अध्याय 22: समुद्र मन्थन और विष्णु-पुत्रों का उपद्रव

शृणु ब्रह्मसुत प्राज्ञ वृषेशाख्यं मुनीश्वर ।
शिवावतारं सल्लीलं हरिगर्वहरं वरम्

śṛṇu brahmasuta prājña vṛṣeśākhyaṃ munīśvara |
śivāvatāraṃ sallīlaṃ harigarvaharaṃ varam

पुरा देवासुराः सर्वे जरामृत्युभयार्दिताः ।
परस्परं च संधाय रत्नान्यादित्सवोऽभवन्

purā devāsurāḥ sarve jarāmṛtyubhayārditāḥ |
parasparaṃ ca saṃdhāya ratnānyāditsavo'bhavan

ततः सुराऽसुराः सर्वे क्षीरोदं सागरोत्तमम् ।
उद्यता मथितुं तं च बभूवुर्मुनि नन्दन

tataḥ surā'surāḥ sarve kṣīrodaṃ sāgarottamam |
udyatā mathituṃ taṃ ca babhūvurmuni nandana

आसञ्छुचिस्मितास्सर्वे केनेदं मन्थनं भवेत् ।
स्वकार्यसिद्धये तस्य ब्रह्मन्निति सुरासुराः

āsañchucismitāssarve kenedaṃ manthanaṃ bhavet |
svakāryasiddhaye tasya brahmanniti surāsurāḥ

तदा नभोगता वाणी मेघगम्भीरनिस्वना ।
उवाच देवान्दैत्यांश्च श्वासयन्तीश्वराज्ञया

tadā nabhogatā vāṇī meghagambhīranisvanā |
uvāca devāndaityāṃśca śvāsayantīśvarājñayā

हे देवा असुराश्चैव मन्थध्वं क्षीरसागरम् ।
भवताम्बलबुद्धिर्हि भविष्यति न संशयः

he devā asurāścaiva manthadhvaṃ kṣīrasāgaram |
bhavatāmbalabuddhirhi bhaviṣyati na saṃśayaḥ

मन्दरं चैव मन्थानं रज्जुं कुरुत वासुकिम् ।
मिथस्सर्वे मिलित्वा तु मंथनं कुरुतादरात्

mandaraṃ caiva manthānaṃ rajjuṃ kuruta vāsukim |
mithassarve militvā tu maṃthanaṃ kurutādarāt

नभोगता तदा वाणीं निशम्याथ सुरासुरः ।
उद्योगं चक्रिरे सर्वे तत्कर्तुं मुनिसत्तम

nabhogatā tadā vāṇīṃ niśamyātha surāsuraḥ |
udyogaṃ cakrire sarve tatkartuṃ munisattama

सुसन्धायाखिलास्ते वै मन्दरम्पर्वतोत्तमम् ।
कनकाभं च सरलं नानाशोभार्चितं ययुः

susandhāyākhilāste vai mandaramparvatottamam |
kanakābhaṃ ca saralaṃ nānāśobhārcitaṃ yayuḥ

सुप्रसाद्य गिरीशं तं तदाज्ञप्ताः सुरासुराः ।
बलादुत्पाटयामासुर्नेतुकामाः पयोऽर्णवम्

suprasādya girīśaṃ taṃ tadājñaptāḥ surāsurāḥ |
balādutpāṭayāmāsurnetukāmāḥ payo'rṇavam

भुजैरुत्पाट्य ते सर्व्वे जग्मुः क्षीरार्णव पुरे ।
अशक्ता अभवंस्तत्र तमानेतुं हतौजसः

bhujairutpāṭya te sarvve jagmuḥ kṣīrārṇava pure |
aśaktā abhavaṃstatra tamānetuṃ hataujasaḥ

तद्भुजैस्स परिभ्रष्टः पतितो मंदरो गिरिः ।
सहसातिगुरुस्सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्

tadbhujaissa paribhraṣṭaḥ patito maṃdaro giriḥ |
sahasātigurussadyo devadaityopari dhruvam

एवम्भग्नोद्यमा भग्नाः सम्बभूवुस्सुरासुरा ।
चेतनाः प्राप्य च ततस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्

evambhagnodyamā bhagnāḥ sambabhūvussurāsurā |
cetanāḥ prāpya ca tatastuṣṭuvurjagadīśvaram

तदिच्छयोद्यतास्सर्वे पुनरुत्थाय तं गिरिम् ।
निचिक्षिपुर्जले नीत्वा क्षीरोदस्योत्तरे तटे

tadicchayodyatāssarve punarutthāya taṃ girim |
nicikṣipurjale nītvā kṣīrodasyottare taṭe

ततस्सुरासुरगणा रज्जुं कृत्वा च वासुकिम् ।
रत्नान्यादातुकामास्ते ममंथुः क्षीरसागरम्

tatassurāsuragaṇā rajjuṃ kṛtvā ca vāsukim |
ratnānyādātukāmāste mamaṃthuḥ kṣīrasāgaram

क्षीरोदे मथ्यमाने तु श्रीस्स्वर्लोकमहेश्वरी ।
समुद्भूता समुद्राच्च भृगुपुत्री हरिप्रिया

kṣīrode mathyamāne tu śrīssvarlokamaheśvarī |
samudbhūtā samudrācca bhṛguputrī haripriyā

धन्वन्तरिः शशांकश्च पारिजातो महाद्रुमः ।
उच्चैश्श्रवाश्च तुरगो गज ऐरावतस्तथा

dhanvantariḥ śaśāṃkaśca pārijāto mahādrumaḥ |
uccaiśśravāśca turago gaja airāvatastathā

सुरा हरिधनु श्शङ्खो गावः कामदुघास्ततः ।
कौस्तुभाख्यो मणिश्चैव तथा पीयूषमेव च

surā haridhanu śśaṅkho gāvaḥ kāmadughāstataḥ |
kaustubhākhyo maṇiścaiva tathā pīyūṣameva ca

पुनश्च मथ्यमाने तु कालकूटं महाविषम् ।
युगान्तानलभ जातं सुरासुरभयावहम

punaśca mathyamāne tu kālakūṭaṃ mahāviṣam |
yugāntānalabha jātaṃ surāsurabhayāvahama

पीयूषजन्मकाले तु बिन्दवो ये बहिर्गताः ।
तेभ्यः कान्ता समुद्भूता बह्वयो ह्यद्भुतदर्शनाः

pīyūṣajanmakāle tu bindavo ye bahirgatāḥ |
tebhyaḥ kāntā samudbhūtā bahvayo hyadbhutadarśanāḥ

शरत्पूर्णेन्दुवदनास्तडित्सूर्य्यानलप्रभाः ।
हारकेयूरकटकैर्दिव्यरत्नैरलङ्कृताः

śaratpūrṇenduvadanāstaḍitsūryyānalaprabhāḥ |
hārakeyūrakaṭakairdivyaratnairalaṅkṛtāḥ

लावण्यामृततोयेन तास्सिंचन्त्यो दिशो दश ।
जगदुन्मादयन्त्येव भ्रूभङ्गायतवीक्षणाः

lāvaṇyāmṛtatoyena tāssiṃcantyo diśo daśa |
jagadunmādayantyeva bhrūbhaṅgāyatavīkṣaṇāḥ

कोटिशस्तास्समुत्पन्नास्त्वमृतात्कामनिस्सृताः ।
ततोऽमृतं समुत्पन्नं जरामृत्युनिवारणम्

koṭiśastāssamutpannāstvamṛtātkāmanissṛtāḥ |
tato'mṛtaṃ samutpannaṃ jarāmṛtyunivāraṇam

लक्ष्मीं शंखं कौस्तुभं च खड्गं जग्राह केशवः ।
जग्राहार्को हयं दिव्यमुच्चैःश्रवसमादरात्

lakṣmīṃ śaṃkhaṃ kaustubhaṃ ca khaḍgaṃ jagrāha keśavaḥ |
jagrāhārko hayaṃ divyamuccaiḥśravasamādarāt

पारिजातं तरुवरमैरावतमिभेश्वरम् ।
शचीपतिश्च जग्राह निर्जरेशो महादरात

pārijātaṃ taruvaramairāvatamibheśvaram |
śacīpatiśca jagrāha nirjareśo mahādarāta

कालकूटं शशांकं च देवत्राणाय शंकरः ।
स्वकण्ठे धृतवाञ्छम्भुस्स्वेच्छया भक्तवत्सलः

kālakūṭaṃ śaśāṃkaṃ ca devatrāṇāya śaṃkaraḥ |
svakaṇṭhe dhṛtavāñchambhussvecchayā bhaktavatsalaḥ

दैत्यास्सुराख्यां रमणीमीश्वराज्ञाविमोहिताः ।
जगृहुः सकला व्यास सर्वे धन्वन्तरिं जनाः

daityāssurākhyāṃ ramaṇīmīśvarājñāvimohitāḥ |
jagṛhuḥ sakalā vyāsa sarve dhanvantariṃ janāḥ

जगृहुर्मुनयस्सर्वे कामधेनुम्मुनीश्वराः ।
सामान्यतस्त्रियस्ताश्च स्थिता आसन्विमोहिताः

jagṛhurmunayassarve kāmadhenummunīśvarāḥ |
sāmānyatastriyastāśca sthitā āsanvimohitāḥ

अमृतार्थं महायुद्धं संबभूव जयैषिणाम् ।
सुराणामसुराणां च मिथः संक्षुब्धचेतसाम्

amṛtārthaṃ mahāyuddhaṃ saṃbabhūva jayaiṣiṇām |
surāṇāmasurāṇāṃ ca mithaḥ saṃkṣubdhacetasām

हृतं सोमं च दैतेयैर्बलाद्देवान्विजित्य च ।
बलिप्रभृतिभिर्व्यास युगान्ताग्न्यर्कसुप्रभैः

hṛtaṃ somaṃ ca daiteyairbalāddevānvijitya ca |
baliprabhṛtibhirvyāsa yugāntāgnyarkasuprabhaiḥ

देवाश्शंकरमापन्ना विह्वलाश्शिवमायया ।
सर्वे शक्रादयस्तात दैतेयैरर्दिता बलात्

devāśśaṃkaramāpannā vihvalāśśivamāyayā |
sarve śakrādayastāta daiteyairarditā balāt

ततस्तदमृतं यत्नात्स्त्रीस्वरूपेण मायया ।
शिवाज्ञया रमेशेन दैत्येभ्यश्च हृतम्मुने

tatastadamṛtaṃ yatnātstrīsvarūpeṇa māyayā |
śivājñayā rameśena daityebhyaśca hṛtammune

अपाययत्सुरांस्तांश्च मोहिनीस्त्रीस्वरूपधृक् ।
मोहयित्वा सुरान्सर्वान्हरिर्मायाविनां वरः

apāyayatsurāṃstāṃśca mohinīstrīsvarūpadhṛk |
mohayitvā surānsarvānharirmāyāvināṃ varaḥ

गत्वा निकटमेतस्या ऊचिरे दैत्यपुंगवाः ।
पाययस्व सुधामेतां मा भूद्भेदोऽत्र पंक्तिषु

gatvā nikaṭametasyā ūcire daityapuṃgavāḥ |
pāyayasva sudhāmetāṃ mā bhūdbhedo'tra paṃktiṣu

एतदुक्त्वा ददुस्तस्मै विष्णवे छलरूपिणे ।
ते दैत्या दानवाः सर्वे शिवमायाविमोहिताः

etaduktvā dadustasmai viṣṇave chalarūpiṇe |
te daityā dānavāḥ sarve śivamāyāvimohitāḥ

एतस्मिन्नन्तरे दृष्ट्वा स्त्रियो दानवपुंगवाः ।
अनयन्नमृतोद्भूता यथास्थानं यथासुखम्

etasminnantare dṛṣṭvā striyo dānavapuṃgavāḥ |
anayannamṛtodbhūtā yathāsthānaṃ yathāsukham

तासाम्पुराणि दिव्यानि स्वर्गाच्छगुणान्यपि ।
घोरैर्यन्त्रैस्सुगुप्तानि मयमायाकृतानि च

tāsāmpurāṇi divyāni svargācchaguṇānyapi |
ghorairyantraissuguptāni mayamāyākṛtāni ca

सुरक्षितानि सर्वाणि कृत्वा युद्धाय निर्ययुः ।
अस्पृष्टवक्षसो दैत्याः कृत्वा समयमेव हि

surakṣitāni sarvāṇi kṛtvā yuddhāya niryayuḥ |
aspṛṣṭavakṣaso daityāḥ kṛtvā samayameva hi

न स्पृशामः स्त्रियश्चेमा यदि देवैर्विनिर्जिताः ।
इत्युक्त्वा ते महावीरा दैत्यास्सर्वे युयुत्सवः

na spṛśāmaḥ striyaścemā yadi devairvinirjitāḥ |
ityuktvā te mahāvīrā daityāssarve yuyutsavaḥ

सिंहनादन्ततश्चक्रुश्शंखान्दध्मुः पृथक्पृथक् ।
पूरयन्त इवाकाशं तर्पयन्तो बलाहकान्

siṃhanādantataścakruśśaṃkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak |
pūrayanta ivākāśaṃ tarpayanto balāhakān

युद्धं बभूव देवानामसुरैस्सह भीकरम् ।
देवासुराख्यमतुलं प्रसिद्धं भुवनत्रये

yuddhaṃ babhūva devānāmasuraissaha bhīkaram |
devāsurākhyamatulaṃ prasiddhaṃ bhuvanatraye

जयं प्रापुस्सुरास्सर्वे विष्णुना परिरक्षिताः ।
दैत्याः पलायितास्तत्र हताः सामरविष्णुना

jayaṃ prāpussurāssarve viṣṇunā parirakṣitāḥ |
daityāḥ palāyitāstatra hatāḥ sāmaraviṣṇunā

दैत्याः संमोहिता देवैर्विष्णुना च महात्मना ।
हतावशिष्टाः पातालं विविशुर्विवराणि च

daityāḥ saṃmohitā devairviṣṇunā ca mahātmanā |
hatāvaśiṣṭāḥ pātālaṃ viviśurvivarāṇi ca

अनुवव्राज तान्विष्णुश्चक्रपाणिर्महाबलः ।
पातालं परमं गत्वा संस्थितान्भीतभीतवत्

anuvavrāja tānviṣṇuścakrapāṇirmahābalaḥ |
pātālaṃ paramaṃ gatvā saṃsthitānbhītabhītavat

एतस्मिन्नन्तरे विष्णु ददर्शामृतसम्भवाः ।
कान्ताः पूर्णेन्दुवदना दिव्यलावण्यगर्विताः

etasminnantare viṣṇu dadarśāmṛtasambhavāḥ |
kāntāḥ pūrṇenduvadanā divyalāvaṇyagarvitāḥ

संमोहितः कामबाणैर्लेभे तत्रैव निर्वृतिम् ।
ताभिश्च वरनारीभिः क्रीडमानो बभूव ह

saṃmohitaḥ kāmabāṇairlebhe tatraiva nirvṛtim |
tābhiśca varanārībhiḥ krīḍamāno babhūva ha

ताभ्य पुत्रानजनयद्विष्णुर्वरपराक्रमान् ।
महीं सर्वां कंपयतो नानायुद्धविशारदान्

tābhya putrānajanayadviṣṇurvaraparākramān |
mahīṃ sarvāṃ kaṃpayato nānāyuddhaviśāradān

ततो वै हरिपुत्रास्ते महाबलपराक्रमाः ।
महोपद्रवमाचेरुस्स्वर्गे भुवि च दुःखदम्

tato vai hariputrāste mahābalaparākramāḥ |
mahopadravamācerussvarge bhuvi ca duḥkhadam

लोकोपद्रवमालक्ष्य निर्जरा मुनयोऽथ वै ।
चक्रुर्निवेदनन्तेषां ब्रह्मणे प्रणिपत्य च

lokopadravamālakṣya nirjarā munayo'tha vai |
cakrurnivedananteṣāṃ brahmaṇe praṇipatya ca

तच्छ्रुत्वादाय तान्ब्रह्मा ययौ कैलासपर्वतम् ।
तत्र दृष्ट्वा शिवं देवैः प्रणनाम पुनः पुनः

tacchrutvādāya tānbrahmā yayau kailāsaparvatam |
tatra dṛṣṭvā śivaṃ devaiḥ praṇanāma punaḥ punaḥ

तुष्टाव विविधैस्तोत्रैर्नत स्कन्धः कृताञ्जलिः ।
जय देव महादेव सर्वस्वामिन्निति ब्रुवन्

tuṣṭāva vividhaistotrairnata skandhaḥ kṛtāñjaliḥ |
jaya deva mahādeva sarvasvāminniti bruvan

देवदेव महादेव लोकान्रक्षाखिलान्प्रभो ।
उपद्रुतान्विष्णुपुत्रैः पातालस्थैर्विकारिभिः

devadeva mahādeva lokānrakṣākhilānprabho |
upadrutānviṣṇuputraiḥ pātālasthairvikāribhiḥ

नारीष्वमृतभूतासु संसक्तात्मा हरिर्विभो ।
पाताले तिष्ठतीदानीं रमते हि विकारवान्

nārīṣvamṛtabhūtāsu saṃsaktātmā harirvibho |
pātāle tiṣṭhatīdānīṃ ramate hi vikāravān

इत्थं बहुस्तुतः शम्भुर्ब्रह्मणा सर्षिनिर्जरैः ।
लोकसंरक्षणार्थाय विष्णोरानयनाय च

itthaṃ bahustutaḥ śambhurbrahmaṇā sarṣinirjaraiḥ |
lokasaṃrakṣaṇārthāya viṣṇorānayanāya ca

ततस्स भगवाञ्छम्भुः कृपासिंधुर्महेश्वरः ।
तदुपद्रवमाज्ञाय वृषरूपो बभूव ह

tatassa bhagavāñchambhuḥ kṛpāsiṃdhurmaheśvaraḥ |
tadupadravamājñāya vṛṣarūpo babhūva ha