अध्याय 34: सुनर्तक नट रूप में शिव द्वारा पार्वती की याचना

सनत्कुमार सर्वज्ञ शिवस्य परमात्मनः ।
अवतारं शृणु विभोस्सुनर्तकनटाह्वयम्

sanatkumāra sarvajña śivasya paramātmanaḥ |
avatāraṃ śṛṇu vibhossunartakanaṭāhvayam

यदा हि कालिका देवी पार्वती हिमवत्सुता ।
तेपे तपस्तुविमलं वनं गत्वा शिवाप्तये

yadā hi kālikā devī pārvatī himavatsutā |
tepe tapastuvimalaṃ vanaṃ gatvā śivāptaye

तदा शिवः प्रसन्नो भूत्तस्यास्सुतपसो मुने ।
तद्वृत्तसुपरीक्षार्थं वरं दातुम्मुदा ययौ

tadā śivaḥ prasanno bhūttasyāssutapaso mune |
tadvṛttasuparīkṣārthaṃ varaṃ dātummudā yayau

स्वरूपन्दर्शयामास तस्यै सुप्रीतमानसः ।
वरम्ब्रूहीति चोवाच तां शिवां शंकरो मुने

svarūpandarśayāmāsa tasyai suprītamānasaḥ |
varambrūhīti covāca tāṃ śivāṃ śaṃkaro mune

तच्छ्रुत्वा शम्भुवचनं दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तमम् ।
सुजहर्ष शिवातीव प्राह तं सुप्रणम्य सा

tacchrutvā śambhuvacanaṃ dṛṣṭvā tadrūpamuttamam |
sujaharṣa śivātīva prāha taṃ supraṇamya sā

यदि प्रसन्नो देवेश मह्यं देयो वरो यदि ।
पतिर्भव ममेशान कृपां कुरु ममोपरि

yadi prasanno deveśa mahyaṃ deyo varo yadi |
patirbhava mameśāna kṛpāṃ kuru mamopari

पितुर्गृहे मया सम्यग्गम्यते त्वदनुज्ञया ।
गन्तव्यम्भवता नाथ मत्पितुः पार्श्वतः प्रभो

piturgṛhe mayā samyaggamyate tvadanujñayā |
gantavyambhavatā nātha matpituḥ pārśvataḥ prabho

याचस्व मान्ततो भिक्षुः ख्यापयंश्च यशः शुभम् ।
पितुर्मे सफलं सर्वं कुरु प्रीत्या गृहा श्रमम्

yācasva māntato bhikṣuḥ khyāpayaṃśca yaśaḥ śubham |
piturme saphalaṃ sarvaṃ kuru prītyā gṛhā śramam

ततो यथोक्तविधिना कर्तुमर्हसि भो प्रभो ।
विवाहं त्वं महेशान देवानां कार्य्यसिद्धये

tato yathoktavidhinā kartumarhasi bho prabho |
vivāhaṃ tvaṃ maheśāna devānāṃ kāryyasiddhaye

कामं मे पूरय विभो निर्विकारो भवान्सदा ।
भक्तवत्सलनामा हि तव भक्तास्म्यमहं सदा

kāmaṃ me pūraya vibho nirvikāro bhavānsadā |
bhaktavatsalanāmā hi tava bhaktāsmyamahaṃ sadā

इत्युक्तस्स तया शंभुर्महेशो भक्तवत्सलः ।
तथास्त्विति वचः प्रोच्यान्तर्हितस्स्वगिरिं ययौ

ityuktassa tayā śaṃbhurmaheśo bhaktavatsalaḥ |
tathāstviti vacaḥ procyāntarhitassvagiriṃ yayau

पार्वत्यपि ततः प्रीत्या स्वसखीभ्यां वयोन्विता ।
जगाम स्वपितुर्गेहं रूपं कृत्वा तु सार्थकम्

pārvatyapi tataḥ prītyā svasakhībhyāṃ vayonvitā |
jagāma svapiturgehaṃ rūpaṃ kṛtvā tu sārthakam

पार्वत्यागमनं श्रुत्वा मेनया स हिमाचलः ।
परिवारयुतो द्रष्टुं स्वसुतां तां ययौ मुदा

pārvatyāgamanaṃ śrutvā menayā sa himācalaḥ |
parivārayuto draṣṭuṃ svasutāṃ tāṃ yayau mudā

दृष्ट्वा तां सुप्रसन्नास्यामानयामासतुर्गृहम् ।
कारयामासतुः प्रीत्या महानन्दी महोत्सवम्

dṛṣṭvā tāṃ suprasannāsyāmānayāmāsaturgṛham |
kārayāmāsatuḥ prītyā mahānandī mahotsavam

धनन्ददौ द्विजादिभ्यो मेनागिरिवरस्तथा ।
मंगलं कारयामास सवेदध्वनिमादरात्

dhanandadau dvijādibhyo menāgirivarastathā |
maṃgalaṃ kārayāmāsa savedadhvanimādarāt

ततः स्वकन्यया सार्द्धमुवास प्रांगणे मुदा ।
मेना च हिमवाञ्छैलः स्नातुं गंगां जगाम सः

tataḥ svakanyayā sārddhamuvāsa prāṃgaṇe mudā |
menā ca himavāñchailaḥ snātuṃ gaṃgāṃ jagāma saḥ

एतस्मिन्नन्तरे शम्भुः सुलीलो भक्तवत्सलः ।
सुनर्तकनटो भूत्वा मेनकासन्निधिं ययौ

etasminnantare śambhuḥ sulīlo bhaktavatsalaḥ |
sunartakanaṭo bhūtvā menakāsannidhiṃ yayau

शृंगं वामे करे धृत्वा दक्षिणे डमरुन्तथा ।
पृष्ठे कन्थां रक्तवासा नृत्यगानविशारदः

śṛṃgaṃ vāme kare dhṛtvā dakṣiṇe ḍamaruntathā |
pṛṣṭhe kanthāṃ raktavāsā nṛtyagānaviśāradaḥ

ततस्तु नटरूपोऽसौ मेनकाप्रांगणे मुदा ।
चक्रे स नृत्यं विविधं गानञ्चाति । मनोहरम्

tatastu naṭarūpo'sau menakāprāṃgaṇe mudā |
cakre sa nṛtyaṃ vividhaṃ gānañcāti | manoharam

शृंगञ्च डमरुन्तत्र वादयामास सुध्वनिम् ।
महोतिं विविधाम्प्रीत्या स चकार मनोहराम्

śṛṃgañca ḍamaruntatra vādayāmāsa sudhvanim |
mahotiṃ vividhāmprītyā sa cakāra manoharām

तन्द्रष्टुं नागरास्सर्वे पुरुषाश्च स्त्रियस्तथा ।
आजग्मुस्सहसा तत्र बाला वृद्धा अपि ध्रुवम्

tandraṣṭuṃ nāgarāssarve puruṣāśca striyastathā |
ājagmussahasā tatra bālā vṛddhā api dhruvam

श्रुत्वा संगीतं तन्दृष्ट्वा सुनृत्यं च मनोहरम् ।
सहसा मुर्मुहुः सर्वे मेनापि च तदा मुने

śrutvā saṃgītaṃ tandṛṣṭvā sunṛtyaṃ ca manoharam |
sahasā murmuhuḥ sarve menāpi ca tadā mune

ततो मेनाशु रत्नानि स्वर्णपात्रस्थितानि च ।
तस्मै दातुं ययौ प्रीत्या तदूतिप्री तमानसा

tato menāśu ratnāni svarṇapātrasthitāni ca |
tasmai dātuṃ yayau prītyā tadūtiprī tamānasā

तानि न स्वीचकारासौ भिक्षां चेते शिवां च ताम् ।
पुनस्तु नृत्यं गानं च कौतुकात्कर्तुमुद्यतः

tāni na svīcakārāsau bhikṣāṃ cete śivāṃ ca tām |
punastu nṛtyaṃ gānaṃ ca kautukātkartumudyataḥ

मेना तद्वचनं श्रुत्वा चुकोपाति सुविस्मिता ।
भिक्षुकम्भर्त्सयामास बहिष्कर्तुमियेष सा

menā tadvacanaṃ śrutvā cukopāti suvismitā |
bhikṣukambhartsayāmāsa bahiṣkartumiyeṣa sā

एतस्मिन्नन्तरे तत्र गंगातो गिरिराड्ययौ ।
ददर्श पुरतो भिक्षुं प्रांगणस्थं नराकृतिम्

etasminnantare tatra gaṃgāto girirāḍyayau |
dadarśa purato bhikṣuṃ prāṃgaṇasthaṃ narākṛtim

श्रुत्वा मेनामुखाद्वृत्तन्तत्सर्वं सुचुकोप सः ।
आज्ञां चकारानुचरान्बहिः कर्तुं च भिक्षुकम्

śrutvā menāmukhādvṛttantatsarvaṃ sucukopa saḥ |
ājñāṃ cakārānucarānbahiḥ kartuṃ ca bhikṣukam

महाग्निमिव दुःस्पर्शं प्रज्वलन्तं सुतेजसम् ।
न शशाक बहिः कर्तुं कोऽपि तं मुनिसत्तम

mahāgnimiva duḥsparśaṃ prajvalantaṃ sutejasam |
na śaśāka bahiḥ kartuṃ ko'pi taṃ munisattama

ततः स भिक्षुकस्तात नानालीलाविशारदः ।
दर्शयामास शैलाय स्वप्रभावमनन्तकम्

tataḥ sa bhikṣukastāta nānālīlāviśāradaḥ |
darśayāmāsa śailāya svaprabhāvamanantakam

शैलो ददर्श तन्तत्र विष्णुरूपधरन्द्रुतम् ।
ततो ब्रह्मस्वरूपं च सूर्य्यरूपं ततः क्षणात्

śailo dadarśa tantatra viṣṇurūpadharandrutam |
tato brahmasvarūpaṃ ca sūryyarūpaṃ tataḥ kṣaṇāt

ततो ददर्श तं तात रुद्ररूपं महाद्भुतम् ।
पार्वती सहितं रम्यं विहसन्तं सुतेजसम्

tato dadarśa taṃ tāta rudrarūpaṃ mahādbhutam |
pārvatī sahitaṃ ramyaṃ vihasantaṃ sutejasam

एवं सुबहुरूपाणि तस्य तत्र ददर्श सः ।
सुविस्मितो बभूवाशु परमानन्दसंप्लुतः

evaṃ subahurūpāṇi tasya tatra dadarśa saḥ |
suvismito babhūvāśu paramānandasaṃplutaḥ

अथासौ भिक्षुवर्यो हि तस्मात्तस्याश्च सूतिकृत् ।
भिक्षां ययाचे दुर्गान्तान्नान्यज्जग्राह किञ्चन

athāsau bhikṣuvaryo hi tasmāttasyāśca sūtikṛt |
bhikṣāṃ yayāce durgāntānnānyajjagrāha kiñcana

ततश्चान्तर्दधे भिक्षुस्वरूपः परमेश्वरः ।
स्वालयं स जगामाशु दुर्गावाक्यप्रणोदितः

tataścāntardadhe bhikṣusvarūpaḥ parameśvaraḥ |
svālayaṃ sa jagāmāśu durgāvākyapraṇoditaḥ

तदा बभूव सुज्ञानं मेनाशैलेशयोरपि ।
आवां शिवो वञ्चयित्वा गतवान्स्वालयं विभुः

tadā babhūva sujñānaṃ menāśaileśayorapi |
āvāṃ śivo vañcayitvā gatavānsvālayaṃ vibhuḥ

अस्मै देया स्वकन्येयं पार्वती सुतप स्विनी ।
एवं विचार्य च तयोः शिवेभक्तिरभूत्परा

asmai deyā svakanyeyaṃ pārvatī sutapa svinī |
evaṃ vicārya ca tayoḥ śivebhaktirabhūtparā

अतो रुद्रो महोतीश्च कृत्वा भक्तमुदावहम् ।
विवाहं कृतवान्प्रीत्या पार्वत्या स विधानतः

ato rudro mahotīśca kṛtvā bhaktamudāvaham |
vivāhaṃ kṛtavānprītyā pārvatyā sa vidhānataḥ

इति प्रोक्तस्तु ते तात सुनर्तकनटाह्वयः ।
शिवावतारो हि मया शिवावाक्यप्रपूरकः

iti proktastu te tāta sunartakanaṭāhvayaḥ |
śivāvatāro hi mayā śivāvākyaprapūrakaḥ

इदमाख्यानमनघं परमं व्याहृतम्मया ।
य एतच्छृणुयात्प्रीत्या स सुखी गतिमाप्नुयात्

idamākhyānamanaghaṃ paramaṃ vyāhṛtammayā |
ya etacchṛṇuyātprītyā sa sukhī gatimāpnuyāt