अध्याय 37: व्यास द्वारा पाण्डवों को शिव-उपासना का उपदेश

शृणु प्राज्ञ किराताख्यमवतारम्पिनाकिनः ।
मूकं च हतवान्प्रीतो योऽर्जुनाय वरन्ददौ

śṛṇu prājña kirātākhyamavatārampinākinaḥ |
mūkaṃ ca hatavānprīto yo'rjunāya varandadau

सुयोधनजितास्ते वै पाण्डवाः प्रवराश्च ते ।
द्रौपद्या च तया साध्व्या द्वैताख्यं वनमाययुः

suyodhanajitāste vai pāṇḍavāḥ pravarāśca te |
draupadyā ca tayā sādhvyā dvaitākhyaṃ vanamāyayuḥ

तत्रैव सूर्य्यदत्तां वै स्थालीं चाश्रित्य ते तदा ।
कालं च वाहयामासुस्सुखेन किल पाण्डवाः

tatraiva sūryyadattāṃ vai sthālīṃ cāśritya te tadā |
kālaṃ ca vāhayāmāsussukhena kila pāṇḍavāḥ

छलार्थं प्रेरितस्तेन दुर्वासा मुनिपुङ्गवः ।
सुयोधनेन विप्रेन्द्र पाण्डवान्तिकमादरात्

chalārthaṃ preritastena durvāsā munipuṅgavaḥ |
suyodhanena viprendra pāṇḍavāntikamādarāt

छात्रैः स्वैर्वायुतैस्सार्द्धं ययाचे तत्र तान्मुदा ।
भोज्यं चित्तेप्सितं वै स तेभ्यश्चैव समागतः

chātraiḥ svairvāyutaissārddhaṃ yayāce tatra tānmudā |
bhojyaṃ cittepsitaṃ vai sa tebhyaścaiva samāgataḥ

स्वीकृत्य पाण्डवैस्तैस्तैः स्नानार्थं प्रेषितास्तदा ।
दुर्वासःप्रमुखाश्चैव मुनयश्च तपस्विनः

svīkṛtya pāṇḍavaistaistaiḥ snānārthaṃ preṣitāstadā |
durvāsaḥpramukhāścaiva munayaśca tapasvinaḥ

अथ ते पाण्डवाः सर्वे अन्नाभावान्मुनीश्वर ।
दुःखिताश्च तदा प्राणांस्त्यक्तुं चित्ते समादधुः

atha te pāṇḍavāḥ sarve annābhāvānmunīśvara |
duḥkhitāśca tadā prāṇāṃstyaktuṃ citte samādadhuḥ

द्रौपद्या च स्मृतः कृष्ण आगतस्तत्क्षणादपि ।
शाकं च भक्षयित्वा तु तेषां तृप्तिं समादधत्

draupadyā ca smṛtaḥ kṛṣṇa āgatastatkṣaṇādapi |
śākaṃ ca bhakṣayitvā tu teṣāṃ tṛptiṃ samādadhat

दुर्वासाश्च तदा शिष्यांस्तृप्ताञ्ज्ञात्वा ययौ पुनः ।
पाण्डवाः कृच्छ्रनिर्मुक्ताः कृष्णस्य कृपया तदा

durvāsāśca tadā śiṣyāṃstṛptāñjñātvā yayau punaḥ |
pāṇḍavāḥ kṛcchranirmuktāḥ kṛṣṇasya kṛpayā tadā

अथ ते पाण्डवाः कृष्णं पप्रच्छुः किम्भविष्यति ।
बलवाञ्छत्रुरुत्पन्नः किं कार्य्यन्तद्वद प्रभो

atha te pāṇḍavāḥ kṛṣṇaṃ papracchuḥ kimbhaviṣyati |
balavāñchatrurutpannaḥ kiṃ kāryyantadvada prabho

इति पृष्ठस्तदा तैस्तु श्रीकृष्णः पाण्डवैर्मुने ।
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजौ पाण्डवानिदमब्रवीत्

iti pṛṣṭhastadā taistu śrīkṛṣṇaḥ pāṇḍavairmune |
smṛtvā śivapadāmbhojau pāṇḍavānidamabravīt

श्रूयतां पाण्डवाः श्रेष्ठाः श्रुत्वा कर्तव्यमेव हि ।
मद्वृत्तान्तं विशेषेण शिवसेवासमन्वितम्

śrūyatāṃ pāṇḍavāḥ śreṣṭhāḥ śrutvā kartavyameva hi |
madvṛttāntaṃ viśeṣeṇa śivasevāsamanvitam

द्वारकां च मया गत्वा शत्रूणां विजिगीषया ।
विचार्य्य चोपदेशांश्च उपमन्योर्महात्मनः

dvārakāṃ ca mayā gatvā śatrūṇāṃ vijigīṣayā |
vicāryya copadeśāṃśca upamanyormahātmanaḥ

मया ह्याराधितः शम्भुः प्रसन्नः परमेश्वरः ।
बटुके पर्वतश्रेष्ठे सप्तमासं सुसेवितः

mayā hyārādhitaḥ śambhuḥ prasannaḥ parameśvaraḥ |
baṭuke parvataśreṣṭhe saptamāsaṃ susevitaḥ

इष्टान्कामानदान्मह्यं विश्वेशश्च स्वयं स्थितः ।
तत्प्रभावान्मया सर्वसामर्थ्यं लब्धमुत्तमम्

iṣṭānkāmānadānmahyaṃ viśveśaśca svayaṃ sthitaḥ |
tatprabhāvānmayā sarvasāmarthyaṃ labdhamuttamam

इदानीं सेव्यते देवो भुक्तिमुक्ति फलप्रदः ।
यूयं सेवत तं शम्भुमपि सर्वसुखावहम्

idānīṃ sevyate devo bhuktimukti phalapradaḥ |
yūyaṃ sevata taṃ śambhumapi sarvasukhāvaham

इत्युक्त्वान्तर्दधे कृष्ण आश्वास्याथ च पाण्डवान् ।
द्वारकामगमच्छीघ्रं स्मरच्छिवपदाम्बुजम्

ityuktvāntardadhe kṛṣṇa āśvāsyātha ca pāṇḍavān |
dvārakāmagamacchīghraṃ smaracchivapadāmbujam

पाण्डवा अथ भिल्लं च प्रेषयामासुरोजसा ।
गुणानां च परीक्षार्थं तस्य दुर्योधनस्य च

pāṇḍavā atha bhillaṃ ca preṣayāmāsurojasā |
guṇānāṃ ca parīkṣārthaṃ tasya duryodhanasya ca

सोपि सर्वं च तत्रत्यन्दुर्योधनगुणोदयम् ।
समीचीनं च तज्ज्ञात्वापुनः प्राप प्रभून्प्रति

sopi sarvaṃ ca tatratyanduryodhanaguṇodayam |
samīcīnaṃ ca tajjñātvāpunaḥ prāpa prabhūnprati

तदुक्तन्ते निशम्यैवं दुखम्प्रापुर्मुनीश्वर ।
परस्परं समूचुस्ते पाण्डवा अतिदुःखिताः

taduktante niśamyaivaṃ dukhamprāpurmunīśvara |
parasparaṃ samūcuste pāṇḍavā atiduḥkhitāḥ

किङ्कर्तव्यं क्व गन्तव्यमस्माभिरधुना युधि ।
समर्था अपि वै सर्वे सत्यपाशेन यन्त्रिताः

kiṅkartavyaṃ kva gantavyamasmābhiradhunā yudhi |
samarthā api vai sarve satyapāśena yantritāḥ

एतस्मिन्समये व्यासो भस्मभूषितमस्तकः ।
रुद्राक्षाभरणश्चायाज्जटाजूटविभूषितः

etasminsamaye vyāso bhasmabhūṣitamastakaḥ |
rudrākṣābharaṇaścāyājjaṭājūṭavibhūṣitaḥ

पञ्चाक्षरं जपन्मंत्रं शिवप्रेमसमाकुलः ।
तेजसां च स्वयंराशिस्साक्षाद्धर्म इवापरः

pañcākṣaraṃ japanmaṃtraṃ śivapremasamākulaḥ |
tejasāṃ ca svayaṃrāśissākṣāddharma ivāparaḥ

तन्दृष्ट्वा ते तदा प्रीता उत्थाय पुरतः स्थिताः ।
दत्त्वासनं तदा तस्मै कुशाजिनसुशोभितम्

tandṛṣṭvā te tadā prītā utthāya purataḥ sthitāḥ |
dattvāsanaṃ tadā tasmai kuśājinasuśobhitam

तत्रोपविष्टं तं व्यासं पूजयन्ति स्म हर्षिताः ।
स्तुतिं च विविधां कृत्वा धन्याः स्म इति वादिनः

tatropaviṣṭaṃ taṃ vyāsaṃ pūjayanti sma harṣitāḥ |
stutiṃ ca vividhāṃ kṛtvā dhanyāḥ sma iti vādinaḥ

तपश्चैव सुसन्तप्तं दानानि विविधानि च ।
तत्सर्वं सफलं जातं तृप्तास्ते दर्शनात्प्रभो

tapaścaiva susantaptaṃ dānāni vividhāni ca |
tatsarvaṃ saphalaṃ jātaṃ tṛptāste darśanātprabho

दुःखं च दूरतो जातन्दर्शनात्ते पितामह ।
दुष्टैश्चैव महादुःखं दत्तं नः क्रूरकर्मभिः

duḥkhaṃ ca dūrato jātandarśanātte pitāmaha |
duṣṭaiścaiva mahāduḥkhaṃ dattaṃ naḥ krūrakarmabhiḥ

श्रीमतान्दर्शने जाते दुःखं चैव गमिष्यति ।
कदाचिन्न गतं तत्र निश्चयोयं विचारितः

śrīmatāndarśane jāte duḥkhaṃ caiva gamiṣyati |
kadācinna gataṃ tatra niścayoyaṃ vicāritaḥ

महतामाश्रमे प्राप्ते समर्थे सर्वकर्मणि ।
यदि दुःखं न गच्छेतु दैवमेवात्र कारणम्

mahatāmāśrame prāpte samarthe sarvakarmaṇi |
yadi duḥkhaṃ na gacchetu daivamevātra kāraṇam

निश्चयेनैव गच्छेतु दारिद्यं दुःखकारणम् ।
महतां च स्वभावोयं कल्पवृक्षसमो मतः

niścayenaiva gacchetu dāridyaṃ duḥkhakāraṇam |
mahatāṃ ca svabhāvoyaṃ kalpavṛkṣasamo mataḥ

तद्गुणानेव गणयेन्महतो वस्तुमात्रतः ।
आश्रयस्य वशादेव पुंसो वै जायते प्रभो

tadguṇāneva gaṇayenmahato vastumātrataḥ |
āśrayasya vaśādeva puṃso vai jāyate prabho

लघुत्वं च महत्त्वं च नात्र कार्य्या विचारणा ।
उत्तमानां स्वभावोयं यद्दीनप्रतिपालनम्

laghutvaṃ ca mahattvaṃ ca nātra kāryyā vicāraṇā |
uttamānāṃ svabhāvoyaṃ yaddīnapratipālanam

रंकस्य लक्षणं लोके ह्यतिश्रेयस्करं मतम् ।
पुरोऽस्य परयत्नो वै सुजनानां च सेवनम्

raṃkasya lakṣaṇaṃ loke hyatiśreyaskaraṃ matam |
puro'sya parayatno vai sujanānāṃ ca sevanam

अतः परं च भाग्यं वै दोषश्चैव न दीयताम् ।
एतस्मात्कारणात्स्वामिंस्त्वयि दृष्टो शुभन्तदा

ataḥ paraṃ ca bhāgyaṃ vai doṣaścaiva na dīyatām |
etasmātkāraṇātsvāmiṃstvayi dṛṣṭo śubhantadā

त्वदागमनमात्रेण सन्तुष्टानि मनांसि नः ।
दिशोपदेशं येनाशु दुःखं नष्टम्भवेच्च नः

tvadāgamanamātreṇa santuṣṭāni manāṃsi naḥ |
diśopadeśaṃ yenāśu duḥkhaṃ naṣṭambhavecca naḥ

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा पाण्डवानां महामुनिः ।
प्रसन्नमानसो भूत्वा व्यासश्चैवाब्रवीदिदम्

ityetadvacanaṃ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahāmuniḥ |
prasannamānaso bhūtvā vyāsaścaivābravīdidam

हे पाण्डवाश्च यूयं वै न कष्टं कर्तुमर्हथ ।
धन्याः स्थ कृतकृत्याः स्थ सत्यं नैव विलोपितम्

he pāṇḍavāśca yūyaṃ vai na kaṣṭaṃ kartumarhatha |
dhanyāḥ stha kṛtakṛtyāḥ stha satyaṃ naiva vilopitam

सुजनानां स्वभावोयं प्राणान्तेऽपि सुशोभनः ।
धर्मं त्यजन्ति नैवात्र सत्यं सफलभाजनम्

sujanānāṃ svabhāvoyaṃ prāṇānte'pi suśobhanaḥ |
dharmaṃ tyajanti naivātra satyaṃ saphalabhājanam

अस्माकं चैव यूयं च ते चापि समताङ्गताः ।
तथापि पक्षपातो वै धर्मिष्ठानां मतो बुधैः

asmākaṃ caiva yūyaṃ ca te cāpi samatāṅgatāḥ |
tathāpi pakṣapāto vai dharmiṣṭhānāṃ mato budhaiḥ

धृतराष्ट्रेन दुष्टेन प्रथमं च ह्यचक्षुषा ।
धर्मस्त्यक्तः स्वयं लोभाद्युष्माकं राज्यमाहृतम्

dhṛtarāṣṭrena duṣṭena prathamaṃ ca hyacakṣuṣā |
dharmastyaktaḥ svayaṃ lobhādyuṣmākaṃ rājyamāhṛtam

तस्य यूयं च ते चापि पुत्रा एव न संशयः ।
पितर्य्युपरते बाला अनुकंप्या महात्मनः

tasya yūyaṃ ca te cāpi putrā eva na saṃśayaḥ |
pitaryyuparate bālā anukaṃpyā mahātmanaḥ

पश्चात्पुत्रश्च तेनैव वारितो न कदाचन ।
अनर्थो नैव जायेत यच्चैवं च कृतन्तदा

paścātputraśca tenaiva vārito na kadācana |
anartho naiva jāyeta yaccaivaṃ ca kṛtantadā

अतः परं च यज्जातं तज्जातं नान्यथाभवेत् ।
अयन्दुष्टो भवन्तश्च धर्मिष्ठाः सत्यवादिनः

ataḥ paraṃ ca yajjātaṃ tajjātaṃ nānyathābhavet |
ayanduṣṭo bhavantaśca dharmiṣṭhāḥ satyavādinaḥ

तस्मादन्ते च तस्यैवाशुभं हि भविता धुवम् ।
यच्चैव वापितं बीजं तत्प्ररोहो भवेदिह

tasmādante ca tasyaivāśubhaṃ hi bhavitā dhuvam |
yaccaiva vāpitaṃ bījaṃ tatpraroho bhavediha

तस्माद्दुःखं न कर्तव्यं भवद्भिः सर्वथा ध्रुवम् ।
भविष्यति शुभं वो हि नात्र कार्य्या विचारणा

tasmādduḥkhaṃ na kartavyaṃ bhavadbhiḥ sarvathā dhruvam |
bhaviṣyati śubhaṃ vo hi nātra kāryyā vicāraṇā

इत्युक्त्वा पाण्डवाः सर्वे तेन व्यासेन प्रीणिताः ।
युधिष्ठिरमुखास्ते च पुनरेवाब्रुवन्वचः

ityuktvā pāṇḍavāḥ sarve tena vyāsena prīṇitāḥ |
yudhiṣṭhiramukhāste ca punarevābruvanvacaḥ

सत्यमुक्तन्त्वया नाथ दुष्टैर्दुःखं निरंतरम् ।
दुष्टात्मभिर्वने चापि दीयते हि मुहुर्मुहुः

satyamuktantvayā nātha duṣṭairduḥkhaṃ niraṃtaram |
duṣṭātmabhirvane cāpi dīyate hi muhurmuhuḥ

तन्नाशयाशुभम्मेद्य किंचिद्देयं शुभं विभो ।
कृष्णेन कथितं पूर्वमाराध्यश्शङ्करस्सदा

tannāśayāśubhammedya kiṃciddeyaṃ śubhaṃ vibho |
kṛṣṇena kathitaṃ pūrvamārādhyaśśaṅkarassadā

प्रमादश्च कृतोऽस्माभिस्तद्वचश्शिथिलीकृतम् ।
स देवमार्गस्तु पुनरिदानीमुपदिश्यताम्

pramādaśca kṛto'smābhistadvacaśśithilīkṛtam |
sa devamārgastu punaridānīmupadiśyatām

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा व्यासो हर्षसमन्वितः ।
उवाच पाण्डवान्प्रीत्या स्मृत्वा शिवपदांबुजम्

ityetadvacanaṃ śrutvā vyāso harṣasamanvitaḥ |
uvāca pāṇḍavānprītyā smṛtvā śivapadāṃbujam

श्रूयतां वचनं मेद्य पांडवा धर्मबुद्धयः ।
सत्यमुक्तं तु कृष्णेन मया संसेव्यते शिवः

śrūyatāṃ vacanaṃ medya pāṃḍavā dharmabuddhayaḥ |
satyamuktaṃ tu kṛṣṇena mayā saṃsevyate śivaḥ

भवद्भिः सेव्यतां प्रीत्या सुखं स्यादतुलं सदा ।
सर्वदुःखं भवत्येव शिवाऽसेवात एव हि

bhavadbhiḥ sevyatāṃ prītyā sukhaṃ syādatulaṃ sadā |
sarvaduḥkhaṃ bhavatyeva śivā'sevāta eva hi

अथ पंचसु तेष्वेव विचार्य्य शिवपूजने ।
अर्जुनं योग्यमुच्चार्य व्यासो मुनिवरस्तथा

atha paṃcasu teṣveva vicāryya śivapūjane |
arjunaṃ yogyamuccārya vyāso munivarastathā

तपःस्थानं विचार्य्यैवं ततस्स मुनिसत्तमः ।
पाण्डवान्धर्मसन्निष्ठान्पुनरेवाब्रवीदिदम्

tapaḥsthānaṃ vicāryyaivaṃ tatassa munisattamaḥ |
pāṇḍavāndharmasanniṣṭhānpunarevābravīdidam

श्रूयताम्पाण्डवास्सर्वे कथयामि हितं सदा ।
शिवं सर्वं परं दृष्ट्वा परं ब्रह्म सताङ्गतिम्

śrūyatāmpāṇḍavāssarve kathayāmi hitaṃ sadā |
śivaṃ sarvaṃ paraṃ dṛṣṭvā paraṃ brahma satāṅgatim

ब्रह्मादित्रिपरार्द्धान्तं यत्किंचिद्दृश्यते जगत् ।
तत्सर्वं शिवरूपं च पूज्यन्ध्येयं च तत्पुनः

brahmāditriparārddhāntaṃ yatkiṃciddṛśyate jagat |
tatsarvaṃ śivarūpaṃ ca pūjyandhyeyaṃ ca tatpunaḥ

सर्वेषां चैव सेष्योसौ शङ्करस्सर्वदुःखहा ।
शिवः स्वल्पेन कालेन संप्रसीदति भक्तितः

sarveṣāṃ caiva seṣyosau śaṅkarassarvaduḥkhahā |
śivaḥ svalpena kālena saṃprasīdati bhaktitaḥ

सुप्रसन्नो महेशो हि भक्तेभ्यः सकलप्रदः ।
भुक्तिं मुक्तिमिहामुत्र यच्छतीति सुनिश्चितम्

suprasanno maheśo hi bhaktebhyaḥ sakalapradaḥ |
bhuktiṃ muktimihāmutra yacchatīti suniścitam

तस्मात्सेव्यस्सदा शभ्भुर्भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः ।
पुरुषश्शङ्करः साक्षाद्दुष्टहन्ता सतांगतिः

tasmātsevyassadā śabhbhurbhuktimuktiphalepsubhiḥ |
puruṣaśśaṅkaraḥ sākṣādduṣṭahantā satāṃgatiḥ

परन्तु प्रथमं शक्रविद्यां दृढमना जपेत् ।
क्षत्रियस्य पराख्यस्य चेदमेव समाहितम्

parantu prathamaṃ śakravidyāṃ dṛḍhamanā japet |
kṣatriyasya parākhyasya cedameva samāhitam

अतोर्जुनश्च प्रथमं शक्रविद्यां जपेद्दृढः ।
करिष्यति परीक्षाम्प्राक् संतुष्टस्तद्भविष्यति

atorjunaśca prathamaṃ śakravidyāṃ japeddṛḍhaḥ |
kariṣyati parīkṣāmprāk saṃtuṣṭastadbhaviṣyati

सुप्रसन्नश्च विघ्नानि संहरिष्यति सर्वदा ।
पुनश्चैवं शिवस्यैव वरं मन्त्रं प्रदास्यति

suprasannaśca vighnāni saṃhariṣyati sarvadā |
punaścaivaṃ śivasyaiva varaṃ mantraṃ pradāsyati

इत्युक्त्वार्जुनमाहूयोपेन्द्रविद्यामुपादिशत् ।
स्नात्वा च प्राङ्मुखो भूत्वा जग्राहार्जुन उग्रधीः

ityuktvārjunamāhūyopendravidyāmupādiśat |
snātvā ca prāṅmukho bhūtvā jagrāhārjuna ugradhīḥ

पार्थिवस्य विधानं च तस्मै मुनिवरो ददौ ।
प्रत्युवाच च तं व्यासो धनंजयमुदारधीः

pārthivasya vidhānaṃ ca tasmai munivaro dadau |
pratyuvāca ca taṃ vyāso dhanaṃjayamudāradhīḥ

इतो गच्छाधुना पार्थ इन्द्रकीले सुशोभने ।
जाह्नव्याश्च समीपे वै स्थित्वा सम्यक् तपः कुरु

ito gacchādhunā pārtha indrakīle suśobhane |
jāhnavyāśca samīpe vai sthitvā samyak tapaḥ kuru

अदृश्या चैव विद्या स्यात्सदा ते हितकारिणी ।
इत्याशिषन्ददौ तस्मै ततः प्रोवाच तान्मुनिः

adṛśyā caiva vidyā syātsadā te hitakāriṇī |
ityāśiṣandadau tasmai tataḥ provāca tānmuniḥ

धर्म्ममास्थाय सर्वं वै तिष्ठन्तु नृपसत्तमाः ।
सिद्धिः स्यात्सर्वथा श्रेष्ठा नात्र कार्या विचारणा

dharmmamāsthāya sarvaṃ vai tiṣṭhantu nṛpasattamāḥ |
siddhiḥ syātsarvathā śreṣṭhā nātra kāryā vicāraṇā

इति दत्त्वाशिषन्तेभ्यः पाण्डवेभ्यो मुनीश्वरः ।
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं व्यासश्चान्तर्दधे क्षणात्

iti dattvāśiṣantebhyaḥ pāṇḍavebhyo munīśvaraḥ |
smṛtvā śivapadāmbhojaṃ vyāsaścāntardadhe kṣaṇāt