अध्याय 33: ब्रह्मचारी जटिल द्वारा पार्वती के तप की परीक्षा

सनत्कुमार सुप्रीत्या शिवस्य परमात्मनः ।
अवतारं शृणु विभोर्जटिलाह्वं सुपावनम्

sanatkumāra suprītyā śivasya paramātmanaḥ |
avatāraṃ śṛṇu vibhorjaṭilāhvaṃ supāvanam

पुरा सती दक्षकन्या त्यक्त्वा देहं पितुर्मखे ।
स्वपित्राऽनादृता जज्ञे मेनायां हिमभूधरात्

purā satī dakṣakanyā tyaktvā dehaṃ piturmakhe |
svapitrā'nādṛtā jajñe menāyāṃ himabhūdharāt

सा गत्वा गहनेऽरण्ये तेपे सुवि मलं तपः ।
शंकरम्पतिमिच्छन्ती सखीभ्यां संयुता शिवा ।
तत्तपःसुपरीक्षार्थं सप्तर्षीन्प्रैषयच्छिवः ।
तपःस्थानं तु पार्वत्या नानालीलाविशारदः

sā gatvā gahane'raṇye tepe suvi malaṃ tapaḥ |
śaṃkarampatimicchantī sakhībhyāṃ saṃyutā śivā |
tattapaḥsuparīkṣārthaṃ saptarṣīnpraiṣayacchivaḥ |
tapaḥsthānaṃ tu pārvatyā nānālīlāviśāradaḥ

ते गत्वा तत्र मुनयः परीक्षां चक्रुरादरात् ।
तस्याः सुयत्नतो नैव समर्था ह्यभवंश्च ते

te gatvā tatra munayaḥ parīkṣāṃ cakrurādarāt |
tasyāḥ suyatnato naiva samarthā hyabhavaṃśca te

तत्रागत्य शिवं नत्वा वृत्तान्तं च निवेद्य तत् ।
तदाज्ञां समनुप्राप्य स्वर्लोकं जग्मुरादरात्

tatrāgatya śivaṃ natvā vṛttāntaṃ ca nivedya tat |
tadājñāṃ samanuprāpya svarlokaṃ jagmurādarāt

गतेषु मुनिषु स्वस्थानं शंकरः स्वयम् ।
परीक्षितुं शिवावृत्तमैच्छत्सूतिकरः प्रभुः

gateṣu muniṣu svasthānaṃ śaṃkaraḥ svayam |
parīkṣituṃ śivāvṛttamaicchatsūtikaraḥ prabhuḥ

सुप्रसन्नस्तपस्वीच्छाशमनादयमीश्वरः ।
ब्रह्मचर्य्यस्वरूपोऽभूत्तदाद्भुततरः प्रभुः

suprasannastapasvīcchāśamanādayamīśvaraḥ |
brahmacaryyasvarūpo'bhūttadādbhutataraḥ prabhuḥ

अतीव स्थविरो विप्रदेहधारी स्वतेजसा ।
प्रज्वलन्मनसा हृष्टो दण्डी छत्री महोज्जलः

atīva sthaviro vipradehadhārī svatejasā |
prajvalanmanasā hṛṣṭo daṇḍī chatrī mahojjalaḥ

धृत्वैवं जटिलं रूपं जगाम गिरिजावनम् ।
अतिप्रीतियुतः शम्भुश्शङ्करो भक्तवत्सलः

dhṛtvaivaṃ jaṭilaṃ rūpaṃ jagāma girijāvanam |
atiprītiyutaḥ śambhuśśaṅkaro bhaktavatsalaḥ

तत्रापश्यस्त्थितान्देवीं सखीभिः परिवारिताम् ।
वेदिकोपरि शुद्धान्तां शिवामिव विधोः कलाम्

tatrāpaśyastthitāndevīṃ sakhībhiḥ parivāritām |
vedikopari śuddhāntāṃ śivāmiva vidhoḥ kalām

शंभुर्निरीक्ष्य तान्देवीं ब्रह्मचारिस्वरूपवान् ।
उपकण्ठं ययौ प्रीत्या चोत्सुकी भक्तवत्सलः

śaṃbhurnirīkṣya tāndevīṃ brahmacārisvarūpavān |
upakaṇṭhaṃ yayau prītyā cotsukī bhaktavatsalaḥ

आगतं सा तदा दृष्ट्वा ब्राह्मणं तेजसाद्भुतम् ।
अंगेषु लोमशं शान्तं दण्डचर्मसमन्वितम्

āgataṃ sā tadā dṛṣṭvā brāhmaṇaṃ tejasādbhutam |
aṃgeṣu lomaśaṃ śāntaṃ daṇḍacarmasamanvitam

ब्रह्मचर्य्यधरं वृद्धं जटिलं सकमण्डलुम् ।
अपूजयत्परप्रीत्या सर्वपूजोपहारकैः

brahmacaryyadharaṃ vṛddhaṃ jaṭilaṃ sakamaṇḍalum |
apūjayatparaprītyā sarvapūjopahārakaiḥ

ततस्ता पार्वतीदेवी पूजितं परया मुदा ।
कुशलं पर्यपृच्छत्तं ब्रह्मचारिणमादरात्

tatastā pārvatīdevī pūjitaṃ parayā mudā |
kuśalaṃ paryapṛcchattaṃ brahmacāriṇamādarāt

ब्रह्मचारिस्वरूपेण कस्त्वं हि कुत आगतः ।
इद्ं वनं भासयसि वद वेदविदां वर

brahmacārisvarūpeṇa kastvaṃ hi kuta āgataḥ |
idṃ vanaṃ bhāsayasi vada vedavidāṃ vara

इति पृष्टस्तु पार्वत्या ब्रह्मचारी स वै द्विजः ।
प्रत्युवाच द्रुतम्प्रीत्या शिवाभावपरीक्षया

iti pṛṣṭastu pārvatyā brahmacārī sa vai dvijaḥ |
pratyuvāca drutamprītyā śivābhāvaparīkṣayā

अहमिच्छाभिगामी च ब्रह्मचारी द्विजोस्मि वै ।
तपस्वी सुखदोऽन्येषामुपकारी न संशयः

ahamicchābhigāmī ca brahmacārī dvijosmi vai |
tapasvī sukhado'nyeṣāmupakārī na saṃśayaḥ

इत्युक्त्वा ब्रह्मचारी स शंकरो भक्तवत्सलः ॥ ।
तस्थिवानुपकण्ठं स गोपायन्रूपमात्मनः

ityuktvā brahmacārī sa śaṃkaro bhaktavatsalaḥ || |
tasthivānupakaṇṭhaṃ sa gopāyanrūpamātmanaḥ

किम्ब्रवीमि महादेवि कथनीयन्न विद्यते ।
महानर्थकरं वृत्तं दृश्यते विकृतं महत्

kimbravīmi mahādevi kathanīyanna vidyate |
mahānarthakaraṃ vṛttaṃ dṛśyate vikṛtaṃ mahat

नवे वयसि सद्भोगसाधने सुखकारणे ।
महोपचारसद्भोगैर्वृथैव त्वं तपस्यसि

nave vayasi sadbhogasādhane sukhakāraṇe |
mahopacārasadbhogairvṛthaiva tvaṃ tapasyasi

का त्वं कस्यासि तनया किमर्थं विजने वने ।
तपश्चरसि दुर्धर्षं मुनिभिः प्रयतात्मभिः

kā tvaṃ kasyāsi tanayā kimarthaṃ vijane vane |
tapaścarasi durdharṣaṃ munibhiḥ prayatātmabhiḥ

इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य परमेश्वरी ।
उवाच वचनं प्रीत्या ब्रह्मचारिणमुत्तमम्

iti tadvacanaṃ śrutvā prahasya parameśvarī |
uvāca vacanaṃ prītyā brahmacāriṇamuttamam

शृणु विप्र ब्रह्मचारिन्मदवृत्तमखिलं मुने ।
जन्म मे भारते वर्षे साम्प्रतं हिमवद्गृहे

śṛṇu vipra brahmacārinmadavṛttamakhilaṃ mune |
janma me bhārate varṣe sāmprataṃ himavadgṛhe

पूर्वं दक्षगृहे जन्म सती शङ्करकामिनी ।
योगेन त्यक्तदेहाहं तातेन पतिनिन्दिना

pūrvaṃ dakṣagṛhe janma satī śaṅkarakāminī |
yogena tyaktadehāhaṃ tātena patinindinā

अत्र जन्मनि संप्राप्य सुपुण्येन शिवो द्विज ।
मां त्यक्त्वा भस्मसात्कृत्वा मन्मथं स जगाम ह

atra janmani saṃprāpya supuṇyena śivo dvija |
māṃ tyaktvā bhasmasātkṛtvā manmathaṃ sa jagāma ha

प्रयाते शङ्करे तापाद्व्रीडिताहं पितुर्गृहात् ।
आगच्छमत्र तपसे गुरुवाक्येन संयता

prayāte śaṅkare tāpādvrīḍitāhaṃ piturgṛhāt |
āgacchamatra tapase guruvākyena saṃyatā

मनसा वचसा साक्षात्कर्मणा पतिभावतः ।
सत्यम्ब्रवीमि नोऽसत्यं संवृतः शङ्करो मया

manasā vacasā sākṣātkarmaṇā patibhāvataḥ |
satyambravīmi no'satyaṃ saṃvṛtaḥ śaṅkaro mayā

जानामि दुर्लभं वस्तु कथम्प्राप्यं मया भवेत् ।
तथापि मनसौत्सुक्यात्तप्यते मे तपोऽधुना

jānāmi durlabhaṃ vastu kathamprāpyaṃ mayā bhavet |
tathāpi manasautsukyāttapyate me tapo'dhunā

हित्वेन्द्रप्रमुखान्देवान्विष्णुम्ब्रह्माणमप्यहम् ।
पतिम्पिनाकपाणिं वै प्राप्तुमिच्छामि सत्यतः

hitvendrapramukhāndevānviṣṇumbrahmāṇamapyaham |
patimpinākapāṇiṃ vai prāptumicchāmi satyataḥ

इत्येवं वचनं श्रुत्वा पार्वत्या हि सुनिश्चितम् ।
मुने स जटिलो रुद्रो विहसन्वाक्यमब्रवीत्

ityevaṃ vacanaṃ śrutvā pārvatyā hi suniścitam |
mune sa jaṭilo rudro vihasanvākyamabravīt

हिमाचलसुते देवि का बुद्धिः स्वीकृता त्वया ।
रुद्रार्थं विबुधान्हित्वा करोषि विपुलन्तपः

himācalasute devi kā buddhiḥ svīkṛtā tvayā |
rudrārthaṃ vibudhānhitvā karoṣi vipulantapaḥ

जानाम्यहं च तं रुद्रं शृणु त्वम्प्रवदामि ते ।
वृषध्वजस्स रुद्रो हि विकृतात्मा जटाधरः

jānāmyahaṃ ca taṃ rudraṃ śṛṇu tvampravadāmi te |
vṛṣadhvajassa rudro hi vikṛtātmā jaṭādharaḥ

एकाकी च सदा नित्यं विरागी च विशेषतः ।
तस्मात्त्वं तेन रुद्रेण मनो योक्तुं न चार्हसि

ekākī ca sadā nityaṃ virāgī ca viśeṣataḥ |
tasmāttvaṃ tena rudreṇa mano yoktuṃ na cārhasi

सर्वं विरुद्धं रूपादि तव देवि हरस्य च ।
मह्यं न रोचते ह्येतद्यदीच्छसि तथा कुरु

sarvaṃ viruddhaṃ rūpādi tava devi harasya ca |
mahyaṃ na rocate hyetadyadīcchasi tathā kuru

इत्युक्त्वा च पुना रुद्रो ब्रह्मचारिस्वरूपवान् ।
निनिन्द बहुधात्मानं तदग्रे तां परीक्षितुम्

ityuktvā ca punā rudro brahmacārisvarūpavān |
nininda bahudhātmānaṃ tadagre tāṃ parīkṣitum

तच्छ्रुत्वा पार्वती देवी विप्रवाक्यं दुरासदम् ।
प्रत्युवाच महाक्रुद्धा शिवनिन्दापरं च तम्

tacchrutvā pārvatī devī vipravākyaṃ durāsadam |
pratyuvāca mahākruddhā śivanindāparaṃ ca tam

एतावद्धि मया ज्ञातं कश्चिद्धन्यो भविष्यति ।
परन्तु सकलं ज्ञातमवध्यो दृश्यतेऽधुना

etāvaddhi mayā jñātaṃ kaściddhanyo bhaviṣyati |
parantu sakalaṃ jñātamavadhyo dṛśyate'dhunā

ब्रह्मचारिस्वरूपेण कश्चित्त्वं धूर्त आगतः ।
शिवनिन्दा कृता मूढ त्वया मन्युरभून्मम

brahmacārisvarūpeṇa kaścittvaṃ dhūrta āgataḥ |
śivanindā kṛtā mūḍha tvayā manyurabhūnmama

शिवं त्वं च न जानासि शिवात्त्वं हि बहिर्मुखः ।
त्वत्पूजा च कृता यन्मे तस्मात्तापयुताऽभवम्

śivaṃ tvaṃ ca na jānāsi śivāttvaṃ hi bahirmukhaḥ |
tvatpūjā ca kṛtā yanme tasmāttāpayutā'bhavam

शिवनिन्दां करोतीह तत्त्वमज्ञाय यः पुमान् ।
आजन्मसंचितं पुण्यं तस्य भस्मीभवत्युत

śivanindāṃ karotīha tattvamajñāya yaḥ pumān |
ājanmasaṃcitaṃ puṇyaṃ tasya bhasmībhavatyuta

शिवविद्वेषिणं स्पृष्ट्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत्

śivavidveṣiṇaṃ spṛṣṭvā prāyaścittaṃ samācaret

रे रे दुष्ट त्वया प्रोक्तमहं जानामि शंकरम् ।
निश्चयेन न विज्ञातः शिव एव परः प्रभुः

re re duṣṭa tvayā proktamahaṃ jānāmi śaṃkaram |
niścayena na vijñātaḥ śiva eva paraḥ prabhuḥ

यथा तथा भवेद्रुद्रो मायया बहुरूपवान् ।
ममाभीष्टप्रदोऽत्यन्तं निर्विकारः सताम्प्रियः

yathā tathā bhavedrudro māyayā bahurūpavān |
mamābhīṣṭaprado'tyantaṃ nirvikāraḥ satāmpriyaḥ

इत्युक्त्वा तं शिवा देवी शिवतत्त्वं जगाद सा ।
यत्र ब्रह्मतया रुद्रः कथ्यते निर्गुणोऽव्ययः

ityuktvā taṃ śivā devī śivatattvaṃ jagāda sā |
yatra brahmatayā rudraḥ kathyate nirguṇo'vyayaḥ

तदाकर्ण्य वचो देव्या ब्रह्मचारी स वै द्विजः ।
पुनर्वचनमादातुं यावदेव प्रचक्रमे

tadākarṇya vaco devyā brahmacārī sa vai dvijaḥ |
punarvacanamādātuṃ yāvadeva pracakrame

प्रोवाच गिरिजा तावत्स्वसखीं विजयान्द्रुतम् ।
शिवासक्तमनोवृत्तिः शिवनिन्दापराङ्मुखी

provāca girijā tāvatsvasakhīṃ vijayāndrutam |
śivāsaktamanovṛttiḥ śivanindāparāṅmukhī

(गिरिजोवाच)
वारणीयः प्रयत्नेन सख्ययं हि द्विजाधमः ।
पुनर्वक्तुमनाश्चायं शिवनिन्दां करिष्यति

(girijovāca)
vāraṇīyaḥ prayatnena sakhyayaṃ hi dvijādhamaḥ |
punarvaktumanāścāyaṃ śivanindāṃ kariṣyati

न केवलं भवेत्पापं निन्दाकर्तुः शिवस्य हि ।
यो वै शृणोति तन्निन्दां पापभाक्स भवेदिह

na kevalaṃ bhavetpāpaṃ nindākartuḥ śivasya hi |
yo vai śṛṇoti tannindāṃ pāpabhāksa bhavediha

शिवनिन्दाकरो वध्यस्सर्वथा शिवकिंकरैः ।
ब्राह्मणश्चेत्स वै त्याज्यो गन्तव्यं तत्स्थलाद्द्रुतम्

śivanindākaro vadhyassarvathā śivakiṃkaraiḥ |
brāhmaṇaścetsa vai tyājyo gantavyaṃ tatsthalāddrutam

अयन्दुष्टः पुनर्निंदां करिष्यति शिवस्य हि ।
ब्राह्मणत्वादवध्यश्च त्याज्योऽदृश्यश्च सर्वथा

ayanduṣṭaḥ punarniṃdāṃ kariṣyati śivasya hi |
brāhmaṇatvādavadhyaśca tyājyo'dṛśyaśca sarvathā

स्थलमेतद्द्रुतं हित्वा यास्यामोऽन्यत्र मा चिरम् ।
यथा संभाषणं न स्यादनेनाविदुषा पुनः

sthalametaddrutaṃ hitvā yāsyāmo'nyatra mā ciram |
yathā saṃbhāṣaṇaṃ na syādanenāviduṣā punaḥ

इत्युक्त्वा चोमया यावत्पदमुत्क्षिप्यते मुने ।
असौ तावच्छिवः साक्षादाललम्बे पटं स्वयम्

ityuktvā comayā yāvatpadamutkṣipyate mune |
asau tāvacchivaḥ sākṣādālalambe paṭaṃ svayam

कृत्वा स्वरूपं दिव्यं च शिवाध्यानं यथा तथा ।
दर्शयित्वा शिवायै तामुवाचावाङ्मुखी शिवः

kṛtvā svarūpaṃ divyaṃ ca śivādhyānaṃ yathā tathā |
darśayitvā śivāyai tāmuvācāvāṅmukhī śivaḥ

कुत्र त्वं यासि मां हित्वा न त्वन्त्याज्या मया शिवे ।
मया परीक्षितासि त्वं दृढभक्तासि मेऽनघे

kutra tvaṃ yāsi māṃ hitvā na tvantyājyā mayā śive |
mayā parīkṣitāsi tvaṃ dṛḍhabhaktāsi me'naghe

ब्रह्मचारिस्वरूपेण भावमिच्छुस्त्वदीयकम् ।
तवोपकण्ठमागत्य प्रावोचं विविधं वचः

brahmacārisvarūpeṇa bhāvamicchustvadīyakam |
tavopakaṇṭhamāgatya prāvocaṃ vividhaṃ vacaḥ

प्रसन्नोस्मि दृढं भक्त्या शिवे तव विशेषतः ।
चित्तेप्सितं वरं ब्रूहि नादेयं विद्यते तव

prasannosmi dṛḍhaṃ bhaktyā śive tava viśeṣataḥ |
cittepsitaṃ varaṃ brūhi nādeyaṃ vidyate tava

अद्यप्रभृति ते दासस्तपोभिः प्रेमनिर्भरे ।
कृतोऽस्मि तव सौन्दर्य्यात्क्षण एको युगायते

adyaprabhṛti te dāsastapobhiḥ premanirbhare |
kṛto'smi tava saundaryyātkṣaṇa eko yugāyate

त्यज्यतां च त्वया लज्जा मम पत्नी सनातनी ।
एहि प्रिये त्वया साकं द्रुतं यामि स्वकं गिरिम्

tyajyatāṃ ca tvayā lajjā mama patnī sanātanī |
ehi priye tvayā sākaṃ drutaṃ yāmi svakaṃ girim

इत्युक्तवति देवेशे शिवाति मुदमाप सा ।
तपोदुःखन्तु यत्सर्वं तज्जहौ द्रुतमेव हि

ityuktavati deveśe śivāti mudamāpa sā |
tapoduḥkhantu yatsarvaṃ tajjahau drutameva hi

ततः प्रहृष्टा सा दृष्ट्वा दिव्यरूपं शिवस्य तत् ।
प्रत्युवाच प्रभुं प्रीत्या लज्जयाधो मुखी शिवा

tataḥ prahṛṣṭā sā dṛṣṭvā divyarūpaṃ śivasya tat |
pratyuvāca prabhuṃ prītyā lajjayādho mukhī śivā

यदि प्रसन्नो देवेश करोषि च कृपां मयि ।
पतिर्मे भव देवेश इत्युक्तश्शिवया शिवः

yadi prasanno deveśa karoṣi ca kṛpāṃ mayi |
patirme bhava deveśa ityuktaśśivayā śivaḥ

गृहीत्वा विधिवत्पाणिं कैलासं स तया ययौ ।
पतिं तं गिरिजा प्राप्य देवकार्यं चकार सा

gṛhītvā vidhivatpāṇiṃ kailāsaṃ sa tayā yayau |
patiṃ taṃ girijā prāpya devakāryaṃ cakāra sā

इति प्रोक्तस्तु ते तात ब्रह्मचारि स्वरूपकः ।
शिवावतारो हि मया शिवाभावपरीक्षकः

iti proktastu te tāta brahmacāri svarūpakaḥ |
śivāvatāro hi mayā śivābhāvaparīkṣakaḥ

इदमाख्यानमनघं परमं व्याहृतं मया ।
य एतच्छृणुयात्प्रीत्या सुखी गतिमाप्नुयात्

idamākhyānamanaghaṃ paramaṃ vyāhṛtaṃ mayā |
ya etacchṛṇuyātprītyā sukhī gatimāpnuyāt