अध्याय 23: वृषेश्वर द्वारा विष्णु को पाताल से लौटाना

ततो वृषभरूपेण गर्जमानः पिनाकधृक् ।
प्रविष्टो विवरं तत्र निनदन्भैरवान्रवान्

tato vṛṣabharūpeṇa garjamānaḥ pinākadhṛk |
praviṣṭo vivaraṃ tatra ninadanbhairavānravān

निपेस्तुतस्य निनदैः पुराणि नगराणि च ।
प्रकम्पो हि बभूवाथ सर्वेषां पुरवासिनाम्

nipestutasya ninadaiḥ purāṇi nagarāṇi ca |
prakampo hi babhūvātha sarveṣāṃ puravāsinām

ततो वृषो हरेः पुत्रान्संग्रामोद्यतकार्मुकान् ।
शिवमायाविमूढात्ममहाबलपराक्रमान्

tato vṛṣo hareḥ putrānsaṃgrāmodyatakārmukān |
śivamāyāvimūḍhātmamahābalaparākramān

हरिपुत्रास्ततस्तेऽथ प्राकुप्यन्मुनिसत्तम ।
प्रदुद्रुवुः प्रगर्ज्योच्चैर्वीराश्शंकरसन्मुखम्

hariputrāstataste'tha prākupyanmunisattama |
pradudruvuḥ pragarjyoccairvīrāśśaṃkarasanmukham

आयातांस्तान्हरेः पुत्रान्रुद्रो वृषभरूपधृक् ।
प्राकुप्यद्विष्णुपुत्रांश्च खुरैश्शृंगैर्व्यदारयत्

āyātāṃstānhareḥ putrānrudro vṛṣabharūpadhṛk |
prākupyadviṣṇuputrāṃśca khuraiśśṛṃgairvyadārayat

विदारितांगा रुद्रेण सर्वे हरिसुताश्च ते ।
नष्टा द्रुतं सन्बभूवुर्गतप्राणा विचेतसः

vidāritāṃgā rudreṇa sarve harisutāśca te |
naṣṭā drutaṃ sanbabhūvurgataprāṇā vicetasaḥ

हतेषु तेषु पुत्रेषु विष्णुर्बलवतां वरः ।
निष्क्रम्याथ प्रणम्योच्चैर्ययौ शीघ्रं हरान्तिकम्

hateṣu teṣu putreṣu viṣṇurbalavatāṃ varaḥ |
niṣkramyātha praṇamyoccairyayau śīghraṃ harāntikam

दृष्ट्वा रुद्रं प्रव्रजंतं हतविष्णुसुतं वृषम् ।
शरैस्सन्ताडयामास दिव्यैरस्त्रैश्च केशवः

dṛṣṭvā rudraṃ pravrajaṃtaṃ hataviṣṇusutaṃ vṛṣam |
śaraissantāḍayāmāsa divyairastraiśca keśavaḥ

ततः क्रुद्धो महादेवो वृषरूपी मदाबलः ।
अस्त्राणि तानि विष्णोश्च जग्रास गिरिगोचरः

tataḥ kruddho mahādevo vṛṣarūpī madābalaḥ |
astrāṇi tāni viṣṇośca jagrāsa girigocaraḥ

अथ कृत्वा महाकोपं वृषात्मा स महेश्वरः ।
विननाद महाघोरं कम्पयंस्त्रिजगन्मुने

atha kṛtvā mahākopaṃ vṛṣātmā sa maheśvaraḥ |
vinanāda mahāghoraṃ kampayaṃstrijaganmune

तत विष्णोश्च तरसा खुरैश्शृंगैर्व्यदारयत् ।
विष्णुं क्रोधाकुलं मूढमजानन्तं निजं हरिम्

tata viṣṇośca tarasā khuraiśśṛṃgairvyadārayat |
viṣṇuṃ krodhākulaṃ mūḍhamajānantaṃ nijaṃ harim

ततस्स शिथिलात्मा हि व्यथितांगो बभूव ह ।
तत्प्रहारमसह्याशु हरिर्मायाविमोहितः

tatassa śithilātmā hi vyathitāṃgo babhūva ha |
tatprahāramasahyāśu harirmāyāvimohitaḥ

गतगर्वोहरिश्चैव विचेता गतचेतनः ।
ज्ञातवान्परमेशानं विहरन्तं वृषात्मना

gatagarvohariścaiva vicetā gatacetanaḥ |
jñātavānparameśānaṃ viharantaṃ vṛṣātmanā

अथ विज्ञाय गौरीशमागतं वृषरूपतः ।
प्राह गम्भीरया वाचा नतस्कन्धः कृताञ्जलिः

atha vijñāya gaurīśamāgataṃ vṛṣarūpataḥ |
prāha gambhīrayā vācā nataskandhaḥ kṛtāñjaliḥ

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो ।
मायया ते महेशान मोहितोहं विमूढधीः

devadeva mahādeva karuṇāsāgara prabho |
māyayā te maheśāna mohitohaṃ vimūḍhadhīḥ

कृतं युद्धं त्वयेशेन स्वनाथेन मया प्रभो ।
कृपां कृत्वा मयि स्वामिन्सोऽपराधो हि सह्यताम्

kṛtaṃ yuddhaṃ tvayeśena svanāthena mayā prabho |
kṛpāṃ kṛtvā mayi svāminso'parādho hi sahyatām

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हरेर्दीनतया मुने ।
भगवाञ्छंकरः प्राह रमेशं भक्तवत्सलः

tasya tadvacanaṃ śrutvā harerdīnatayā mune |
bhagavāñchaṃkaraḥ prāha rameśaṃ bhaktavatsalaḥ

हे विष्णो हे महाबुद्धे कथं मां ज्ञातवान्न हि ।
युद्धं कृतं कृतस्तेऽद्य ज्ञानं सर्व्वं च विस्मृतम्

he viṣṇo he mahābuddhe kathaṃ māṃ jñātavānna hi |
yuddhaṃ kṛtaṃ kṛtaste'dya jñānaṃ sarvvaṃ ca vismṛtam

आत्मानं किन्न जानासि मदधीनपराक्रमम् ।
त्वया नात्र रतिः कार्या निवर्तस्व कुचारतः

ātmānaṃ kinna jānāsi madadhīnaparākramam |
tvayā nātra ratiḥ kāryā nivartasva kucārataḥ

कामाधीनं कथं ज्ञानं स्त्रीषु सक्तो विहारकृत् ।
नोचितन्तव देवेश स्मरणं विश्वतारणम्

kāmādhīnaṃ kathaṃ jñānaṃ strīṣu sakto vihārakṛt |
nocitantava deveśa smaraṇaṃ viśvatāraṇam

तच्छुत्वा शम्भुवचनं विज्ञानप्रदमादरात् ।
व्रीड्यन्स्वमनसा विष्णुः प्राह वाचं महेश्वरम्

tacchutvā śambhuvacanaṃ vijñānapradamādarāt |
vrīḍyansvamanasā viṣṇuḥ prāha vācaṃ maheśvaram

ममात्र विद्यते चक्रं तद्गृहीत्वे तदादरात् ।
गमिष्यामि स्वलोकन्तन्त्वदाज्ञापरिपालकः

mamātra vidyate cakraṃ tadgṛhītve tadādarāt |
gamiṣyāmi svalokantantvadājñāparipālakaḥ

तदाकर्ण्य महेशानो वचनं वैष्णवं हरः ।
प्रत्युवाच वृषात्मा हि वृषरक्षः पुनर्हरिम्

tadākarṇya maheśāno vacanaṃ vaiṣṇavaṃ haraḥ |
pratyuvāca vṛṣātmā hi vṛṣarakṣaḥ punarharim

न विलम्बः प्रकर्त्तव्यो गन्तव्यमित आशु ते ।
मच्छासनाद्धरे लोके चक्रमत्रैव तिष्ठताम्

na vilambaḥ prakarttavyo gantavyamita āśu te |
macchāsanāddhare loke cakramatraiva tiṣṭhatām

सन्तानादित्यसंस्थानाच्छिवत्ववचनादपि ।
अहं घोरतरं तस्माच्चक्रमन्यद्ददामि ते

santānādityasaṃsthānācchivatvavacanādapi |
ahaṃ ghorataraṃ tasmāccakramanyaddadāmi te

एतदुक्त्वा हरोऽलेखीद्दिव्यं कालानलप्रभम् ।
परं चक्रं प्रदीप्तं हि सर्वदुष्टविनाशनम्

etaduktvā haro'lekhīddivyaṃ kālānalaprabham |
paraṃ cakraṃ pradīptaṃ hi sarvaduṣṭavināśanam

विष्णवे प्रददौ चक्रं घोरार्कायुतसुप्रभम् ।
सर्वामरमुनीन्द्राणां रक्षकाय महात्मने

viṣṇave pradadau cakraṃ ghorārkāyutasuprabham |
sarvāmaramunīndrāṇāṃ rakṣakāya mahātmane

लब्ध्वा सुदर्शनं चान्यञ्चक्रं परमदीप्तिमित् ।
उवाच विबुधांस्तत्र विष्णुर्बुद्धिमतां वरः

labdhvā sudarśanaṃ cānyañcakraṃ paramadīptimit |
uvāca vibudhāṃstatra viṣṇurbuddhimatāṃ varaḥ

सर्वदेववरा यूयं मद्वाक्यं शृणुतादरात् ।
कर्तव्यन्तत्तथा शीघ्रं ततश्शं वो भविष्यति

sarvadevavarā yūyaṃ madvākyaṃ śṛṇutādarāt |
kartavyantattathā śīghraṃ tataśśaṃ vo bhaviṣyati

दिव्या वरांगनास्सन्ति पाताले यौवनान्विताः ।
ताभिः सार्द्धं महाक्रीडां यः करोतु करोतु सः

divyā varāṃganāssanti pātāle yauvanānvitāḥ |
tābhiḥ sārddhaṃ mahākrīḍāṃ yaḥ karotu karotu saḥ

तच्छुत्वा केशवाद्वाक्यं शूरास्त्रिदशयोनयः ।
प्रवेष्टुकामाः पातालम्बभूवुर्विष्णुना सह

tacchutvā keśavādvākyaṃ śūrāstridaśayonayaḥ |
praveṣṭukāmāḥ pātālambabhūvurviṣṇunā saha

विचारमथ विज्ञाय तन्तदा भगवान्हर ।
क्रोधाच्छापन्ददौ घोरं देवयोन्यष्टकस्य च

vicāramatha vijñāya tantadā bhagavānhara |
krodhācchāpandadau ghoraṃ devayonyaṣṭakasya ca

वर्जयित्वा मुनिं शान्तं दानवान्वा मदंशजम् ।
इदं यः प्रविशेत्स्थानं तस्य स्यान्निधनं क्षणात्

varjayitvā muniṃ śāntaṃ dānavānvā madaṃśajam |
idaṃ yaḥ praviśetsthānaṃ tasya syānnidhanaṃ kṣaṇāt

श्रुत्वा वाक्यमिदं घोरं मनुष्यहितवर्धनम् ।
प्रत्याख्यातास्तु रुद्रेण देवास्स्वगृहमा ययुः

śrutvā vākyamidaṃ ghoraṃ manuṣyahitavardhanam |
pratyākhyātāstu rudreṇa devāssvagṛhamā yayuḥ

एवं स्त्रीलः परो विष्णुश्शिवेन प्रतिशासितः ।
स्वर्लोकमगमद्व्यास स्वास्थ्यं प्राप जगच्च तत्

evaṃ strīlaḥ paro viṣṇuśśivena pratiśāsitaḥ |
svarlokamagamadvyāsa svāsthyaṃ prāpa jagacca tat

वृषेश्वरोऽपि भगवाच्छंकरो भक्तवत्सलः ।
इत्थं कृत्वा देवकार्यं जगाम स्वगिरीश्वरम्

vṛṣeśvaro'pi bhagavācchaṃkaro bhaktavatsalaḥ |
itthaṃ kṛtvā devakāryaṃ jagāma svagirīśvaram

वृषेश्वरावतारस्तु वर्णितश्शंकरस्य च ।
विष्णुमोहहरश्शर्वस्त्रैलोक्यसुखकारकः

vṛṣeśvarāvatārastu varṇitaśśaṃkarasya ca |
viṣṇumohaharaśśarvastrailokyasukhakārakaḥ

पवित्रमिदमाख्यानं शत्रुबाधाहरम्परम् ।
स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्

pavitramidamākhyānaṃ śatrubādhāharamparam |
svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ bhuktimuktipradaṃ satām

य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वै समाहितः ।
स भुक्त्वा सकलान्कामानन्ते मोक्ष मवाप्नुयात् ।
तथा पठिति यो हीदं पाठयेत्सुधियो नरान्

ya idaṃ śṛṇuyādbhaktyā śrāvayedvai samāhitaḥ |
sa bhuktvā sakalānkāmānante mokṣa mavāpnuyāt |
tathā paṭhiti yo hīdaṃ pāṭhayetsudhiyo narān