अध्याय 41: किरातेश्वर द्वारा अर्जुन को महास्त्र का वरदान

तमागतन्ततो दृष्ट्वा ध्यानं कृत्वा शिवस्य सः ।
गत्वा तत्रार्जुनस्तेन युद्धं चक्रे सुदारुणम्

tamāgatantato dṛṣṭvā dhyānaṃ kṛtvā śivasya saḥ |
gatvā tatrārjunastena yuddhaṃ cakre sudāruṇam

गणैश्च विविधैस्तीक्ष्णैरायुधैस्तं न्यपीडयत् ।
तैस्तदा पीडितः पार्थः सस्मार स्वामिनं शिवम्

gaṇaiśca vividhaistīkṣṇairāyudhaistaṃ nyapīḍayat |
taistadā pīḍitaḥ pārthaḥ sasmāra svāminaṃ śivam

अर्जुनश्च तदा तेषां बाणावलिमथाच्छिनत् ।
यदायुद्धं च तैः क्षिप्तं ततः शर्वं परामृशत्

arjunaśca tadā teṣāṃ bāṇāvalimathācchinat |
yadāyuddhaṃ ca taiḥ kṣiptaṃ tataḥ śarvaṃ parāmṛśat

पीडितास्ते गणास्तेन ययुश्चैव दिशो दश ।
गणेशा वारितास्ते च नाजग्मुस्स्वामिनम्प्रति

pīḍitāste gaṇāstena yayuścaiva diśo daśa |
gaṇeśā vāritāste ca nājagmussvāminamprati

शिवश्चैवार्जुनश्चैव युयुधाते परस्परम् ।
नानाविधैश्चायुधैर्हि महाबलपराक्रमौ

śivaścaivārjunaścaiva yuyudhāte parasparam |
nānāvidhaiścāyudhairhi mahābalaparākramau

शिवोऽपि मनसा नूनं दयां कृत्वार्जुनं ह्यगात् ।
अर्जुनश्च दृढं तत्र प्रहारं कृतवांस्तदा

śivo'pi manasā nūnaṃ dayāṃ kṛtvārjunaṃ hyagāt |
arjunaśca dṛḍhaṃ tatra prahāraṃ kṛtavāṃstadā

आयुधानि शिवस्सो वै ह्यर्जुनस्याच्छिनत्तदा ।
कवचानि च सर्वाणि शरीरं केवलं स्थितम्

āyudhāni śivasso vai hyarjunasyācchinattadā |
kavacāni ca sarvāṇi śarīraṃ kevalaṃ sthitam

तदार्जुनः शिवं स्मृत्वा मल्लयुद्धं चकार सः ।
वाहिनीपतिना तेन भयात्क्लिष्टोपि धैर्यवान्

tadārjunaḥ śivaṃ smṛtvā mallayuddhaṃ cakāra saḥ |
vāhinīpatinā tena bhayātkliṣṭopi dhairyavān

तद्युद्धेन मही सर्वा चकंपे ससमुद्रका ।
देवा दुःखं समापन्नः किं भविष्यति वा पुनः

tadyuddhena mahī sarvā cakaṃpe sasamudrakā |
devā duḥkhaṃ samāpannaḥ kiṃ bhaviṣyati vā punaḥ

एतस्मित्रंतरे देवः शिवो गगनमास्थितः ।
युद्धं चकार तत्रस्थस्सोर्जुनश्च तथाऽकरोत्

etasmitraṃtare devaḥ śivo gaganamāsthitaḥ |
yuddhaṃ cakāra tatrasthassorjunaśca tathā'karot

उड्डीयोड्डीय तौ युद्धं चक्रतुर्देवपार्थिवौ ।
देवाश्च विस्मयं प्रापू रणं दृष्ट्वा तदाद्भुतम्

uḍḍīyoḍḍīya tau yuddhaṃ cakraturdevapārthivau |
devāśca vismayaṃ prāpū raṇaṃ dṛṣṭvā tadādbhutam

अथार्जुनोत्तरे ज्ञात्वा स्मृत्वा शिवपदांबुजम् ।
दधार पादयोस्तं वै तद्ध्यानादाप्तसद्बलः

athārjunottare jñātvā smṛtvā śivapadāṃbujam |
dadhāra pādayostaṃ vai taddhyānādāptasadbalaḥ

धृत्वा पादौ तदा तस्य भ्रामयामास सोर्जुनः ।
विजहास महादेवो भक्तवत्सल ऊतिकृत्

dhṛtvā pādau tadā tasya bhrāmayāmāsa sorjunaḥ |
vijahāsa mahādevo bhaktavatsala ūtikṛt

दातुं स्वदासतां तस्मै भक्तवश्यतया मुने ।
शिवेनैव कृतं ह्येतच्चरितन्नान्यथा भवेत्

dātuṃ svadāsatāṃ tasmai bhaktavaśyatayā mune |
śivenaiva kṛtaṃ hyetaccaritannānyathā bhavet

पश्चाद्विहस्य तत्रैव शंकरो रूपम द्भुतम् ।
दर्शयामास सहसा भक्तवश्यतया शुभम्

paścādvihasya tatraiva śaṃkaro rūpama dbhutam |
darśayāmāsa sahasā bhaktavaśyatayā śubham

यथोक्तं वेदशास्त्रेषु पुराणे पुरुषोत्तमम् ।
व्यासोपदिष्टं ध्यानाय तस्य यत्सर्वसिद्धिदम्

yathoktaṃ vedaśāstreṣu purāṇe puruṣottamam |
vyāsopadiṣṭaṃ dhyānāya tasya yatsarvasiddhidam

तद्दृष्ट्वा सुंदरं रूपं ध्यानप्राप्तं शिवस्य तु ।
बभूव विस्मितोतीव ह्यर्जुनो लज्जितः स्वयम्

taddṛṣṭvā suṃdaraṃ rūpaṃ dhyānaprāptaṃ śivasya tu |
babhūva vismitotīva hyarjuno lajjitaḥ svayam

अहो शिवश्शिवस्सोय यो मे प्रभुतया वृतः ।
त्रिलोकेशः स्वयं साक्षाद्धा कृतं किं मयाऽधुना

aho śivaśśivassoya yo me prabhutayā vṛtaḥ |
trilokeśaḥ svayaṃ sākṣāddhā kṛtaṃ kiṃ mayā'dhunā

प्रभोर्बलवती माया मायिनामपि मोहिनी ।
किं कृतं रूपमाच्छाद्य प्रभुणा छलितो ह्यहम्

prabhorbalavatī māyā māyināmapi mohinī |
kiṃ kṛtaṃ rūpamācchādya prabhuṇā chalito hyaham

धियेति संविचार्य्यैव साञ्जलिर्नतमस्तकः ।
प्रणनाम प्रभुं प्रीत्या तदोवाच स खिन्नधीः

dhiyeti saṃvicāryyaiva sāñjalirnatamastakaḥ |
praṇanāma prabhuṃ prītyā tadovāca sa khinnadhīḥ

देवदेव महादेव करुणाकर शंकर ।
ममापराधः सर्वेश क्षन्तव्यश्च त्वया पुनः

devadeva mahādeva karuṇākara śaṃkara |
mamāparādhaḥ sarveśa kṣantavyaśca tvayā punaḥ

किं कृतं रूपमाच्छाद्य च्छलितोऽस्मि त्वयाधुना ।
धिङ् मां समरकर्तारं स्वामिना भवता प्रभो

kiṃ kṛtaṃ rūpamācchādya cchalito'smi tvayādhunā |
dhiṅ māṃ samarakartāraṃ svāminā bhavatā prabho

इत्येवं पाण्डवस्सोथ पश्चात्तापमवाप सः ।
पादयोर्निपपाताशु शंकरस्य महाप्रभोः

ityevaṃ pāṇḍavassotha paścāttāpamavāpa saḥ |
pādayornipapātāśu śaṃkarasya mahāprabhoḥ

अथेश्वरः प्रसन्नात्मा प्रत्युवाचार्जुनं च तम् ।
समाश्वास्येति बहुशो महेशो भक्तवत्सलः

atheśvaraḥ prasannātmā pratyuvācārjunaṃ ca tam |
samāśvāsyeti bahuśo maheśo bhaktavatsalaḥ

न खिद्य पार्थ भक्तोसि मम त्वं हि विशेषतः ।
परीक्षार्थं मया तेऽद्य कृतमेवं शुचञ्जहि

na khidya pārtha bhaktosi mama tvaṃ hi viśeṣataḥ |
parīkṣārthaṃ mayā te'dya kṛtamevaṃ śucañjahi

इत्युक्त्वा तं स्वहस्ताभ्यामुत्थाप्य प्रभुरर्जुनम् ।
विलज्जं कारयामास गणैश्च स्वामिनो गणैः

ityuktvā taṃ svahastābhyāmutthāpya prabhurarjunam |
vilajjaṃ kārayāmāsa gaṇaiśca svāmino gaṇaiḥ

पुनश्शिवोऽर्जुनम्प्राह पाण्डवं वीरसम्मतम् ।
हर्षयन् सर्वथा प्रीत्या शंकरो भक्तवत्सलः

punaśśivo'rjunamprāha pāṇḍavaṃ vīrasammatam |
harṣayan sarvathā prītyā śaṃkaro bhaktavatsalaḥ

हे पार्थ पाण्डवश्रेष्ठ प्रसन्नोस्मि वरं वृणु ।
प्रहारैस्ताडनैस्तेऽद्य पूजनम्मानितम्मया

he pārtha pāṇḍavaśreṣṭha prasannosmi varaṃ vṛṇu |
prahāraistāḍanaiste'dya pūjanammānitammayā

इच्छया च कृतं मेऽद्य नापराधस्तवाधुना ।
नादेयं विद्यते तुभ्यं यदिच्छसि वृणीष्व तत्

icchayā ca kṛtaṃ me'dya nāparādhastavādhunā |
nādeyaṃ vidyate tubhyaṃ yadicchasi vṛṇīṣva tat

ते शत्रुषु यशोराज्यस्थापनाय शुभं कृतम् ।
एतद्दुःखं न कर्तव्यं वैक्लव्यं च त्यजाखिलम्

te śatruṣu yaśorājyasthāpanāya śubhaṃ kṛtam |
etadduḥkhaṃ na kartavyaṃ vaiklavyaṃ ca tyajākhilam

इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तेन प्रभुणा शंकरेण सः ।
उवाच शंकरं भक्त्या सावधानतया स्थितः

ityuktastvarjunastena prabhuṇā śaṃkareṇa saḥ |
uvāca śaṃkaraṃ bhaktyā sāvadhānatayā sthitaḥ

भक्तप्रियस्य शम्भोस्ते सुप्रभो किं समीहितम् ।
वर्णनीयं मया देव कृपालुस्त्वं सदाशिव

bhaktapriyasya śambhoste suprabho kiṃ samīhitam |
varṇanīyaṃ mayā deva kṛpālustvaṃ sadāśiva

इत्युक्त्वा संस्तुतिं तस्य शंकरस्य महाप्रभोः ।
चकार पाण्डवस्सोथ सद्भक्तिं वेदसंमताम्

ityuktvā saṃstutiṃ tasya śaṃkarasya mahāprabhoḥ |
cakāra pāṇḍavassotha sadbhaktiṃ vedasaṃmatām

नमस्ते देवदेवाय नमः कैलासवासिने ।
सदाशिव नमस्तुभ्यं पञ्चवक्त्राय ते नमः

namaste devadevāya namaḥ kailāsavāsine |
sadāśiva namastubhyaṃ pañcavaktrāya te namaḥ

कपर्दिने नमस्तुभ्यन्त्रिनेत्राय नमोऽस्तु ते ।
मनः प्रसन्नरूपाय सहस्रवदनाय च

kapardine namastubhyantrinetrāya namo'stu te |
manaḥ prasannarūpāya sahasravadanāya ca

नीलकंठ नमस्तेस्तु सद्योजाताय वै नमः ।
वृषध्वज नमस्तेस्तु वामांगगिरिजाय च

nīlakaṃṭha namastestu sadyojātāya vai namaḥ |
vṛṣadhvaja namastestu vāmāṃgagirijāya ca

दशदोष नमस्तुभ्यन्नमस्ते परमात्मने ।
डमरुकपालहस्ताय नमस्ते मुण्डमालिने

daśadoṣa namastubhyannamaste paramātmane |
ḍamarukapālahastāya namaste muṇḍamāline

शुद्धस्फटिकसंकाशशुद्धकर्पूरवर्ष्मणे ।
पिनाकपाणये तुभ्यन्त्रिशूलवरधारिणे

śuddhasphaṭikasaṃkāśaśuddhakarpūravarṣmaṇe |
pinākapāṇaye tubhyantriśūlavaradhāriṇe

व्याघ्रचर्मोत्तरीयाय गजाम्बरविधारिणे ।
नागांगाय नमस्तुभ्यं गंगाधर नमोस्तु ते

vyāghracarmottarīyāya gajāmbaravidhāriṇe |
nāgāṃgāya namastubhyaṃ gaṃgādhara namostu te

सुपादाय नमस्तेऽस्तु आरक्तचरणाय च ।
नन्द्यादिगणसेव्याय गणेशाय च ते नमः

supādāya namaste'stu āraktacaraṇāya ca |
nandyādigaṇasevyāya gaṇeśāya ca te namaḥ

नमो गणेशरूपाय कार्तिकेयानुगाय च ।
भक्तिदाय च भक्तानां मुक्तिदाय नमोनमः

namo gaṇeśarūpāya kārtikeyānugāya ca |
bhaktidāya ca bhaktānāṃ muktidāya namonamaḥ

अगुणाय नमस्तेस्तु सगुणाय नमोनमः ।
अरूपाय सरूपाय सकलायाकलाय च

aguṇāya namastestu saguṇāya namonamaḥ |
arūpāya sarūpāya sakalāyākalāya ca

नमः किरातरूपाय मदनुग्रहकारिणे ।
युद्धप्रियाय वीराणां नानालीलानुकारिणे

namaḥ kirātarūpāya madanugrahakāriṇe |
yuddhapriyāya vīrāṇāṃ nānālīlānukāriṇe

यत्किंचिद्दृश्यते रूपन्तत्तेजस्तावकं स्मृतम् ।
चिद्रूपस्त्वं त्रिलोकेषु रमसेन्वयभेदतः

yatkiṃciddṛśyate rūpantattejastāvakaṃ smṛtam |
cidrūpastvaṃ trilokeṣu ramasenvayabhedataḥ

गुणानान्ते न संख्यास्ति यथा भूरजसामिह ।
आकाशे तारकाणां हि कणानां वृष्ट्यपामपि

guṇānānte na saṃkhyāsti yathā bhūrajasāmiha |
ākāśe tārakāṇāṃ hi kaṇānāṃ vṛṣṭyapāmapi

न ते गुणास्तु संख्यातुं वेदा वै सम्भवन्ति हि ।
मन्दबुद्धिरहं नाथ वर्णयामि कथम्पुनः

na te guṇāstu saṃkhyātuṃ vedā vai sambhavanti hi |
mandabuddhirahaṃ nātha varṇayāmi kathampunaḥ

सोसि योसि नमस्तेऽस्तु कृपां कर्तुमिहार्हसि ।
दासोहं ते महेशान स्वामी त्वं मे महेश्वर

sosi yosi namaste'stu kṛpāṃ kartumihārhasi |
dāsohaṃ te maheśāna svāmī tvaṃ me maheśvara

इति श्रुत्वा वचस्तस्य पुनः प्रोवाच शंकर ।
सुप्रसन्नतरो भूत्वा विहसन्प्रभुरर्जुनम्

iti śrutvā vacastasya punaḥ provāca śaṃkara |
suprasannataro bhūtvā vihasanprabhurarjunam

वचसा किम्बहूक्तेन शृणुष्व वचनम्मम ।
शीघ्रं वृणु वरम्पुत्र सर्वन्तच्च ददामि ते

vacasā kimbahūktena śṛṇuṣva vacanammama |
śīghraṃ vṛṇu varamputra sarvantacca dadāmi te

इत्युक्तश्चार्जुनस्तेन प्रणिपत्य सदाशिवम् ।
साञ्जलिर्नतकः प्रेम्णा प्रोवाच गद्गदाक्षरम्

ityuktaścārjunastena praṇipatya sadāśivam |
sāñjalirnatakaḥ premṇā provāca gadgadākṣaram

किं ब्रूयां त्वं च सर्वेषामन्तर्यामितया स्थितः ।
तथापि वर्णितं मेऽद्य श्रूयतां च त्वया विभो

kiṃ brūyāṃ tvaṃ ca sarveṣāmantaryāmitayā sthitaḥ |
tathāpi varṇitaṃ me'dya śrūyatāṃ ca tvayā vibho

शत्रूणां संकटं यच्च तद्गतन्दर्शनात्तव ।
ऐहिकीं च परां सिद्धिम्प्राप्नुयां वै तथा कुरु

śatrūṇāṃ saṃkaṭaṃ yacca tadgatandarśanāttava |
aihikīṃ ca parāṃ siddhimprāpnuyāṃ vai tathā kuru

इत्युक्त्वा तं नमस्कृत्य शंकरम्भक्तवत्सलम् ।
नतस्कन्धोऽर्जुनस्तत्र बद्धाञ्जलिरुपस्थितः

ityuktvā taṃ namaskṛtya śaṃkarambhaktavatsalam |
nataskandho'rjunastatra baddhāñjalirupasthitaḥ

शिवोपि च तथाभूतञ्ज्ञात्वा पाण्डवमर्जुनम् ।
निजभक्तवरं स्वामी महातुष्टो बभूव ह

śivopi ca tathābhūtañjñātvā pāṇḍavamarjunam |
nijabhaktavaraṃ svāmī mahātuṣṭo babhūva ha

अस्त्रम्पाशुपतं स्वीयन्दुर्जयं सर्वदाखिलैः ।
ददौ तस्मै महेशानो वचनश्चेदमब्रवीत्

astrampāśupataṃ svīyandurjayaṃ sarvadākhilaiḥ |
dadau tasmai maheśāno vacanaścedamabravīt

स्वं महास्त्रम्मया दत्तन्दुर्जयस्त्वम्भविष्यति ।
अनेन सर्वशत्रूणां जयकृत्यमवाप्नुहि

svaṃ mahāstrammayā dattandurjayastvambhaviṣyati |
anena sarvaśatrūṇāṃ jayakṛtyamavāpnuhi

कृष्णं च कथयिष्यामि साहाय्यन्ते करिष्यति ।
स वै ममात्मभूतश्च मद्भक्तः कार्य्यकारकः

kṛṣṇaṃ ca kathayiṣyāmi sāhāyyante kariṣyati |
sa vai mamātmabhūtaśca madbhaktaḥ kāryyakārakaḥ

मत्प्रभावान्भारत त्वं राज्यन्निकण्टकं कुरु ।
धर्म्यान्नानाविधान्भ्रात्रा कारय त्वं च सर्वदा

matprabhāvānbhārata tvaṃ rājyannikaṇṭakaṃ kuru |
dharmyānnānāvidhānbhrātrā kāraya tvaṃ ca sarvadā

इत्युक्त्वा निजहस्तं च धृत्वा शिरसि तस्य सः ।
पूजितो ह्यर्जुनेनाशु शंकरोन्तरधीयत

ityuktvā nijahastaṃ ca dhṛtvā śirasi tasya saḥ |
pūjito hyarjunenāśu śaṃkarontaradhīyata

अथार्जुनः प्रसन्नात्मा प्राप्यास्त्रं च वरं प्रभोः ।
जगाम स्वाश्रमे मुख्यं स्मरन्भक्त्या गुरुं शिवम्

athārjunaḥ prasannātmā prāpyāstraṃ ca varaṃ prabhoḥ |
jagāma svāśrame mukhyaṃ smaranbhaktyā guruṃ śivam

सर्व्वे ते भ्रातरः प्रीतास्तन्वः प्राणमिवागतम् ।
मिलित्वा तं सुखं प्रापुर्द्रौपदी चाति सुव्रता

sarvve te bhrātaraḥ prītāstanvaḥ prāṇamivāgatam |
militvā taṃ sukhaṃ prāpurdraupadī cāti suvratā

शिवं परं च सन्तुष्टम्पाण्डवाः सर्व एव हि ।
नातृप्यन्सर्ववृत्तान्तं श्रुत्वा हर्षमुपागताः

śivaṃ paraṃ ca santuṣṭampāṇḍavāḥ sarva eva hi |
nātṛpyansarvavṛttāntaṃ śrutvā harṣamupāgatāḥ

आश्रमे पुष्पवृष्टिश्च चन्दनेन समन्विता ।
पपात सुकरार्थं च तेषाञ्चैव महात्मनाम्

āśrame puṣpavṛṣṭiśca candanena samanvitā |
papāta sukarārthaṃ ca teṣāñcaiva mahātmanām

धन्यं च शंकरं चैव नमस्कृत्य शिवम्मुदा ।
अवधिं चागतं ज्ञात्वा जयश्चैव भविष्यति

dhanyaṃ ca śaṃkaraṃ caiva namaskṛtya śivammudā |
avadhiṃ cāgataṃ jñātvā jayaścaiva bhaviṣyati

एतस्मिन्नन्तरे कृष्णश्श्रुत्वार्जुनमथागतम् ।
मेलनाय समायातश्श्रुत्वा सुखमुपागतः

etasminnantare kṛṣṇaśśrutvārjunamathāgatam |
melanāya samāyātaśśrutvā sukhamupāgataḥ

अतश्चैव मयाख्यातः शंकरः सर्वदुःखहा ।
स सेव्यते मया नित्यं भवद्भिरपि सेव्यताम्

ataścaiva mayākhyātaḥ śaṃkaraḥ sarvaduḥkhahā |
sa sevyate mayā nityaṃ bhavadbhirapi sevyatām

इत्युक्तस्ते किराताह्वोवतारश्शंकस्य वै ।
तं श्रुत्वा श्रावयन्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात्
इत्यष्टाशीत्यवताराः

ityuktaste kirātāhvovatāraśśaṃkasya vai |
taṃ śrutvā śrāvayanvāpi sarvānkāmānavāpnuyāt
ityaṣṭāśītyavatārāḥ