अध्याय 42: शिव के अवतार रूप बारह ज्योतिर्लिंग

अवताराञ्छृणु विभोर्द्वादशप्रमितान्परान् ।
ज्योतिर्लिङ्गस्वरूपान्वै नानोति कारकान्मुने

avatārāñchṛṇu vibhordvādaśapramitānparān |
jyotirliṅgasvarūpānvai nānoti kārakānmune

सौराष्ट्रे सोमनाथश्च श्रीशैले मल्लिकार्जुनः ।
उज्जयिन्यां महाकाल ओंकारे चामरेश्वरः

saurāṣṭre somanāthaśca śrīśaile mallikārjunaḥ |
ujjayinyāṃ mahākāla oṃkāre cāmareśvaraḥ

केदारो हिमव त्पृष्टे डाकिन्याम्भीमशंकरः ।
वाराणस्यां च विश्वेशस्त्र्यम्बको गौतमीतटे

kedāro himava tpṛṣṭe ḍākinyāmbhīmaśaṃkaraḥ |
vārāṇasyāṃ ca viśveśastryambako gautamītaṭe

वैद्यनाथश्चिताभूमौ नागेशो दारुकावने ।
सेतुबन्धे च रामेशो घुश्मेशश्च शिवालये

vaidyanāthaścitābhūmau nāgeśo dārukāvane |
setubandhe ca rāmeśo ghuśmeśaśca śivālaye

अवतारद्वादशकमेतच्छम्भोः परात्मनः ।
सर्वानन्दकरं पुंसान्दर्शनात्स्पर्शनान्मुने

avatāradvādaśakametacchambhoḥ parātmanaḥ |
sarvānandakaraṃ puṃsāndarśanātsparśanānmune

तत्राद्यस्सोमनाथो हि चन्द्रदुःखक्षयंकरः ।
क्षयकुष्ठादिरोगाणां नाशकः पूजनान्मुने

tatrādyassomanātho hi candraduḥkhakṣayaṃkaraḥ |
kṣayakuṣṭhādirogāṇāṃ nāśakaḥ pūjanānmune

शिवावतारस्सोमेशो लिंगरूपेण संस्थितः ।
सौराष्ट्रे शुभदेशे च शशिना पूजितः पुरा

śivāvatārassomeśo liṃgarūpeṇa saṃsthitaḥ |
saurāṣṭre śubhadeśe ca śaśinā pūjitaḥ purā

चंद्रकुण्डं च तत्रैव सर्वपापविनाशकम् ।
तत्र स्नात्वा नरो धीमान्सर्वरोगैः प्रमुच्यते

caṃdrakuṇḍaṃ ca tatraiva sarvapāpavināśakam |
tatra snātvā naro dhīmānsarvarogaiḥ pramucyate

सोमेश्वरं महालिंगं शिवस्य परमात्मकम् ।
दृष्ट्वा प्रमुच्यते पापाद्भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति

someśvaraṃ mahāliṃgaṃ śivasya paramātmakam |
dṛṣṭvā pramucyate pāpādbhuktiṃ muktiṃ ca vindati

मल्लिकार्जुनसंज्ञश्चावतारश्शंकरस्य वै ।
द्वितीयः श्रीगिरौ तात भक्ताभीष्टफलप्रदः

mallikārjunasaṃjñaścāvatāraśśaṃkarasya vai |
dvitīyaḥ śrīgirau tāta bhaktābhīṣṭaphalapradaḥ

संस्तुतो लिंगरूपेण सुतदर्शनहेतुतः ।
गतस्तत्र महाप्रीत्या स शिवः स्वगिरेर्मुने

saṃstuto liṃgarūpeṇa sutadarśanahetutaḥ |
gatastatra mahāprītyā sa śivaḥ svagirermune

ज्योतिर्लिंगं द्वितीयन्तद्दर्शनात्पूजनान्मुने ।
महासुखकरं चान्ते मुक्तिदन्नात्र संशयः

jyotirliṃgaṃ dvitīyantaddarśanātpūjanānmune |
mahāsukhakaraṃ cānte muktidannātra saṃśayaḥ

महाकालाभिधस्तातावतारश्शंकरस्य वै ।
उज्जयिन्यां नगर्य्यां च बभूव स्वजनावनः

mahākālābhidhastātāvatāraśśaṃkarasya vai |
ujjayinyāṃ nagaryyāṃ ca babhūva svajanāvanaḥ

दूषणाख्यासुरं यस्तु वेदधर्मप्रमर्दकम् ॥ ।
उज्जयिन्यां गतं विप्रद्वेषिणं सर्वनाशनम्

dūṣaṇākhyāsuraṃ yastu vedadharmapramardakam || |
ujjayinyāṃ gataṃ vipradveṣiṇaṃ sarvanāśanam

वेदविप्रसुतध्यातो हुङ्कारेणैव स द्रुतम् ।
भस्मसात्कृतवांस्तं च रत्नमाल निवासिनम्

vedaviprasutadhyāto huṅkāreṇaiva sa drutam |
bhasmasātkṛtavāṃstaṃ ca ratnamāla nivāsinam

तं हत्वा स महाकालो ज्योतिर्लिंगस्वरूपतः ।
देवैस्स प्रार्थितोऽतिष्ठत्स्वभक्तपरिपालकः

taṃ hatvā sa mahākālo jyotirliṃgasvarūpataḥ |
devaissa prārthito'tiṣṭhatsvabhaktaparipālakaḥ

महाकालाह्वयं लिंगं दृष्ट्वाभ्यर्च्य प्रयत्नतः ।
सर्वान्कामानवाप्नोति लभते परतो गतिम्

mahākālāhvayaṃ liṃgaṃ dṛṣṭvābhyarcya prayatnataḥ |
sarvānkāmānavāpnoti labhate parato gatim

ओङ्कारः परमेशानो धृतः शम्भो परात्मनः ।
अवतारश्चतुर्थो हि भक्ताभीष्टफलप्रदः

oṅkāraḥ parameśāno dhṛtaḥ śambho parātmanaḥ |
avatāraścaturtho hi bhaktābhīṣṭaphalapradaḥ

विधिना स्थापितो भक्त्या स्वलिंगात्पार्थिवान्मुने ।
प्रादुर्भूतो महादेवो विन्ध्यकामप्रपूरकः

vidhinā sthāpito bhaktyā svaliṃgātpārthivānmune |
prādurbhūto mahādevo vindhyakāmaprapūrakaḥ

देवैस्संप्रार्थितस्तत्र द्विधारूपेण संस्थितः ।
भुक्तिमुक्तिप्रदो लिंगरूपो वै शक्तवत्सल

devaissaṃprārthitastatra dvidhārūpeṇa saṃsthitaḥ |
bhuktimuktiprado liṃgarūpo vai śaktavatsala

प्रणवे चैव चोंकारनामासील्लिंगमुत्तमम् ।
परमेश्वरनामासीत्पार्थिवश्च मुनीश्वर

praṇave caiva coṃkāranāmāsīlliṃgamuttamam |
parameśvaranāmāsītpārthivaśca munīśvara

भक्ताभीष्टप्रदो ज्ञेयो योपि दृष्टोर्चितो मुने ।
ज्योतिर्लिंगे महादिव्ये वर्णिते ते महामुने

bhaktābhīṣṭaprado jñeyo yopi dṛṣṭorcito mune |
jyotirliṃge mahādivye varṇite te mahāmune

केदारेशोवतारस्तु पंचमः परमश्शिवः ।
ज्योतिर्लिंगस्वरूपेण केदारे संस्थितस्य च

kedāreśovatārastu paṃcamaḥ paramaśśivaḥ |
jyotirliṃgasvarūpeṇa kedāre saṃsthitasya ca

नरनारायणाख्यौ याववतारौ हरेर्मुने ।
तत्प्रार्थितश्शिवस्तत्स्थैः केदारे हिमभूधरे

naranārāyaṇākhyau yāvavatārau harermune |
tatprārthitaśśivastatsthaiḥ kedāre himabhūdhare

ताभ्यां च पूजितो नित्यं केदारेश्वरसंज्ञकः ।
भक्ताभीष्टप्रदः शम्भुर्दर्शनादर्चनादपि

tābhyāṃ ca pūjito nityaṃ kedāreśvarasaṃjñakaḥ |
bhaktābhīṣṭapradaḥ śambhurdarśanādarcanādapi

अस्य खण्डस्य स स्वामी सर्वेशोपि विशेषतः ।
सर्वकामप्रदस्तात सोवतारश्शिवस्य वै

asya khaṇḍasya sa svāmī sarveśopi viśeṣataḥ |
sarvakāmapradastāta sovatāraśśivasya vai

भीमशंकरसंज्ञस्तु षष्ठः शम्भोर्महाप्रभोः ।
अवतारो महालीलो भीमासुरविनाशनः

bhīmaśaṃkarasaṃjñastu ṣaṣṭhaḥ śambhormahāprabhoḥ |
avatāro mahālīlo bhīmāsuravināśanaḥ

सुदक्षिणाभिधम्भक्तङ्कामरूपेश्वरन्नृपम् ।
यो ररक्षाद्भुतं हत्वासुरन्तं भक्तदुःखदम्

sudakṣiṇābhidhambhaktaṅkāmarūpeśvarannṛpam |
yo rarakṣādbhutaṃ hatvāsurantaṃ bhaktaduḥkhadam

भीमशङ्करनामा स डाकिन्यां संस्थितस्स्वयम् ।
ज्योतिर्लिंगस्वरूपेण प्रार्थितस्तेन शंकरः

bhīmaśaṅkaranāmā sa ḍākinyāṃ saṃsthitassvayam |
jyotirliṃgasvarūpeṇa prārthitastena śaṃkaraḥ

विश्वेश्वरावतारस्तु काश्यां जातो हि सप्तमः ।
सर्वब्रह्माण्डरूपश्च भुक्तिमुक्तिप्रदो मुने

viśveśvarāvatārastu kāśyāṃ jāto hi saptamaḥ |
sarvabrahmāṇḍarūpaśca bhuktimuktiprado mune

पूजितस्सर्वदेवैश्च भक्त्या विष्ण्वादिभिस्सदा ।
कैलासपतिना चापि भैरवेणापि नित्यशः

pūjitassarvadevaiśca bhaktyā viṣṇvādibhissadā |
kailāsapatinā cāpi bhairaveṇāpi nityaśaḥ

ज्योतिर्लिंगस्वरूपेण संस्थितस्तत्र मुक्तिदः ।
स्वयं सिद्धस्वरूपो हि तथा स्वपुरि स प्रभुः

jyotirliṃgasvarūpeṇa saṃsthitastatra muktidaḥ |
svayaṃ siddhasvarūpo hi tathā svapuri sa prabhuḥ

काशीविश्वेशयोर्भक्त्या तन्नामजपकारकाः ।
निर्लिप्ताः कर्मभिर्न्नित्यं केवल्यपदभागिनः

kāśīviśveśayorbhaktyā tannāmajapakārakāḥ |
nirliptāḥ karmabhirnnityaṃ kevalyapadabhāginaḥ

त्र्यंबकाख्योऽवतारो यः सोष्टमो गौतमीतटे ।
प्रार्थितो गौतमेनाविर्बभूव शशिमौलिनः

tryaṃbakākhyo'vatāro yaḥ soṣṭamo gautamītaṭe |
prārthito gautamenāvirbabhūva śaśimaulinaḥ

गौतमस्य प्रार्थनया ज्योतिर्लिंग स्वरूपतः ।
स्थितस्तत्राचलः प्रीत्या तन्मुनेः प्रीतिकाम्यया

gautamasya prārthanayā jyotirliṃga svarūpataḥ |
sthitastatrācalaḥ prītyā tanmuneḥ prītikāmyayā

तस्य सन्दर्शनात्स्पर्शाद्दर्शनाच्च महेशितुः ।
सर्वे कामाः प्रसिध्यन्ति ततो मुक्तिर्भवेदहो

tasya sandarśanātsparśāddarśanācca maheśituḥ |
sarve kāmāḥ prasidhyanti tato muktirbhavedaho

शिवानुग्रहतस्तत्र गंगा नाम्ना तु गौतमी ।
संस्थिता गौतमप्रीत्या पावनी शंकरप्रिया

śivānugrahatastatra gaṃgā nāmnā tu gautamī |
saṃsthitā gautamaprītyā pāvanī śaṃkarapriyā

वैद्यनाथावतारो हि नवमस्तत्र कीर्तितः ।
आविर्भूतो रावणार्थं बहुलीलाकरः प्रभुः

vaidyanāthāvatāro hi navamastatra kīrtitaḥ |
āvirbhūto rāvaṇārthaṃ bahulīlākaraḥ prabhuḥ

तदानयनरूपं हि व्याजं कृत्वा महेश्वरः ।
ज्योतिर्लिंगस्वरूपेण चिताभूमौ प्रतिष्ठितः

tadānayanarūpaṃ hi vyājaṃ kṛtvā maheśvaraḥ |
jyotirliṃgasvarūpeṇa citābhūmau pratiṣṭhitaḥ

वैद्यनाथेश्वरो नाम्ना प्रसिद्धोभूज्जगत्त्रये ।
दर्शनात्पूजनाद्भक्त्या भुक्तिमुक्तिप्रदः स हि

vaidyanātheśvaro nāmnā prasiddhobhūjjagattraye |
darśanātpūjanādbhaktyā bhuktimuktipradaḥ sa hi

वैद्यनाथेश्वरशिवमाहात्म्यमनुशासनम् ।
पठतां शृण्वतां चापि भुक्तिमुक्तिप्रदं मुने

vaidyanātheśvaraśivamāhātmyamanuśāsanam |
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ cāpi bhuktimuktipradaṃ mune

नागेश्वरावतारस्तु दशमः परिकीर्तितः ।
आविर्भूतः स्वभक्तार्थं दुष्टानां दण्डदस्सदा

nāgeśvarāvatārastu daśamaḥ parikīrtitaḥ |
āvirbhūtaḥ svabhaktārthaṃ duṣṭānāṃ daṇḍadassadā

हत्वा दारुकनामानं राक्षसन्धर्मघातकम् ।
स्वभक्तं वैश्यनाथं च प्रारक्षत्सुप्रियाभिधम्

hatvā dārukanāmānaṃ rākṣasandharmaghātakam |
svabhaktaṃ vaiśyanāthaṃ ca prārakṣatsupriyābhidham

लोकानामुपकारार्थं ज्योतिर्लिंगस्वरूपधृक् ।
सन्तस्थौ सांबिकश्शम्भुर्बहुलीलाकरः परः

lokānāmupakārārthaṃ jyotirliṃgasvarūpadhṛk |
santasthau sāṃbikaśśambhurbahulīlākaraḥ paraḥ

तद्दृष्ट्वा शिवलिंगन्तु मुने नागेश्वराभिधम् ।
विनश्यन्ति द्रुतं चार्च्य महापातकराशयः

taddṛṣṭvā śivaliṃgantu mune nāgeśvarābhidham |
vinaśyanti drutaṃ cārcya mahāpātakarāśayaḥ

रामेश्वरावतारस्तु शिवस्यैकादशः स्मृतः ।
रामचन्द्रप्रियकरो रामसंस्थापितो मुने

rāmeśvarāvatārastu śivasyaikādaśaḥ smṛtaḥ |
rāmacandrapriyakaro rāmasaṃsthāpito mune

ददौ जयवरं प्रीत्या यो रामाय सुतोषितः ।
आविर्भूतस्य लिंगस्तु शंकरो भक्तवत्सलः

dadau jayavaraṃ prītyā yo rāmāya sutoṣitaḥ |
āvirbhūtasya liṃgastu śaṃkaro bhaktavatsalaḥ

रामेण प्रार्थितोऽत्यर्थं ज्योतिर्लिंगस्वरूपतः ।
सन्तस्थौ सेतुबन्धे च रामसंसेवितो मुने

rāmeṇa prārthito'tyarthaṃ jyotirliṃgasvarūpataḥ |
santasthau setubandhe ca rāmasaṃsevito mune

रामेश्वरस्य महिमाद्भुतोऽभूद्भुवि चातुलः ।
भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव सर्वदा भक्तकामदः

rāmeśvarasya mahimādbhuto'bhūdbhuvi cātulaḥ |
bhuktimuktipradaścaiva sarvadā bhaktakāmadaḥ

तं च गंगाजलेनैव स्नापयिष्यति यो नरः ।
रामेश्वरं च सद्भक्त्या स जीवन्मुक्त एव हि

taṃ ca gaṃgājalenaiva snāpayiṣyati yo naraḥ |
rāmeśvaraṃ ca sadbhaktyā sa jīvanmukta eva hi

इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्देवतादुर्ल्लभानपि ।
अतः प्राप्य परं ज्ञानं कैवल्यं मोक्षमाप्नुयात्

iha bhuktvākhilānbhogāndevatādurllabhānapi |
ataḥ prāpya paraṃ jñānaṃ kaivalyaṃ mokṣamāpnuyāt

घुश्मेश्वरावतारस्तु द्वादशश्शंकरस्य हि ।
नानालीलाकरो घुश्मानन्ददो भक्तवत्सलः

ghuśmeśvarāvatārastu dvādaśaśśaṃkarasya hi |
nānālīlākaro ghuśmānandado bhaktavatsalaḥ

दक्षिणस्यान्दिशि मुने देवशैलसमीपतः ।
आविर्बभूव सरसि घुश्माप्रियकरः प्रभुः

dakṣiṇasyāndiśi mune devaśailasamīpataḥ |
āvirbabhūva sarasi ghuśmāpriyakaraḥ prabhuḥ

सुदेह्यमारितं घुश्मापुत्रं साकल्यतो मुने ।
तुष्टस्तद्भक्तितश्शम्भुर्योरक्षद्भक्तवत्सलः

sudehyamāritaṃ ghuśmāputraṃ sākalyato mune |
tuṣṭastadbhaktitaśśambhuryorakṣadbhaktavatsalaḥ

तत्प्रार्थितस्स वै शम्भुस्तडागे तत्र कामदाः ।
ज्योतिर्लिंग स्वरूपेण तस्थौ घुश्मेश्वराभिधः

tatprārthitassa vai śambhustaḍāge tatra kāmadāḥ |
jyotirliṃga svarūpeṇa tasthau ghuśmeśvarābhidhaḥ

तन्दृष्ट्वा शिवलिंगन्तु समभ्यर्च्य च भक्तितः ।
इह सर्वसुखम्भुक्त्वा ततो मुक्तिं च विन्दति

tandṛṣṭvā śivaliṃgantu samabhyarcya ca bhaktitaḥ |
iha sarvasukhambhuktvā tato muktiṃ ca vindati

इति ते हि समाख्याता ज्योतिर्लिंगावली मया ।
द्वादशप्रमिता दिव्या भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी

iti te hi samākhyātā jyotirliṃgāvalī mayā |
dvādaśapramitā divyā bhuktimuktipradāyinī

एतां ज्योतिर्लिंगकथां यः पठेच्छृणुयादपि ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति

etāṃ jyotirliṃgakathāṃ yaḥ paṭhecchṛṇuyādapi |
mucyate sarvapāpebhyo bhuktiṃ muktiṃ ca vindati

शतरुद्राभिदा चेयम्वर्णिता संहिता मया ।
शतावतारसत्कीर्तिस्सर्वकामफलप्रदा

śatarudrābhidā ceyamvarṇitā saṃhitā mayā |
śatāvatārasatkīrtissarvakāmaphalapradā

इमां यः पठते नित्यं शृणुयाद्वा समाहितः ।
सर्वान्कामानवाप्नोति ततो मुक्तिं लभेद्ध्रुवम्

imāṃ yaḥ paṭhate nityaṃ śṛṇuyādvā samāhitaḥ |
sarvānkāmānavāpnoti tato muktiṃ labheddhruvam