kapālamvaidhasamvāpi nīlalohita dhāraya

ब्रह्महत्यापनोदाय व्रतं लोकाय दर्शय ।
चर त्वं सततं भिक्षां कपालव्रतमाश्रितः

brahmahatyāpanodāya vrataṃ lokāya darśaya |
cara tvaṃ satataṃ bhikṣāṃ kapālavratamāśritaḥ

इत्युक्त्वा पश्यतस्तस्य तेजोरूपः शिवोऽब्रवीत् ।
उत्पाद्य चैकां कन्यान्तु ब्रह्महत्याभिविश्रुताम्

ityuktvā paśyatastasya tejorūpaḥ śivo'bravīt |
utpādya caikāṃ kanyāntu brahmahatyābhiviśrutām

यावद्वाराणसीन्दिव्याम्पुरीमेषां गमिष्यति ।
तावत्त्वं भीषणे कालमनुगच्छोग्ररूपिणम्

yāvadvārāṇasīndivyāmpurīmeṣāṃ gamiṣyati |
tāvattvaṃ bhīṣaṇe kālamanugacchograrūpiṇam

सर्वत्र ते प्रवेशोऽस्ति त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम् ।
वाराणसीं यदा गच्छेत्तन्मुक्तां भव तत्क्षणात्

sarvatra te praveśo'sti tyaktvā vārāṇasīṃ purīm |
vārāṇasīṃ yadā gacchettanmuktāṃ bhava tatkṣaṇāt

नियोज्य तामिति तदा ब्रह्महत्यां च ताम्प्रभुः ।
महाद्भुतश्च स शिवोऽप्यन्तर्धानमगात्ततः

niyojya tāmiti tadā brahmahatyāṃ ca tāmprabhuḥ |
mahādbhutaśca sa śivo'pyantardhānamagāttataḥ