अध्याय 7: नन्दी का गणाधिपति अभिषेक और विवाह

तत्र गत्वा मुनेऽहं वै स्थित्वैकान्तस्थले सुधीः ।
अतपं तप उग्रं सन्मुनीनामपि दुष्करम्

tatra gatvā mune'haṃ vai sthitvaikāntasthale sudhīḥ |
atapaṃ tapa ugraṃ sanmunīnāmapi duṣkaram

हृत्पुण्डरीकसुषिरे ध्यात्वा देवं त्रियम्बकम् ।
त्र्यक्षं दशभुजं शान्तं पञ्चवक्त्रं सदा शिवम्

hṛtpuṇḍarīkasuṣire dhyātvā devaṃ triyambakam |
tryakṣaṃ daśabhujaṃ śāntaṃ pañcavaktraṃ sadā śivam

रुद्रजाप्यमकार्षं वै परमध्यानमास्थितः ।
सरितश्चोत्तरे पुण्ये ह्येकचित्तः समाहितः

rudrajāpyamakārṣaṃ vai paramadhyānamāsthitaḥ |
saritaścottare puṇye hyekacittaḥ samāhitaḥ

तस्मिञ्जाप्येऽथ संप्रीतः स्थितं मां परमेश्वरः ।
तुष्टोऽब्रवीन्महादेवः सोमः सोमार्द्धभूषणः

tasmiñjāpye'tha saṃprītaḥ sthitaṃ māṃ parameśvaraḥ |
tuṣṭo'bravīnmahādevaḥ somaḥ somārddhabhūṣaṇaḥ

शैलादे वरदोहं ते तपसानेन तोषितः ।
साधु तप्तं त्वया धीमन् ब्रूहि यत्ते मनोगतम्

śailāde varadohaṃ te tapasānena toṣitaḥ |
sādhu taptaṃ tvayā dhīman brūhi yatte manogatam

स एवमुक्तो देवेन शिरसा पादयोर्नतः ।
अस्तवं परमेशानं जराशोकविनाशनम्

sa evamukto devena śirasā pādayornataḥ |
astavaṃ parameśānaṃ jarāśokavināśanam

अथ मां नन्दिनं शम्भुर्भक्त्या परामया युतम् ।
अश्रुपूर्णेक्षणं सम्यक् पादयोः शिरसा नतम्

atha māṃ nandinaṃ śambhurbhaktyā parāmayā yutam |
aśrupūrṇekṣaṇaṃ samyak pādayoḥ śirasā natam

उत्थाय परमेशानः पस्पर्श परमार्तिहा ।
कराभ्यां संमुखाभ्यान्तु संगृह्य वृषभध्वजः

utthāya parameśānaḥ pasparśa paramārtihā |
karābhyāṃ saṃmukhābhyāntu saṃgṛhya vṛṣabhadhvajaḥ

निरीक्ष्य गणपांश्चैव देवीं हिमवतः सुताम् ।
उवाच मां कृपादृष्ट्या समीक्ष्य जगताम्पतिः

nirīkṣya gaṇapāṃścaiva devīṃ himavataḥ sutām |
uvāca māṃ kṛpādṛṣṭyā samīkṣya jagatāmpatiḥ

वत्स नन्दिन्महाप्राज्ञ मृत्योर्भीतिः कुतस्तव ।
मयैव प्रेषितौ विप्रौ मत्समस्त्वं न संशयः

vatsa nandinmahāprājña mṛtyorbhītiḥ kutastava |
mayaiva preṣitau viprau matsamastvaṃ na saṃśayaḥ

अमरो जरया त्यक्तोऽदुःखी गणपतिः सदा ।
अव्ययश्चाक्षयश्चेष्टः स पिता स सुहृज्जनः

amaro jarayā tyakto'duḥkhī gaṇapatiḥ sadā |
avyayaścākṣayaśceṣṭaḥ sa pitā sa suhṛjjanaḥ

मद्बलः पार्श्वगो नित्यं ममेष्टो भवितानिशम् ।
न जरा जन्म मृत्युर्वै मत्प्रसादाद्भविष्यति

madbalaḥ pārśvago nityaṃ mameṣṭo bhavitāniśam |
na jarā janma mṛtyurvai matprasādādbhaviṣyati

एवमुक्त्वा शिरोमालां कुशेशयमयीं निजाम् ।
समुन्मुच्य बबन्धाशु मम कण्ठे कृपानिधिः

evamuktvā śiromālāṃ kuśeśayamayīṃ nijām |
samunmucya babandhāśu mama kaṇṭhe kṛpānidhiḥ

तयाहं मालया विप्र शुभया कण्ठसक्तया ॥ ।
त्र्यक्षो दशभुजश्चासं द्वितीय इव शङ्कर

tayāhaṃ mālayā vipra śubhayā kaṇṭhasaktayā || |
tryakṣo daśabhujaścāsaṃ dvitīya iva śaṅkara

तत एव समादाय हस्तेन परमेश्वरः ।
उवाच ब्रूहि किं तेऽद्य ददामि वरमुत्तमम्

tata eva samādāya hastena parameśvaraḥ |
uvāca brūhi kiṃ te'dya dadāmi varamuttamam

ततो जटाश्रितं वारि गृहीत्वा हार निर्मलम् ।
उक्त्वा नन्दी भवेतीह विससर्ज वृषध्वजः

tato jaṭāśritaṃ vāri gṛhītvā hāra nirmalam |
uktvā nandī bhavetīha visasarja vṛṣadhvajaḥ

ततः पञ्चमिता नद्यः प्रावर्तत शुभावहाः ।
सुतोयाश्च महावेगा दिव्य रूपा च सुन्दरी

tataḥ pañcamitā nadyaḥ prāvartata śubhāvahāḥ |
sutoyāśca mahāvegā divya rūpā ca sundarī

जटोदका त्रिस्रोताश्च वृषध्वनिरितीव हि ।
स्वर्णोदका जम्बुनदी पञ्चनद्यः प्रकीर्तिताः

jaṭodakā trisrotāśca vṛṣadhvaniritīva hi |
svarṇodakā jambunadī pañcanadyaḥ prakīrtitāḥ

एतत्पञ्चनदं नाम शिवपृष्ठतमं शुभम् ।
जपेश्वरसमीपे तु पवित्रं परमं मुने

etatpañcanadaṃ nāma śivapṛṣṭhatamaṃ śubham |
japeśvarasamīpe tu pavitraṃ paramaṃ mune

यः पञ्चनदमासाद्य स्नात्वा जप्त्वेश्वरेश्वरम् ।
पूजयेच्छिवसायुज्यं प्रयात्येव न संशयः

yaḥ pañcanadamāsādya snātvā japtveśvareśvaram |
pūjayecchivasāyujyaṃ prayātyeva na saṃśayaḥ

अथ शम्भुरुवाचोमामभिषिञ्चामि नन्दिनम् ।
गणेन्द्रं व्याहरिष्यामि किं वा त्वं मन्यसेऽव्यये

atha śambhuruvācomāmabhiṣiñcāmi nandinam |
gaṇendraṃ vyāhariṣyāmi kiṃ vā tvaṃ manyase'vyaye

दातुमर्हसि देवेश नन्दिने परमेश्वर ।
महाप्रियतमो नाथ शैलादिस्तनयो मम

dātumarhasi deveśa nandine parameśvara |
mahāpriyatamo nātha śailādistanayo mama

ततस्स शङ्करः स्वीयान्सस्मार गणपान्वरान् ।
स्वतन्त्रः परमेशानस्सर्वदो भक्तवत्सलः

tatassa śaṅkaraḥ svīyānsasmāra gaṇapānvarān |
svatantraḥ parameśānassarvado bhaktavatsalaḥ

स्मरणादेव रुद्रस्य सम्प्राप्ताश्च गणेश्वराः ।
असङ्ख्याता महामोदाश्शङ्कराकृतयोऽखिलाः

smaraṇādeva rudrasya samprāptāśca gaṇeśvarāḥ |
asaṅkhyātā mahāmodāśśaṅkarākṛtayo'khilāḥ

ते गणेशाश्शिवं देवीं प्रणम्याहुः शुभं वचः ।
ते प्रणम्य करौ बद्ध्वा नतस्कन्धा महाबलाः

te gaṇeśāśśivaṃ devīṃ praṇamyāhuḥ śubhaṃ vacaḥ |
te praṇamya karau baddhvā nataskandhā mahābalāḥ

किमर्थं च स्मृता देव ह्याज्ञापय महाप्रभो ।
किङ्करान्नः समायातांस्त्रिपुरार्दन कामद

kimarthaṃ ca smṛtā deva hyājñāpaya mahāprabho |
kiṅkarānnaḥ samāyātāṃstripurārdana kāmada

किं सागराञ्शोषयामो यमं वा सह किंकरैः ।
हन्मो मृत्युं महामृत्युं विशेषं वृद्धपद्मजम्

kiṃ sāgarāñśoṣayāmo yamaṃ vā saha kiṃkaraiḥ |
hanmo mṛtyuṃ mahāmṛtyuṃ viśeṣaṃ vṛddhapadmajam

बद्ध्वेन्द्रं सह देवैश्च विष्णुं वा पार्षदैः सह ।
आनयामः सुसंकुद्धान्दैत्यान्वा दानवैः सह

baddhvendraṃ saha devaiśca viṣṇuṃ vā pārṣadaiḥ saha |
ānayāmaḥ susaṃkuddhāndaityānvā dānavaiḥ saha

कस्याद्य व्यसनं घोरं करिष्यामस्तवाज्ञया ।
कस्य वाद्योत्सवो देव सर्वकामसमृद्धये

kasyādya vyasanaṃ ghoraṃ kariṣyāmastavājñayā |
kasya vādyotsavo deva sarvakāmasamṛddhaye

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां गणानां वीरवादिनाम् ।
उवाच तान्स प्रशंस्य गणेशान्परमेश्वरः

ityākarṇya vacasteṣāṃ gaṇānāṃ vīravādinām |
uvāca tānsa praśaṃsya gaṇeśānparameśvaraḥ

नन्दीश्वरोयं पुत्रो मे सर्वेषामीश्वरेश्वरः ।
प्रियो गणामग्रणीस्सर्वैः क्रियतां वचनं मम

nandīśvaroyaṃ putro me sarveṣāmīśvareśvaraḥ |
priyo gaṇāmagraṇīssarvaiḥ kriyatāṃ vacanaṃ mama

सर्वे प्रीत्याभिषिञ्चध्वं मद्गणानां गतिम्पतिम् ।
अद्यप्रभृति युष्माकमयं नन्दीश्वरः प्रभुः

sarve prītyābhiṣiñcadhvaṃ madgaṇānāṃ gatimpatim |
adyaprabhṛti yuṣmākamayaṃ nandīśvaraḥ prabhuḥ

एवमुक्ताः शङ्करेण गणपास्सर्व्व एव ते ।
एवमस्त्विति सम्प्रोच्य सम्भारानाहरँस्ततः

evamuktāḥ śaṅkareṇa gaṇapāssarvva eva te |
evamastviti samprocya sambhārānāharam̐stataḥ

ततो देवाश्च सेन्द्राश्च नारायणमुखास्तथा ।
मुनयः सर्वतो लोका आजग्मुर्मुदिताननाः

tato devāśca sendrāśca nārāyaṇamukhāstathā |
munayaḥ sarvato lokā ājagmurmuditānanāḥ

पितामहोपि भगवन्नियोगाच्छङ्करस्य वै ।
चकार नंदिनस्सर्व्वमभिषेकं समाहितः

pitāmahopi bhagavanniyogācchaṅkarasya vai |
cakāra naṃdinassarvvamabhiṣekaṃ samāhitaḥ

ततो विष्णुस्ततश्शक्रो लोकपालास्तथैव च ।
ऋषयस्तुष्टुवुश्चैव पितामहपुरोगमाः

tato viṣṇustataśśakro lokapālāstathaiva ca |
ṛṣayastuṣṭuvuścaiva pitāmahapurogamāḥ

स्तुतिमत्सु ततस्तेषु विष्णुः सर्वजगत्पतिः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय तुष्टाव च समाहितः

stutimatsu tatasteṣu viṣṇuḥ sarvajagatpatiḥ |
śirasyañjalimādhāya tuṣṭāva ca samāhitaḥ

प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा जयशब्दं चकार च ।
ततो गणाधिपास्सर्व्वे ततो देवास्ततोऽसुराः

prāñjaliḥ praṇato bhūtvā jayaśabdaṃ cakāra ca |
tato gaṇādhipāssarvve tato devāstato'surāḥ

एवं स्तुतश्चाभिषिक्तो देवैस्स ब्रह्मकैस्तदा ।
नन्दीश्वरोहं विप्रेन्द्र नियोगात्प रमेशितुः

evaṃ stutaścābhiṣikto devaissa brahmakaistadā |
nandīśvarohaṃ viprendra niyogātpa rameśituḥ

उद्वाहश्च कृतस्तत्र नियोगात्परमेष्ठिनः ।
महोत्सवयुतः प्रीत्या विष्णुब्रह्मादिभिर्मम

udvāhaśca kṛtastatra niyogātparameṣṭhinaḥ |
mahotsavayutaḥ prītyā viṣṇubrahmādibhirmama

मरुतां च सुता देवी सुयशास्तु मनोहरा ।
पत्नी सा मेऽभवद्दिव्या मनोनयननन्दिनी

marutāṃ ca sutā devī suyaśāstu manoharā |
patnī sā me'bhavaddivyā manonayananandinī

लब्धं शशिप्रभं छत्रं तया तत्र विभूषितम् ।
चामरैश्चामरासक्तहस्ताग्रैः स्त्रीगणैर्युतम्

labdhaṃ śaśiprabhaṃ chatraṃ tayā tatra vibhūṣitam |
cāmaraiścāmarāsaktahastāgraiḥ strīgaṇairyutam

सिंहासनं च परमं तया चाधिष्ठितं मया ।
अलंकृतो महालक्ष्म्या मुकुटाद्यैस्सुभूषणैः

siṃhāsanaṃ ca paramaṃ tayā cādhiṣṭhitaṃ mayā |
alaṃkṛto mahālakṣmyā mukuṭādyaissubhūṣaṇaiḥ

लब्धो हारश्च परमो देव्याः कण्ठगतस्तथा ।
वृषेन्द्रश्च शितो नागस्सिंहस्सिंहध्वजस्तथा

labdho hāraśca paramo devyāḥ kaṇṭhagatastathā |
vṛṣendraśca śito nāgassiṃhassiṃhadhvajastathā

रथश्च हेमहारश्च चन्द्रबिंबसमः शुभः ।
अन्यान्यपि च वस्तूनि लब्धानि हि मया मुने

rathaśca hemahāraśca candrabiṃbasamaḥ śubhaḥ |
anyānyapi ca vastūni labdhāni hi mayā mune

एवं कृतविवाहोऽहं तया पत्न्या महामुने ।
पादौ ववन्दे शम्भोश्च शिवाया ब्रह्मणो हरेः

evaṃ kṛtavivāho'haṃ tayā patnyā mahāmune |
pādau vavande śambhośca śivāyā brahmaṇo hareḥ

तथाविधं त्रिलोकेशस्सपत्नीकं च माम्प्रभुः ।
प्रोवाच परया प्रीत्या स शिवो भक्तवत्सलः

tathāvidhaṃ trilokeśassapatnīkaṃ ca māmprabhuḥ |
provāca parayā prītyā sa śivo bhaktavatsalaḥ

शृणु सत्पुत्र तातस्त्वं सुयशेयन्तव प्रिया ।
ददामि ते वरम्प्रीत्या यत्ते मनसि वाञ्छितम्

śṛṇu satputra tātastvaṃ suyaśeyantava priyā |
dadāmi te varamprītyā yatte manasi vāñchitam

सदाहन्तव नन्दीश सन्तुष्टोऽस्मि गणेश्वर ।
देव्या च सहितो वत्स शृणु मे परमं वचः

sadāhantava nandīśa santuṣṭo'smi gaṇeśvara |
devyā ca sahito vatsa śṛṇu me paramaṃ vacaḥ

सदेष्टश्च विशिष्टश्च परमैश्वर्य्यसंयुतः ।
महायोगी महेष्वासः स पिता स पितामहः

sadeṣṭaśca viśiṣṭaśca paramaiśvaryyasaṃyutaḥ |
mahāyogī maheṣvāsaḥ sa pitā sa pitāmahaḥ

अजेयस्सर्वजेता च सदा पूज्यो महाबलः ।
अहं यत्र भवांस्तत्र यत्र त्वं तत्र चाप्यहम्

ajeyassarvajetā ca sadā pūjyo mahābalaḥ |
ahaṃ yatra bhavāṃstatra yatra tvaṃ tatra cāpyaham

अयं च ते पिता पुत्र परमैश्वर्य्यसंयुतः ।
भविष्यति गणाध्यक्षो मम भक्तो महाबलः

ayaṃ ca te pitā putra paramaiśvaryyasaṃyutaḥ |
bhaviṣyati gaṇādhyakṣo mama bhakto mahābalaḥ

पितामहोऽपि ते वत्स तथास्तु नियमा इमे ।
मत्समीपं गमिष्यन्ति मया दत्तवरास्तथा

pitāmaho'pi te vatsa tathāstu niyamā ime |
matsamīpaṃ gamiṣyanti mayā dattavarāstathā

ततो देवी महाभागा नन्दिनं वरदाब्रवीत् ।
वरं ब्रूहीति माम्पुत्र सर्व्वान्कामान्यथेसितान्

tato devī mahābhāgā nandinaṃ varadābravīt |
varaṃ brūhīti māmputra sarvvānkāmānyathesitān

तच्छ्रुत्वा वचनं देव्याः प्रावोचत्साञ्जलिस्तदा ।
भक्तिर्भवतु मे देवि पादयोस्ते सदा वरा

tacchrutvā vacanaṃ devyāḥ prāvocatsāñjalistadā |
bhaktirbhavatu me devi pādayoste sadā varā

श्रुत्वा मम वचो देवी ह्येवमस्त्विति साब्रवीत् ।
सुयशां ताञ्च सुप्रीत्या नन्दिप्रियतमां शिवाम्

śrutvā mama vaco devī hyevamastviti sābravīt |
suyaśāṃ tāñca suprītyā nandipriyatamāṃ śivām

वत्से वरं यथेष्टं हि त्रिनेत्रा जन्मवर्जिता ।
पुत्रपौत्रेस्तु भक्तिर्मे तथा च भर्तुरेव हि

vatse varaṃ yatheṣṭaṃ hi trinetrā janmavarjitā |
putrapautrestu bhaktirme tathā ca bhartureva hi

तदा ब्रह्मा च विष्णुश्च सर्व्वे देवगणाश्च वै ।
ताभ्यां वरान्ददुः प्रीत्या सुप्रसन्नाश्शिवाज्ञया

tadā brahmā ca viṣṇuśca sarvve devagaṇāśca vai |
tābhyāṃ varāndaduḥ prītyā suprasannāśśivājñayā

सान्वयं मां गृहीत्वेशस्ततस्सम्बन्धिबान्धवैः ।
आरुह्य वृषमीशानो गतो देव्या निजं गृहम्

sānvayaṃ māṃ gṛhītveśastatassambandhibāndhavaiḥ |
āruhya vṛṣamīśāno gato devyā nijaṃ gṛham

विष्ण्वादयः सुरास्सर्व्वे प्रशंसन्तो ह्यमी तदा ।
स्वधामानि ययुः प्रीत्या संस्तुवन्तः शिवं शिवम्

viṣṇvādayaḥ surāssarvve praśaṃsanto hyamī tadā |
svadhāmāni yayuḥ prītyā saṃstuvantaḥ śivaṃ śivam

इति ते कथितो वत्स स्वावतारो महामुने ।
सदानन्दकरः पुंसां शिवभक्तिप्रवर्द्धनः

iti te kathito vatsa svāvatāro mahāmune |
sadānandakaraḥ puṃsāṃ śivabhaktipravarddhanaḥ

य इदन्नन्दिनो जन्म वरदानन्तथा मम ।
अभिषेकं विवाहं च शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा

ya idannandino janma varadānantathā mama |
abhiṣekaṃ vivāhaṃ ca śṛṇuyācchrāvayettathā

पठेद्वा पाठयेद्वापि श्रद्धावान्भक्तिसंयुतः ।
इह सर्व्वसुखम्भुक्त्वा परत्र लभते गतिम्

paṭhedvā pāṭhayedvāpi śraddhāvānbhaktisaṃyutaḥ |
iha sarvvasukhambhuktvā paratra labhate gatim