अध्याय 38: इन्द्रकील पर अर्जुन का तप और इन्द्र की परीक्षा

अर्जुनोपि तदा तत्र दीप्यमानो व्यदृश्यत ।
मन्त्रेण शिवरूपेण तेजश्चातुलमावहत्

arjunopi tadā tatra dīpyamāno vyadṛśyata |
mantreṇa śivarūpeṇa tejaścātulamāvahat

ते सर्वे चार्जुनन्दृष्ट्वा पाण्डवा निश्चयं गताः ।
जयोऽस्माकं धुवञ्जातन्तेजश्च विपुलं यतः

te sarve cārjunandṛṣṭvā pāṇḍavā niścayaṃ gatāḥ |
jayo'smākaṃ dhuvañjātantejaśca vipulaṃ yataḥ

इदङ्कार्य्यन्त्वया साध्यन्नान्येन च कदाचन ।
व्यासस्य वचनाद्भाति सफलं कुरु जीवितम्

idaṅkāryyantvayā sādhyannānyena ca kadācana |
vyāsasya vacanādbhāti saphalaṃ kuru jīvitam

इति प्रोच्यार्जुनन्ते वै विरहौत्सुक्यकातराः ।
अनिच्छन्तोपि तत्रैव प्रेषयामासुरादरात्

iti procyārjunante vai virahautsukyakātarāḥ |
anicchantopi tatraiva preṣayāmāsurādarāt

द्रौपदी दुःखसंयुक्ता नेत्राश्रूणि निरुध्य च ।
प्रेषयन्ती शुभं वाक्यन्तदोवाच पतिव्रता

draupadī duḥkhasaṃyuktā netrāśrūṇi nirudhya ca |
preṣayantī śubhaṃ vākyantadovāca pativratā

व्यासोपदिष्टं यद्राजंस्त्वया कार्यं प्रयत्नतः ।
शुभप्रदोऽस्तु ते पन्थाश्शंकरश्शंकरोस्तु वै

vyāsopadiṣṭaṃ yadrājaṃstvayā kāryaṃ prayatnataḥ |
śubhaprado'stu te panthāśśaṃkaraśśaṃkarostu vai

ते सर्वे चावसंस्तत्र विसृज्यार्जुनमादरात् ।
अत्यन्तदुःखमापन्ना मिलित्वा पञ्च एव च

te sarve cāvasaṃstatra visṛjyārjunamādarāt |
atyantaduḥkhamāpannā militvā pañca eva ca

स्थितास्तत्र वदन्ति स्म श्रूयतामृषिसत्तम ।
दुःखेपि प्रियसंगो वै न दुःखाय प्रजायते

sthitāstatra vadanti sma śrūyatāmṛṣisattama |
duḥkhepi priyasaṃgo vai na duḥkhāya prajāyate

वियोगे द्विगुणन्तस्य दुःखम्भवति नित्यशः ॥ ।
तत्र धैर्य्यधरस्यापि कथन्धैर्य्यम्भवेदिह

viyoge dviguṇantasya duḥkhambhavati nityaśaḥ || |
tatra dhairyyadharasyāpi kathandhairyyambhavediha

कुर्वतस्त्वेव तदा दुःखम्पाण्डवेषु मुनीश्वरः ।
कृपासिंधुश्च स व्यास ऋषिवर्य्यस्समागत

kurvatastveva tadā duḥkhampāṇḍaveṣu munīśvaraḥ |
kṛpāsiṃdhuśca sa vyāsa ṛṣivaryyassamāgata

तन्तदा पाण्डवास्ते वै नत्वा सम्पूज्य चादरात् ।
दत्त्वासनं हि दुःखाढ्याः करौ बद्ध्वा वचोऽब्रुवन्

tantadā pāṇḍavāste vai natvā sampūjya cādarāt |
dattvāsanaṃ hi duḥkhāḍhyāḥ karau baddhvā vaco'bruvan

श्रूयतामृषभश्रेष्ठ दुःखदग्धा वयम्प्रभो ।
दर्शनन्तेऽद्य सम्प्राप्य ह्यानन्दं प्राप्नुमो मुने

śrūyatāmṛṣabhaśreṣṭha duḥkhadagdhā vayamprabho |
darśanante'dya samprāpya hyānandaṃ prāpnumo mune

कियत्कालं वसात्रैव दुःखनाशाय नः प्रभो ।
दर्शनात्तव विप्रर्षेस्सर्वं दुःखं विलीयते

kiyatkālaṃ vasātraiva duḥkhanāśāya naḥ prabho |
darśanāttava viprarṣessarvaṃ duḥkhaṃ vilīyate

इत्युक्तस्स ऋषिश्रेष्ठो न्यवसत्तत्सुखाय वै ।
कथाभिर्विविधाभिश्च तद्दुःखं नोदयंस्तदा

ityuktassa ṛṣiśreṣṭho nyavasattatsukhāya vai |
kathābhirvividhābhiśca tadduḥkhaṃ nodayaṃstadā

वार्तायां क्रियमाणायान्तेन व्यासेन सन्मुने ।
सुप्रणम्य विनीतात्मा धर्मराजोऽब्रवीदिदम्

vārtāyāṃ kriyamāṇāyāntena vyāsena sanmune |
supraṇamya vinītātmā dharmarājo'bravīdidam

शृणु त्वं हि ऋषिश्रेष्ठ दुःखशान्तिर्मता मम ।
पृच्छामि त्वां महाप्राज्ञ कथनीयन्त्वया प्रभो

śṛṇu tvaṃ hi ṛṣiśreṣṭha duḥkhaśāntirmatā mama |
pṛcchāmi tvāṃ mahāprājña kathanīyantvayā prabho

ईदृशं चैव दुःखं च पुरा प्राप्तश्च कश्चन ।
वयमेव परं दुःखं प्राप्ता वै नैव कश्चन

īdṛśaṃ caiva duḥkhaṃ ca purā prāptaśca kaścana |
vayameva paraṃ duḥkhaṃ prāptā vai naiva kaścana

राज्ञस्तु नलनाम्नो वै निषधाधिपतेः पुरा ।
भवद्दुःखाधिकं दुःखं जातन्तस्य महात्मनः

rājñastu nalanāmno vai niṣadhādhipateḥ purā |
bhavadduḥkhādhikaṃ duḥkhaṃ jātantasya mahātmanaḥ

हरिश्चन्द्रस्य नृपतेर्जातं दुःखम्महत्तरम् ।
अकथ्यन्तद्विशेषेण परशोकावहन्तथा

hariścandrasya nṛpaterjātaṃ duḥkhammahattaram |
akathyantadviśeṣeṇa paraśokāvahantathā

दुःखम्तथैव विज्ञेयं रामस्याप्यथ पाण्डव ।
यच्छ्रुत्वा स्त्रीनराणां च भवेन्मोहो महत्तरः

duḥkhamtathaiva vijñeyaṃ rāmasyāpyatha pāṇḍava |
yacchrutvā strīnarāṇāṃ ca bhavenmoho mahattaraḥ

तस्माद्वर्णयितुन्नैव शक्यते हि मया पुनः ।
शरीरं दुःखराशिं च मत्वा त्याज्यन्त्वयाधुना

tasmādvarṇayitunnaiva śakyate hi mayā punaḥ |
śarīraṃ duḥkharāśiṃ ca matvā tyājyantvayādhunā

येनेदञ्च धृतन्तेन व्याप्तमेव न संशयः ।
प्रथमम्मातृगर्भे वै जन्म दुःखस्य कारणम्

yenedañca dhṛtantena vyāptameva na saṃśayaḥ |
prathamammātṛgarbhe vai janma duḥkhasya kāraṇam

कौमारेऽपि महादुःखं बाललीलानुसारि यत् ।
ततोपि यौवने कामान्भुन्जानो दुःखरूपिणः

kaumāre'pi mahāduḥkhaṃ bālalīlānusāri yat |
tatopi yauvane kāmānbhunjāno duḥkharūpiṇaḥ

गतागतैर्दिनानां हि कार्यभारैरनेकशः ।
आयुश्च क्षीयते नित्यं न जानाति ह तत्पुनः

gatāgatairdinānāṃ hi kāryabhārairanekaśaḥ |
āyuśca kṣīyate nityaṃ na jānāti ha tatpunaḥ

अन्ते च मरणं चैव महादुःखमतः परम् ।
नानानरकपीडाश्च भुज्यंतेज्ञैर्नरैस्सदा

ante ca maraṇaṃ caiva mahāduḥkhamataḥ param |
nānānarakapīḍāśca bhujyaṃtejñairnaraissadā

तस्मादिदमसत्यं च त्वन्तु सत्यं समाचर ।
येनैव तुष्यते शम्भुस्तथा कार्यं नरेण च

tasmādidamasatyaṃ ca tvantu satyaṃ samācara |
yenaiva tuṣyate śambhustathā kāryaṃ nareṇa ca

एवं विविधवार्ताभिः कालनिर्यापणन्तदा ।
चक्रुस्ते भ्रातरः सर्वे मनोरथपथैः पुनः

evaṃ vividhavārtābhiḥ kālaniryāpaṇantadā |
cakruste bhrātaraḥ sarve manorathapathaiḥ punaḥ

अर्जुनोपि स्वयं गच्छन्दुर्गाद्रिषु दृढव्रतः ।
यक्षं लब्ध्वा च तेनैव दस्यून्निघ्नन्ननेकशः

arjunopi svayaṃ gacchandurgādriṣu dṛḍhavrataḥ |
yakṣaṃ labdhvā ca tenaiva dasyūnnighnannanekaśaḥ

मनसा हर्षसंयुक्तो जगामाचलमुत्तमम् ।
तत्र गत्वा च गंगायास्समीपं सुन्दरं स्थलम्

manasā harṣasaṃyukto jagāmācalamuttamam |
tatra gatvā ca gaṃgāyāssamīpaṃ sundaraṃ sthalam

अशोककाननं यत्र तिष्ठति स्वर्ग उत्तमः ।
तत्र तस्थौ स्वयं स्नात्वा नत्वा च गुरुमुत्तमम्

aśokakānanaṃ yatra tiṣṭhati svarga uttamaḥ |
tatra tasthau svayaṃ snātvā natvā ca gurumuttamam

यथोपदिष्टं वेषादि तथा चैवाकरोत्स्वयम् ।
इन्द्रियाण्यपकृष्यादौ मनसा संस्थितोऽभवत्

yathopadiṣṭaṃ veṣādi tathā caivākarotsvayam |
indriyāṇyapakṛṣyādau manasā saṃsthito'bhavat

पुनश्च पार्थिवं कृत्वा सुन्दरं समसूत्रकम् ।
तदग्रे प्रणिदध्यौ स तेजोराशिमनुत्तमम्

punaśca pārthivaṃ kṛtvā sundaraṃ samasūtrakam |
tadagre praṇidadhyau sa tejorāśimanuttamam

त्रिकालं चैव सुस्नातः पूजनं विविधं तदा ।
चकारोपासनन्तत्र हरस्य च पुनः पुनः

trikālaṃ caiva susnātaḥ pūjanaṃ vividhaṃ tadā |
cakāropāsanantatra harasya ca punaḥ punaḥ

तस्यैव शिरसस्तेजो निस्सृतन्तच्चरास्तदा ।
दृष्ट्वा भयं समापन्नाः प्रविष्टश्च कदा ह्ययम्

tasyaiva śirasastejo nissṛtantaccarāstadā |
dṛṣṭvā bhayaṃ samāpannāḥ praviṣṭaśca kadā hyayam

पुनस्ते च विचार्यैवं कथनीयं बिडौजसे ।
इत्युक्त्वा तु गतास्ते वै शक्रस्यान्तिकमञ्जसा

punaste ca vicāryaivaṃ kathanīyaṃ biḍaujase |
ityuktvā tu gatāste vai śakrasyāntikamañjasā

देवो वाऽथ ऋषिश्चैव सूर्यो वाथ विभावसुः ।
तपश्चरति देवेश न जानीमो वने च तम्

devo vā'tha ṛṣiścaiva sūryo vātha vibhāvasuḥ |
tapaścarati deveśa na jānīmo vane ca tam

तस्यैव तेजसा दग्धा आगतास्तव सन्निधौ ।
निवेदितञ्चरित्रं तत्क्रियतामुचितन्तु यत्

tasyaiva tejasā dagdhā āgatāstava sannidhau |
niveditañcaritraṃ tatkriyatāmucitantu yat

इत्युक्तस्तैश्चरैस्सर्वं ज्ञात्वा पुत्रचिकीर्षितम् ।
सगोत्रपान्विसृज्यैव तत्र गन्तुं मनो दधे

ityuktastaiścaraissarvaṃ jñātvā putracikīrṣitam |
sagotrapānvisṛjyaiva tatra gantuṃ mano dadhe

स वृद्धब्राह्मणो भूत्वा ब्रह्मचारी शचीपतिः ।
जगाम तत्र विप्रेन्द्र परीक्षार्थं हि तस्य वै

sa vṛddhabrāhmaṇo bhūtvā brahmacārī śacīpatiḥ |
jagāma tatra viprendra parīkṣārthaṃ hi tasya vai

तमागतन्तदा दृष्ट्वाकार्षीत्पूजाश्च पाण्डवः ।
स्थितोग्रे च स्तुतिं कृत्वा क्वायातोसि वदाधुना

tamāgatantadā dṛṣṭvākārṣītpūjāśca pāṇḍavaḥ |
sthitogre ca stutiṃ kṛtvā kvāyātosi vadādhunā

इत्युक्तस्तेन देवेशो धैर्य्यार्थन्तस्य प्रीतितः ।
परीक्षागर्वितं वाक्यं पाण्डवन्तं ततोऽब्रवीत्

ityuktastena deveśo dhairyyārthantasya prītitaḥ |
parīkṣāgarvitaṃ vākyaṃ pāṇḍavantaṃ tato'bravīt

नवे वयसि वै तात किन्तपस्यसि साम्प्रतम् ।
मुक्त्यर्थं वा जयार्थं किं सर्वथैतत्तपस्तव

nave vayasi vai tāta kintapasyasi sāmpratam |
muktyarthaṃ vā jayārthaṃ kiṃ sarvathaitattapastava

इति पृष्टस्तदा तेन सर्वं संवेदितम्पुनः ।
तच्छ्रुत्वा स पुनर्वाक्यमुवाच ब्राह्मणस्तदा

iti pṛṣṭastadā tena sarvaṃ saṃveditampunaḥ |
tacchrutvā sa punarvākyamuvāca brāhmaṇastadā

युक्तं न क्रियते वीर सुखं प्राप्तुं च यत्तपः ।
क्षात्रधर्मेण क्रियते मुक्त्यर्थं कुरुसत्तम

yuktaṃ na kriyate vīra sukhaṃ prāptuṃ ca yattapaḥ |
kṣātradharmeṇa kriyate muktyarthaṃ kurusattama

इन्द्रस्तु सुखदाता वै मुक्तिदाता भवेन्न हि ।
तस्मात्त्वं सर्वथा श्रेष्ठ कर्तुमर्हसि सत्तपः ।
(नन्दीश्वर उवाच)
इदन्तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधं चक्रेऽर्जुनस्तदा ।
प्रत्युवाच विनीतात्मा तदनादृत्य सुव्रतः

indrastu sukhadātā vai muktidātā bhavenna hi |
tasmāttvaṃ sarvathā śreṣṭha kartumarhasi sattapaḥ |
(nandīśvara uvāca)
idantadvacanaṃ śrutvā krodhaṃ cakre'rjunastadā |
pratyuvāca vinītātmā tadanādṛtya suvrataḥ

राज्यार्थं न च मुक्त्यर्थ किमर्थं भाषसे त्विदम् ।
व्यासस्य वचनेनैव क्रियते तप ईदृशम्

rājyārthaṃ na ca muktyartha kimarthaṃ bhāṣase tvidam |
vyāsasya vacanenaiva kriyate tapa īdṛśam

इतो गच्छ ब्रह्मचारिन्मा पातयितुमिच्छसि ।
प्रयोजनं किमत्रास्ति तव वै ब्रह्मचारिणः

ito gaccha brahmacārinmā pātayitumicchasi |
prayojanaṃ kimatrāsti tava vai brahmacāriṇaḥ

इत्युक्तः स प्रसन्नोभूत्सुन्दरं रूपमद्भुतम् ।
स्वोपस्करणसंयुक्तं दर्शयामास वै निजम्

ityuktaḥ sa prasannobhūtsundaraṃ rūpamadbhutam |
svopaskaraṇasaṃyuktaṃ darśayāmāsa vai nijam

शक्ररूपन्तदा दृष्ट्वा लज्जितश्चार्जुनस्तदा ।
स इन्द्रस्तं समाश्वास्य पुनरेव वचोब्रवीत्

śakrarūpantadā dṛṣṭvā lajjitaścārjunastadā |
sa indrastaṃ samāśvāsya punareva vacobravīt

वरं वृणीष्व हे तात धनंजय महामते ।
यदिच्छसि मनोभीष्टन्नादेयं विद्यते तव

varaṃ vṛṇīṣva he tāta dhanaṃjaya mahāmate |
yadicchasi manobhīṣṭannādeyaṃ vidyate tava

तच्छ्रुत्वा शक्रवचनम्प्रत्युवाचार्जुनस्तदा ।
विजयन्देहि मे तात शत्रुक्लिष्टस्य सर्वथा

tacchrutvā śakravacanampratyuvācārjunastadā |
vijayandehi me tāta śatrukliṣṭasya sarvathā

बलिष्ठाश्शत्रवस्ते च दुर्योधनपुरःसराः ।
द्रोणो भीमश्च कर्णश्च सर्वे ते दुर्जया धुवम्

baliṣṭhāśśatravaste ca duryodhanapuraḥsarāḥ |
droṇo bhīmaśca karṇaśca sarve te durjayā dhuvam

अश्वत्थामा द्रोणपुत्रो रौद्रोंशो दुर्जयोऽति सः ।
मया साध्या भवेयुस्ते सर्वथा स्वहितं शृणु

aśvatthāmā droṇaputro raudroṃśo durjayo'ti saḥ |
mayā sādhyā bhaveyuste sarvathā svahitaṃ śṛṇu

एतद्वीर जपं कर्तुं न शक्तः कश्चनाधुना ।
वर्तते हि शिवोवर्यस्तस्माच्छम्भोर्जयोऽ धुना

etadvīra japaṃ kartuṃ na śaktaḥ kaścanādhunā |
vartate hi śivovaryastasmācchambhorjayo' dhunā

शंकरः सर्वलोकेशश्चराचरपतिः स्वराट् ।
सर्वं कर्तुं समर्थोस्ति भुक्तिमुक्तिफलप्रदः

śaṃkaraḥ sarvalokeśaścarācarapatiḥ svarāṭ |
sarvaṃ kartuṃ samarthosti bhuktimuktiphalapradaḥ

अहं मन्ये च ब्रह्माद्या विष्णुः सर्ववरप्रदः ।
अन्ये जिगीषवो ये च ते सर्वे शिवपूजकाः

ahaṃ manye ca brahmādyā viṣṇuḥ sarvavarapradaḥ |
anye jigīṣavo ye ca te sarve śivapūjakāḥ

अद्यप्रभृति तन्मन्त्रं हित्वा भक्त्या शिवं भज ।
पार्थिवेन विधानेन ध्यानेनैव शिवस्य च

adyaprabhṛti tanmantraṃ hitvā bhaktyā śivaṃ bhaja |
pārthivena vidhānena dhyānenaiva śivasya ca

उपचारैरनेकैश्च सर्वभावेन भारत ।
सिद्धिः स्यादचला तेद्य नात्र कार्या विचारणा

upacārairanekaiśca sarvabhāvena bhārata |
siddhiḥ syādacalā tedya nātra kāryā vicāraṇā

इत्युक्त्वा च चरान्सर्वान्समाहूयाब्रवीदिदम् ।
सावधानेन वै स्थेयमेतत्संरक्षणे सदा

ityuktvā ca carānsarvānsamāhūyābravīdidam |
sāvadhānena vai stheyametatsaṃrakṣaṇe sadā

प्रबोध्य स्वचरानिन्द्रोऽर्जुनसंरक्षणादिकम् ।
वात्सल्यपूर्णहृदयः पुनरूचे कपिध्वजम्

prabodhya svacarānindro'rjunasaṃrakṣaṇādikam |
vātsalyapūrṇahṛdayaḥ punarūce kapidhvajam

राज्यं त्वया प्रमादाद्वै न कर्तव्यं कदाचन ।
श्रेयसे भद्र विद्येयं भवेत्तव परन्तप

rājyaṃ tvayā pramādādvai na kartavyaṃ kadācana |
śreyase bhadra vidyeyaṃ bhavettava parantapa

धैर्यं धार्य साधकेन सर्वथा रक्षकः शिवः ।
संपत्तीश्च फलन्तुल्यं दास्यते नात्र संशयः

dhairyaṃ dhārya sādhakena sarvathā rakṣakaḥ śivaḥ |
saṃpattīśca phalantulyaṃ dāsyate nātra saṃśayaḥ

इति दत्त्वा वरन्तस्य भारतस्य सुरेश्वरः ।
स्मरञ्छिवपदाम्भोजञ्जगाम भवनं स्वकम्

iti dattvā varantasya bhāratasya sureśvaraḥ |
smarañchivapadāmbhojañjagāma bhavanaṃ svakam

अर्जुनोपि महावीरस्सुप्रणम्य सुरेश्वरम् ।
तपस्तेपे संयतात्मा शिवमुद्दिश्य तद्विधम्

arjunopi mahāvīrassupraṇamya sureśvaram |
tapastepe saṃyatātmā śivamuddiśya tadvidham