अध्याय 40: बाण को लेकर विवाद

सनत्कुमार सर्वज्ञ शृणु लीलाम्परात्मनः ।
भक्तवात्सल्यसंयुक्तां तद्दृढत्वविदर्भिताम्

sanatkumāra sarvajña śṛṇu līlāmparātmanaḥ |
bhaktavātsalyasaṃyuktāṃ taddṛḍhatvavidarbhitām

शिवोप्यथ स्वभृत्यं वै प्रेषयामास स द्रुतम् ।
बाणार्थे च तदा तत्रार्जुनोपि समगात्ततः

śivopyatha svabhṛtyaṃ vai preṣayāmāsa sa drutam |
bāṇārthe ca tadā tatrārjunopi samagāttataḥ

एकस्मिन् समये प्राप्तौ बाणार्थं तद्गणार्जुनौ ।
अर्जुनस्तं पराभर्त्स्य स्वबाणं चाग्रहीत्तदा

ekasmin samaye prāptau bāṇārthaṃ tadgaṇārjunau |
arjunastaṃ parābhartsya svabāṇaṃ cāgrahīttadā

गण प्रोवाच तं तत्र किमर्थं गृह्यते शरः ।
बाणश्चैवास्मदीयो वै मुच्यतां ऋषिसत्तम

gaṇa provāca taṃ tatra kimarthaṃ gṛhyate śaraḥ |
bāṇaścaivāsmadīyo vai mucyatāṃ ṛṣisattama

इत्युक्तस्तेन भिल्लस्य गणेन मुनिसत्तमः ।
सोर्जुनः शंकरं स्मृत्वा वचनं च तमब्रवीत्

ityuktastena bhillasya gaṇena munisattamaḥ |
sorjunaḥ śaṃkaraṃ smṛtvā vacanaṃ ca tamabravīt

अज्ञात्वा किंच वदसि मूर्खोसि त्वं वनेचर ।
बाणश्च मोचितो मेऽद्य त्वदीयश्च कथं पुनः

ajñātvā kiṃca vadasi mūrkhosi tvaṃ vanecara |
bāṇaśca mocito me'dya tvadīyaśca kathaṃ punaḥ

रेखारूपं च पिच्छानि मन्नामांकित एव च ।
त्वदीयश्च कथं जातः स्वभावो दुस्त्यजस्तव

rekhārūpaṃ ca picchāni mannāmāṃkita eva ca |
tvadīyaśca kathaṃ jātaḥ svabhāvo dustyajastava

इत्येवन्तद्वचः श्रुत्वा विहस्य स गणेश्वरः ।
अर्जुनं ऋषिरूपं तं भिल्लो वाक्यमुपाददे

ityevantadvacaḥ śrutvā vihasya sa gaṇeśvaraḥ |
arjunaṃ ṛṣirūpaṃ taṃ bhillo vākyamupādade

तापस श्रूयतां रे त्वं न तपः क्रियते त्वया ।
वेषतश्च तपस्वी त्वं न यथार्थं छलायते

tāpasa śrūyatāṃ re tvaṃ na tapaḥ kriyate tvayā |
veṣataśca tapasvī tvaṃ na yathārthaṃ chalāyate

तपस्वी च कथं मिथ्या भाषते कुरुते नरः ।
नैकाकिनं च मां त्वं च जानीहि वाहिनीपतिम्

tapasvī ca kathaṃ mithyā bhāṣate kurute naraḥ |
naikākinaṃ ca māṃ tvaṃ ca jānīhi vāhinīpatim

बहुभिर्वनभिल्लैश्च युक्तः स्वामी स आसत ।
समर्थस्सर्वथा कर्तुं विग्रहानुग्रहौ पुनः

bahubhirvanabhillaiśca yuktaḥ svāmī sa āsata |
samarthassarvathā kartuṃ vigrahānugrahau punaḥ

वर्तते तस्य वाणीयं यो नीतश्च त्वयाधुना ।
अयं बाणश्च ते पार्श्वे न स्थास्यति कदाचन

vartate tasya vāṇīyaṃ yo nītaśca tvayādhunā |
ayaṃ bāṇaśca te pārśve na sthāsyati kadācana

तपःफलं कथं त्वं च हातुमिच्छसि तापस ।
चौर्य्याच्छलार्द्यमानाच्च विस्मयात्सत्य भञ्जनात्

tapaḥphalaṃ kathaṃ tvaṃ ca hātumicchasi tāpasa |
cauryyācchalārdyamānācca vismayātsatya bhañjanāt

तपसा क्षीयते सत्यमेतदेव मया श्रुतम् ।
तस्माच्च तपसस्तेद्य भविष्यति फलं कुतः

tapasā kṣīyate satyametadeva mayā śrutam |
tasmācca tapasastedya bhaviṣyati phalaṃ kutaḥ

तस्माच्च मुच्यते बाणात्कृतघ्नस्त्वं भविष्यसि ।
ममैव स्वामिनो बाणस्तवार्थे मोचितो ध्रुवम्

tasmācca mucyate bāṇātkṛtaghnastvaṃ bhaviṣyasi |
mamaiva svāmino bāṇastavārthe mocito dhruvam

शत्रुश्च मारितस्तेन पुनर्बाणश्च रक्षितः ।
अत्यन्तं च कृतघ्नोसि तपोशुभकरस्तथा

śatruśca māritastena punarbāṇaśca rakṣitaḥ |
atyantaṃ ca kṛtaghnosi tapośubhakarastathā

सत्यं न भाषसे त्वं च किमतः सिद्धिमिच्छसि ।
प्रयोजनं चेद्बाणेन स्वामी च याच्यतां मम

satyaṃ na bhāṣase tvaṃ ca kimataḥ siddhimicchasi |
prayojanaṃ cedbāṇena svāmī ca yācyatāṃ mama

ईदृशांश्च बहून्बाणांस्तदा दातुं क्षमः स्वयम् ।
राजा च वर्तते मेऽद्य किं त्वेवं याच्यते त्वया

īdṛśāṃśca bahūnbāṇāṃstadā dātuṃ kṣamaḥ svayam |
rājā ca vartate me'dya kiṃ tvevaṃ yācyate tvayā

उपकारं परित्यज्य ह्यपकारं समीहसे ।
नैतद्युक्तं त्वयाद्यैव क्रियते त्यज चापलम्

upakāraṃ parityajya hyapakāraṃ samīhase |
naitadyuktaṃ tvayādyaiva kriyate tyaja cāpalam

इत्येवं वचनन्तस्य श्रुत्वा पार्थोर्जुनस्तदा ।
क्रोधं कृत्वा शिवं स्मृत्वा मितं वाक्यमथाब्रवीत्

ityevaṃ vacanantasya śrutvā pārthorjunastadā |
krodhaṃ kṛtvā śivaṃ smṛtvā mitaṃ vākyamathābravīt

शृणु भिल्ल प्रवक्ष्यामि न सत्यं तव भाषणम् ।
यथा जातिस्तथा त्वां च जानामि हि वनेचर

śṛṇu bhilla pravakṣyāmi na satyaṃ tava bhāṣaṇam |
yathā jātistathā tvāṃ ca jānāmi hi vanecara

अहं राजा भवांश्चौरः कथं युद्धप्रयुक्तता ।
युद्धं मे सबलैः कार्यं नाधमैर्हि कदाचन

ahaṃ rājā bhavāṃścauraḥ kathaṃ yuddhaprayuktatā |
yuddhaṃ me sabalaiḥ kāryaṃ nādhamairhi kadācana

तस्मात्ते च तथा स्वामी भविष्यति भवादृशः ।
दातारश्च वयं प्रोक्ताश्चौरा यूयं वनेचराः

tasmātte ca tathā svāmī bhaviṣyati bhavādṛśaḥ |
dātāraśca vayaṃ proktāścaurā yūyaṃ vanecarāḥ

कथं याच्यो मया भिल्लराज एवं च साम्प्रतम् ।
त्वमेव याचसे नैव बाणं मां किं वनेचरः

kathaṃ yācyo mayā bhillarāja evaṃ ca sāmpratam |
tvameva yācase naiva bāṇaṃ māṃ kiṃ vanecaraḥ

ददामि ते तथा बाणान्सन्ति मे बहवो ध्रुवम् ।
राजा च ग्रहणं चैव न दास्यति तथा भवेत्

dadāmi te tathā bāṇānsanti me bahavo dhruvam |
rājā ca grahaṇaṃ caiva na dāsyati tathā bhavet

किम्पुनश्च तथा बाणान्प्रयच्छामि वनेचर ।
यदि मे या चिकीर्षा स्यात्कथं नागम्यतेऽधुना

kimpunaśca tathā bāṇānprayacchāmi vanecara |
yadi me yā cikīrṣā syātkathaṃ nāgamyate'dhunā

यथागच्छतु ते भर्ता किमर्थं भाषतेऽधुना ।
आगत्य च मया सार्द्धं जित्वा युद्धे च माम्पुनः

yathāgacchatu te bhartā kimarthaṃ bhāṣate'dhunā |
āgatya ca mayā sārddhaṃ jitvā yuddhe ca māmpunaḥ

नीत्वा बाणमिमं भिल्ल स्वामी ते वाहिनीपतिः ।
निजालयं सुखं यातु विलंबः क्रियते कथम्

nītvā bāṇamimaṃ bhilla svāmī te vāhinīpatiḥ |
nijālayaṃ sukhaṃ yātu vilaṃbaḥ kriyate katham

महेश्वरकृपाप्राप्तसद्बलस्यार्जुनस्य हि ।
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भिल्लो वाक्यमथाब्रवीत्

maheśvarakṛpāprāptasadbalasyārjunasya hi |
ityetadvacanaṃ śrutvā bhillo vākyamathābravīt

अज्ञोसि त्वं ऋषिर्नासि मरणं त्वीहसे कथम् ।
देहि बाणं सुखन्तिष्ठ त्वन्यथा क्लेशभाग्भवेः

ajñosi tvaṃ ṛṣirnāsi maraṇaṃ tvīhase katham |
dehi bāṇaṃ sukhantiṣṭha tvanyathā kleśabhāgbhaveḥ

इत्युक्तस्तेन भिल्लेन शिवसच्छक्तिशोभिना ।
गणेन पाण्डवस्तं च प्राह स्मृत्वा च शङ्करम्

ityuktastena bhillena śivasacchaktiśobhinā |
gaṇena pāṇḍavastaṃ ca prāha smṛtvā ca śaṅkaram

मद्वाक्यन्तत्त्वतो भिल्ल शृणु त्वं च वनेचर ।
आगमिष्यति ते स्वामी दर्शयिष्ये फलन्तदा

madvākyantattvato bhilla śṛṇu tvaṃ ca vanecara |
āgamiṣyati te svāmī darśayiṣye phalantadā

न शोभते त्वया युद्धं करिष्ये स्वामिना तव ।
उपहासकरं ज्ञेयं युद्धं सिंहसृगालयोः

na śobhate tvayā yuddhaṃ kariṣye svāminā tava |
upahāsakaraṃ jñeyaṃ yuddhaṃ siṃhasṛgālayoḥ

श्रुतं च मद्वचस्तेऽद्य द्रक्ष्यसि त्वं महाबलम् ।
गच्छ स्वस्वामिनं भिल्ल यथेच्छसि तथा कुरु

śrutaṃ ca madvacaste'dya drakṣyasi tvaṃ mahābalam |
gaccha svasvāminaṃ bhilla yathecchasi tathā kuru

इत्युक्तस्तु गतस्तत्र भिल्लः पार्थेन वै मुने ।
शिवावतारो यत्रास्ते किरातो वाहिनीपतिः

ityuktastu gatastatra bhillaḥ pārthena vai mune |
śivāvatāro yatrāste kirāto vāhinīpatiḥ

अथार्जुनस्य वचनं भिल्लनाथाय विस्तरात् ।
सर्वं निवेदयामास तस्यै भिल्लपरात्मने

athārjunasya vacanaṃ bhillanāthāya vistarāt |
sarvaṃ nivedayāmāsa tasyai bhillaparātmane

स किरातेश्वरः श्रुत्वा तद्वचो हर्षमागतः ।
आजगाम स्वसैन्येन शंकरो भिल्लरूपधृक्

sa kirāteśvaraḥ śrutvā tadvaco harṣamāgataḥ |
ājagāma svasainyena śaṃkaro bhillarūpadhṛk

अर्जुनश्च तदा सेनां किरातस्य च पाण्डवः ।
दृष्ट्वा गृहीत्वा सशरन्धनुः सन्मुख आययौ

arjunaśca tadā senāṃ kirātasya ca pāṇḍavaḥ |
dṛṣṭvā gṛhītvā saśarandhanuḥ sanmukha āyayau

अथो किरातश्च पुनः प्रेषयामास तं चरम् ।
तन्मुखेन जगौ वाक्यम्भारताय महात्मने

atho kirātaśca punaḥ preṣayāmāsa taṃ caram |
tanmukhena jagau vākyambhāratāya mahātmane

पश्य सैन्यं तपस्विस्त्वं मुञ्च बाणं व्रजाधुना ।
मरणं स्वल्पकार्यार्थं कथमिच्छसि साम्प्रतम्

paśya sainyaṃ tapasvistvaṃ muñca bāṇaṃ vrajādhunā |
maraṇaṃ svalpakāryārthaṃ kathamicchasi sāmpratam

भ्रातरस्तव दुःखार्त्ताः कलत्रं च ततः परम् ।
पृथिवी हस्ततस्तेद्य यास्यतीति मतिर्मम

bhrātarastava duḥkhārttāḥ kalatraṃ ca tataḥ param |
pṛthivī hastatastedya yāsyatīti matirmama

इत्युक्तं परमेशेन पार्थदार्ढ्यपरीक्षया ।
सर्वथार्जुनरक्षार्थं धृतरूपेण शंभुना

ityuktaṃ parameśena pārthadārḍhyaparīkṣayā |
sarvathārjunarakṣārthaṃ dhṛtarūpeṇa śaṃbhunā

इत्युक्तस्तु तदागत्य सगणश्शंकरश्च तत् ।
विस्तराद्वृत्तमखिलमर्जुनाय न्यवेदयत्

ityuktastu tadāgatya sagaṇaśśaṃkaraśca tat |
vistarādvṛttamakhilamarjunāya nyavedayat

तच्छ्रुत्वा तु पुनः प्राह प्रार्थस्तं दूतमागतम् ।
वाहिनीपतये वाच्यम्विपरीतम्भविष्यति

tacchrutvā tu punaḥ prāha prārthastaṃ dūtamāgatam |
vāhinīpataye vācyamviparītambhaviṣyati

यद्यहं चैव ते बाणं यच्छामि च मदीयकम् ।
कुलस्य दूषणं चाहं भविष्यामि न संशयः

yadyahaṃ caiva te bāṇaṃ yacchāmi ca madīyakam |
kulasya dūṣaṇaṃ cāhaṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ

भ्रातरश्चैव दुखार्ताः भवन्तु च तथा ध्रुवम् ।
विद्याश्च निष्फलाः स्युस्तास्तस्मादागच्छ वै ध्रुवम्

bhrātaraścaiva dukhārtāḥ bhavantu ca tathā dhruvam |
vidyāśca niṣphalāḥ syustāstasmādāgaccha vai dhruvam

सिंहश्चैव शृगालाद्वा भीतो नैव मया श्रुतः ।
तथा वनेचराद्राजा न बिभेति कदाचन

siṃhaścaiva śṛgālādvā bhīto naiva mayā śrutaḥ |
tathā vanecarādrājā na bibheti kadācana

इत्युक्तस्तं पुनर्गत्वा स्वामिनं पाण्डवेन सः ।
सर्वं निवेदयामास तदुक्तं हि विशेषतः

ityuktastaṃ punargatvā svāminaṃ pāṇḍavena saḥ |
sarvaṃ nivedayāmāsa taduktaṃ hi viśeṣataḥ

अथ सोपि किराताह्वो महादेवस्ससैन्यकः ।
तच्छ्रुत्वा सैन्यसंयुक्तो ह्यर्जुनं चागमत्तदा

atha sopi kirātāhvo mahādevassasainyakaḥ |
tacchrutvā sainyasaṃyukto hyarjunaṃ cāgamattadā