अध्याय 39: किरात रूप महादेव द्वारा मूक दैत्य का वध

स्नानं स विधिवत्कृत्वा न्यासादि विधिवत्तथा ।
ध्यानं शिवस्य सद्भक्त्या व्यासोक्तं यत्तथाऽकरोत्

snānaṃ sa vidhivatkṛtvā nyāsādi vidhivattathā |
dhyānaṃ śivasya sadbhaktyā vyāsoktaṃ yattathā'karot

एकपादतलेनैव तिष्ठन्मुनिवरो यथा ।
सूर्य्ये दृष्टिं निबध्यैकां मंत्रमावर्तयन्स्थितः

ekapādatalenaiva tiṣṭhanmunivaro yathā |
sūryye dṛṣṭiṃ nibadhyaikāṃ maṃtramāvartayansthitaḥ

तपस्तेपेति संप्रीत्या संस्मरन्मनसा शिवम् ।
पंचाक्षरं मनुं शंभोर्जपन्सर्वो त्तमोत्तमम्

tapastepeti saṃprītyā saṃsmaranmanasā śivam |
paṃcākṣaraṃ manuṃ śaṃbhorjapansarvo ttamottamam

तपसस्तेज एवासीद्यथा देवा विसिस्मियुः ।
पुनश्चैव शिवं याताः प्रत्यूचुस्ते समाहिताः

tapasasteja evāsīdyathā devā visismiyuḥ |
punaścaiva śivaṃ yātāḥ pratyūcuste samāhitāḥ

नरेणैकेन सर्वेश त्वदर्थे तप आहितम् ।
यदिच्छति नरस्सोयं किन्न यच्छति तत्प्रभो

nareṇaikena sarveśa tvadarthe tapa āhitam |
yadicchati narassoyaṃ kinna yacchati tatprabho

इत्युक्त्वा तु स्तुतिं चकुर्विविधान्ते तदा सुराः ।
तत्पादयोर्दृशः कृत्वा तत्र तस्थुः स्थिराधयः

ityuktvā tu stutiṃ cakurvividhānte tadā surāḥ |
tatpādayordṛśaḥ kṛtvā tatra tasthuḥ sthirādhayaḥ

शिवस्तु तद्वचः श्रुत्वा महाप्रभुरुदारघीः ।
सुविहस्य प्रसन्नात्मा सुरान्वचनमब्रवीत्

śivastu tadvacaḥ śrutvā mahāprabhurudāraghīḥ |
suvihasya prasannātmā surānvacanamabravīt

स्वस्थानं गच्छत सुराः सर्वे सत्यन्न संशयः
सर्वथाहं करिष्यामि कार्यं वो नात्र संशय

svasthānaṃ gacchata surāḥ sarve satyanna saṃśayaḥ
sarvathāhaṃ kariṣyāmi kāryaṃ vo nātra saṃśaya

तच्छ्रुत्वा शंभुवचनन्निश्चयं परमं गताः ।
परावृत्य गताः सर्वे स्वस्वथानं ते हि निर्जराः

tacchrutvā śaṃbhuvacananniścayaṃ paramaṃ gatāḥ |
parāvṛtya gatāḥ sarve svasvathānaṃ te hi nirjarāḥ

एतस्मिन्नंतरे दैत्यो मूकनामागतस्तदा ।
सौकरं रूपमास्थाय प्रेषितश्च दुरात्मना

etasminnaṃtare daityo mūkanāmāgatastadā |
saukaraṃ rūpamāsthāya preṣitaśca durātmanā

दुर्योधनेन विप्रेंद्र मायिना चार्जुनं तदा ।
यत्रार्जुनस्थितश्चासीत्तेन मार्गेण वै तदा

duryodhanena vipreṃdra māyinā cārjunaṃ tadā |
yatrārjunasthitaścāsīttena mārgeṇa vai tadā

शृङ्गाणि पर्वतस्यैव च्छिन्दन्वृक्षाननेकशः ।
शब्दं च विविधं कुर्व न्नतिवेगेन संयुतः

śṛṅgāṇi parvatasyaiva cchindanvṛkṣānanekaśaḥ |
śabdaṃ ca vividhaṃ kurva nnativegena saṃyutaḥ

अजुनोपि च तं दृष्ट्वा मूकनामासुरं तदा ।
स्मृत्वा शिवपदांभोजं विचारे तत्परोऽभवत्

ajunopi ca taṃ dṛṣṭvā mūkanāmāsuraṃ tadā |
smṛtvā śivapadāṃbhojaṃ vicāre tatparo'bhavat

कोयं वा कुत आयाति क्रूरकर्मा च दृश्यते ।
ममानिष्टं ध्रुवं कर्तुं समागच्छत्यसंशयम्

koyaṃ vā kuta āyāti krūrakarmā ca dṛśyate |
mamāniṣṭaṃ dhruvaṃ kartuṃ samāgacchatyasaṃśayam

ममैवं मन आयाति शत्रुरेव न संशयः ।
मया विनिहताः पूर्वमनेके दैत्यदानवाः

mamaivaṃ mana āyāti śatrureva na saṃśayaḥ |
mayā vinihatāḥ pūrvamaneke daityadānavāḥ

तदीयः कश्चिदायाति वैरं साधयितुम्पुनः ।
अथवा च सखा कश्चिद्दुर्योधनहितावहः

tadīyaḥ kaścidāyāti vairaṃ sādhayitumpunaḥ |
athavā ca sakhā kaścidduryodhanahitāvahaḥ

यस्मिन्दृष्टे प्रसीदेत्स्वं मनः स हितकृद्ध्रुवम् ।
यस्मिन्दृष्टे तदेव स्यादाकुलं शत्रुरेव सः

yasmindṛṣṭe prasīdetsvaṃ manaḥ sa hitakṛddhruvam |
yasmindṛṣṭe tadeva syādākulaṃ śatrureva saḥ

आचारः कुलमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् ।
वचनं श्रुतमाख्याति स्नेहमाख्याति लोचनम्

ācāraḥ kulamākhyāti vapurākhyāti bhojanam |
vacanaṃ śrutamākhyāti snehamākhyāti locanam

आकारेण तथा गत्या चेष्टया भाषितैरपि ।
नेत्रवक्त्रविकाराभ्यां ज्ञायतेऽन्तर्हितं मनः

ākāreṇa tathā gatyā ceṣṭayā bhāṣitairapi |
netravaktravikārābhyāṃ jñāyate'ntarhitaṃ manaḥ

उज्ज्वलं सरसञ्चैव वक्रमारक्त कन्तथा ।
नेत्रं चतुर्विधं प्रोक्तं तस्य भावं पृथग्बुधाः

ujjvalaṃ sarasañcaiva vakramārakta kantathā |
netraṃ caturvidhaṃ proktaṃ tasya bhāvaṃ pṛthagbudhāḥ

उज्ज्वलं मित्रसंयोगे सरसम्पुत्रदर्शने ।
वक्रं च कामिनीयोगे आरक्तं शत्रुदर्शने

ujjvalaṃ mitrasaṃyoge sarasamputradarśane |
vakraṃ ca kāminīyoge āraktaṃ śatrudarśane

अस्मिन्मम तु सर्वाणि कलुषानीन्द्रियाणि च ।
अयं शत्रुर्भवेदेव मारणीयो न संशयः

asminmama tu sarvāṇi kaluṣānīndriyāṇi ca |
ayaṃ śatrurbhavedeva māraṇīyo na saṃśayaḥ

गुरोश्च वचनं मेद्य वर्तते दुःखदस्त्वया ।
हन्तव्यः सर्वथा राजन्नात्र कार्या विचारणा

gurośca vacanaṃ medya vartate duḥkhadastvayā |
hantavyaḥ sarvathā rājannātra kāryā vicāraṇā

एतदर्थं त्वायुधानि मम चैव न संशयः ।
विचार्य्येति च तत्रैव बाणं संस्थाय संस्थितः

etadarthaṃ tvāyudhāni mama caiva na saṃśayaḥ |
vicāryyeti ca tatraiva bāṇaṃ saṃsthāya saṃsthitaḥ

एतस्मिन्नन्तरे तत्र रक्षार्थं ह्यर्जुनस्य वै ।
तद्भक्तेश्च परीक्षार्थं शंकरो भक्तवत्सलः

etasminnantare tatra rakṣārthaṃ hyarjunasya vai |
tadbhakteśca parīkṣārthaṃ śaṃkaro bhaktavatsalaḥ

विदग्धभिल्लरूपं हि गणैः सार्ध महाद्भुतम् ।
तस्य दैत्यस्य नाशार्थं द्रुतं कृत्वा समागतः

vidagdhabhillarūpaṃ hi gaṇaiḥ sārdha mahādbhutam |
tasya daityasya nāśārthaṃ drutaṃ kṛtvā samāgataḥ

बद्धकच्छश्च वस्त्रीभिर्वद्धेशानध्वजस्तदा ।
शरीरे श्वेतरेखाश्च धनुर्बाणयुतः स्वयम्

baddhakacchaśca vastrībhirvaddheśānadhvajastadā |
śarīre śvetarekhāśca dhanurbāṇayutaḥ svayam

बाणानान्तूणकं पृष्ठे धृत्वा वै स जगाम ह ।
गणश्चैव तथा जातो भिल्लराजोऽभवच्छिवः

bāṇānāntūṇakaṃ pṛṣṭhe dhṛtvā vai sa jagāma ha |
gaṇaścaiva tathā jāto bhillarājo'bhavacchivaḥ

शब्दांश्च विविधान्कृत्वा निर्ययौ वाहिनीपतिः ।
सूकरस्य ससाराथ शब्दश्च प्रदिशो दश

śabdāṃśca vividhānkṛtvā niryayau vāhinīpatiḥ |
sūkarasya sasārātha śabdaśca pradiśo daśa

वनेचरेण शब्देन व्याकुलश्चार्जुनस्तदा ।
पर्वताद्याश्च तैश्शब्दैस्ते सर्वे व्याकुलास्तदा

vanecareṇa śabdena vyākulaścārjunastadā |
parvatādyāśca taiśśabdaiste sarve vyākulāstadā

अहो किन्नु भवेदेष शिवः शुभकरस्त्विह ।
मया चैव श्रुतम्पूर्वं कृष्णेन कथितम्पुनः

aho kinnu bhavedeṣa śivaḥ śubhakarastviha |
mayā caiva śrutampūrvaṃ kṛṣṇena kathitampunaḥ

व्यासेन कथितं चैवं स्मृत्वा देवै स्तथा पुनः ।
शिवः शुभकरः प्रोक्तः शिवः सुखकरस्तथा

vyāsena kathitaṃ caivaṃ smṛtvā devai stathā punaḥ |
śivaḥ śubhakaraḥ proktaḥ śivaḥ sukhakarastathā

मुक्तिदश्च स्वयं प्रोक्तो मुक्तिदानान्न संशयः ।
तन्नामस्मरणात्पुंसां कल्याणं जायते धुवम्

muktidaśca svayaṃ prokto muktidānānna saṃśayaḥ |
tannāmasmaraṇātpuṃsāṃ kalyāṇaṃ jāyate dhuvam

भजतां सर्वभावेन दुःखं स्वप्नेऽपि नो भवेत् ।
यदा कदाचिज्जायेत तदा कर्मसमुद्भवम्

bhajatāṃ sarvabhāvena duḥkhaṃ svapne'pi no bhavet |
yadā kadācijjāyeta tadā karmasamudbhavam

तदेतद्बह्वपि ज्ञेयं नूनमल्पं न संशयः ।
प्रारब्धस्याथ वा दोषो नूनं ज्ञेयो विशेषतः

tadetadbahvapi jñeyaṃ nūnamalpaṃ na saṃśayaḥ |
prārabdhasyātha vā doṣo nūnaṃ jñeyo viśeṣataḥ

अथ वा बहु चाल्पं हि भोग्यं निस्तीर्य शंकरः ।
कदाचिदिच्छया तस्य दूरीकुर्य्यान्न संशयः

atha vā bahu cālpaṃ hi bhogyaṃ nistīrya śaṃkaraḥ |
kadācidicchayā tasya dūrīkuryyānna saṃśayaḥ

विषं चैवामृतं कुर्यादमृतं विषमेव वा ।
यदिच्छति करोत्येव समर्थः किन्निषिध्यते

viṣaṃ caivāmṛtaṃ kuryādamṛtaṃ viṣameva vā |
yadicchati karotyeva samarthaḥ kinniṣidhyate

इत्थं विचार्य्यमाणेऽपि भक्तैरन्यैः पुरातनैः ।
भाविभिश्च सदा भक्तैरिहानीय मनः स्थिरम्

itthaṃ vicāryyamāṇe'pi bhaktairanyaiḥ purātanaiḥ |
bhāvibhiśca sadā bhaktairihānīya manaḥ sthiram

लक्ष्मीर्गच्छेच्चावतिष्ठेन्मरणं निकटे पुरः ।
निन्दां वाथ प्रकुर्वन्तु स्तुतिं वा दुःखसंक्षयम्

lakṣmīrgaccheccāvatiṣṭhenmaraṇaṃ nikaṭe puraḥ |
nindāṃ vātha prakurvantu stutiṃ vā duḥkhasaṃkṣayam

जयते पुण्यपापाभ्यां शंकरस्सुखदः सदा ।
कदाचिच्च परीक्षार्थं दुःखं यच्छति वै शिवः

jayate puṇyapāpābhyāṃ śaṃkarassukhadaḥ sadā |
kadācicca parīkṣārthaṃ duḥkhaṃ yacchati vai śivaḥ

अंते च सुखदः प्रोक्तो दयालुत्वान्न संशयः ।
यथा चैव सुवर्णं च शोधि तं शुद्धतां व्रजेत्

aṃte ca sukhadaḥ prokto dayālutvānna saṃśayaḥ |
yathā caiva suvarṇaṃ ca śodhi taṃ śuddhatāṃ vrajet

एवं चैवं मया पूर्वं श्रुतं मुनिमुखात्तथा ।
अतस्तद्भजनेनैव लप्स्येऽहं सुखमुत्तमम्

evaṃ caivaṃ mayā pūrvaṃ śrutaṃ munimukhāttathā |
atastadbhajanenaiva lapsye'haṃ sukhamuttamam

इत्येवन्तु विचारं स करोति यावदेव हि ।
तावच्च सूकरः प्राप्तो बाणसंमोचनावधिः

ityevantu vicāraṃ sa karoti yāvadeva hi |
tāvacca sūkaraḥ prāpto bāṇasaṃmocanāvadhiḥ

शिवोपि पृष्ठतो लग्नो ह्यायातः शूकरस्य हि ।
तयोर्मध्ये तदा सोयं दृश्यते शृंगमद्भुतम्

śivopi pṛṣṭhato lagno hyāyātaḥ śūkarasya hi |
tayormadhye tadā soyaṃ dṛśyate śṛṃgamadbhutam

तस्य प्रोक्तं च माहात्म्यं शिवः शीघ्रतरं गतः ।
अर्जुनस्य च रक्षार्थं शंकरो भक्तव त्सलः

tasya proktaṃ ca māhātmyaṃ śivaḥ śīghrataraṃ gataḥ |
arjunasya ca rakṣārthaṃ śaṃkaro bhaktava tsalaḥ

एतस्मिन्समये ताभ्यां कृतं बाणविमोचनम् ।
शिवबाणस्तु पुच्छे वै ह्यर्जुनस्य मुखे तथा

etasminsamaye tābhyāṃ kṛtaṃ bāṇavimocanam |
śivabāṇastu pucche vai hyarjunasya mukhe tathā

शिवस्य पुच्छतो गत्वा मुखान्निस्सृत्य शीघ्रतः ।
भूमौ विलीनः संयातस्तस्य वै पुच्छतो गतः

śivasya pucchato gatvā mukhānnissṛtya śīghrataḥ |
bhūmau vilīnaḥ saṃyātastasya vai pucchato gataḥ

पपात पार्श्वतश्चैव बाणश्चैवार्जुनस्य च ।
सूकरस्तत्क्षणं दैत्यो मृतो भूमौ पपात ह

papāta pārśvataścaiva bāṇaścaivārjunasya ca |
sūkarastatkṣaṇaṃ daityo mṛto bhūmau papāta ha

देवा हर्षं परम्प्रापुः पुष्पवृष्टिं च चक्रिरे ।
जयपूर्व स्तुतिकराः प्रणम्य च पुनःपुनः

devā harṣaṃ paramprāpuḥ puṣpavṛṣṭiṃ ca cakrire |
jayapūrva stutikarāḥ praṇamya ca punaḥpunaḥ

शिवस्तुष्टमना आसीदर्जुनः सुखमागतः ।
दैत्यस्य च तदा दृष्ट्वा क्रररूपं च तौ तदा

śivastuṣṭamanā āsīdarjunaḥ sukhamāgataḥ |
daityasya ca tadā dṛṣṭvā krararūpaṃ ca tau tadā

अर्जुनस्तु विशेषेण सुखिना प्राह चेतसा ।
अहो दैत्यवरश्चायं रूपं तु परमाद्भुतम्

arjunastu viśeṣeṇa sukhinā prāha cetasā |
aho daityavaraścāyaṃ rūpaṃ tu paramādbhutam

कृत्वागतो मद्वधार्थैं शिवेनाहं सुरक्षितः ।
ईश्वरेण ममाद्यैव बुद्धिर्दत्ता न संशयः

kṛtvāgato madvadhārthaiṃ śivenāhaṃ surakṣitaḥ |
īśvareṇa mamādyaiva buddhirdattā na saṃśayaḥ

विचार्य्येत्यर्जुनस्तत्र जगौ शिवशिवेति च ।
प्रणनाम शिवं भूयस्तुष्टाव च पुनः पुनः

vicāryyetyarjunastatra jagau śivaśiveti ca |
praṇanāma śivaṃ bhūyastuṣṭāva ca punaḥ punaḥ