अध्याय 11: वीरभद्र का क्रुद्ध नृसिंह को समझाना

एवमभ्यर्थितो देवैर्मतिं चक्रे कृपा लयः ।
महातेजो नृसिंहाख्यं संहर्त्तुं परमेश्वरः

evamabhyarthito devairmatiṃ cakre kṛpā layaḥ |
mahātejo nṛsiṃhākhyaṃ saṃharttuṃ parameśvaraḥ

तदूर्द्ध्वं स्मृतवान्रुद्रो वीरभद्रम्महाबलम् ।
आत्मनो भैरवं रूपं प्राह प्रलयकारकम्

tadūrddhvaṃ smṛtavānrudro vīrabhadrammahābalam |
ātmano bhairavaṃ rūpaṃ prāha pralayakārakam

आजगाम ततस्सद्यो गणानामग्रणीर्हसन् ।
साट्टहासैर्गणवरैरुत्पतद्भिरितस्ततः

ājagāma tatassadyo gaṇānāmagraṇīrhasan |
sāṭṭahāsairgaṇavarairutpatadbhiritastataḥ

नृसिंहरूपैरत्युग्रैः कोटिभिः परिवारितः ।
माद्यद्भिरभितो वीरैर्नृत्यद्भिश्च मुदान्वितैः

nṛsiṃharūpairatyugraiḥ koṭibhiḥ parivāritaḥ |
mādyadbhirabhito vīrairnṛtyadbhiśca mudānvitaiḥ

क्रीडद्भिश्च महावीरैर्ब्रह्माद्यैः कन्दुकैरिव ।
अदृष्टपूर्वैरन्यैश्च वेष्टितो वीरवन्दितः

krīḍadbhiśca mahāvīrairbrahmādyaiḥ kandukairiva |
adṛṣṭapūrvairanyaiśca veṣṭito vīravanditaḥ

कल्पान्तज्वलनज्वालो विलसल्लोचनत्रयः ।
अशस्त्रो हि जटाजूटी ज्वलद्बालेन्दुमण्डितः

kalpāntajvalanajvālo vilasallocanatrayaḥ |
aśastro hi jaṭājūṭī jvaladbālendumaṇḍitaḥ

बालेन्दुवलया कारतीक्ष्णदंष्ट्रांकुरद्वयः ।
आखण्डलधनुःखण्डसंनिभभ्रूलतान्वितः

bālenduvalayā kāratīkṣṇadaṃṣṭrāṃkuradvayaḥ |
ākhaṇḍaladhanuḥkhaṇḍasaṃnibhabhrūlatānvitaḥ

महाप्रचण्डहुङ्कारबधिरीकृतदिङ्मुखः ।
नीलमेघाञ्जन श्यामो भीषणः श्मश्रुलोद्भुतः

mahāpracaṇḍahuṅkārabadhirīkṛtadiṅmukhaḥ |
nīlameghāñjana śyāmo bhīṣaṇaḥ śmaśrulodbhutaḥ

वाद्यखण्डमखण्डाभ्यां भ्रामयंस्त्रिशिखं मुहुः ।
वीरभद्रोऽपि भगवान्वरशक्तिविजृम्भितः

vādyakhaṇḍamakhaṇḍābhyāṃ bhrāmayaṃstriśikhaṃ muhuḥ |
vīrabhadro'pi bhagavānvaraśaktivijṛmbhitaḥ

स्वयं विज्ञापयामास किमत्र स्मृतिकारणम् ।
आज्ञापय जगत्स्वामिन् प्रसादः क्रियताम्मयि

svayaṃ vijñāpayāmāsa kimatra smṛtikāraṇam |
ājñāpaya jagatsvāmin prasādaḥ kriyatāmmayi

इत्याकर्ण्य महेशानो वीरभद्रोक्तमादरात् ।
विलोक्य वचनम्प्रीत्या प्रोवाच खल दण्डधृक्

ityākarṇya maheśāno vīrabhadroktamādarāt |
vilokya vacanamprītyā provāca khala daṇḍadhṛk

अकाले भयमुत्पन्नं देवानामपि भैरवम् ।
ज्वलितस्य नृसिंहाग्निश्शमयैनं दुरासदम्

akāle bhayamutpannaṃ devānāmapi bhairavam |
jvalitasya nṛsiṃhāgniśśamayainaṃ durāsadam

सान्त्वयन्बोधयादौ तं तेन किन्नोपशाम्यति ।
ततो मत्परमं भावं भैरवं सम्प्रदर्शय

sāntvayanbodhayādau taṃ tena kinnopaśāmyati |
tato matparamaṃ bhāvaṃ bhairavaṃ sampradarśaya

सूक्ष्मं संहृत्य सूक्ष्मेण स्थूलं स्थूलेन तेजसा ।
वक्त्रमानाय कृत्तिं च वीरभद्र ममाज्ञया

sūkṣmaṃ saṃhṛtya sūkṣmeṇa sthūlaṃ sthūlena tejasā |
vaktramānāya kṛttiṃ ca vīrabhadra mamājñayā

इत्यादिष्टो गणाध्यक्षो प्रशान्तं वपुरास्थितः ।
जगाम रंहसा तत्र यत्रास्ते नरकेसरी

ityādiṣṭo gaṇādhyakṣo praśāntaṃ vapurāsthitaḥ |
jagāma raṃhasā tatra yatrāste narakesarī

ततस्तम्बोधयामास वीरभद्रो हरो हरिम् ।
उवाच वाक्यमीशानः पितापुत्रमिवौरसम्

tatastambodhayāmāsa vīrabhadro haro harim |
uvāca vākyamīśānaḥ pitāputramivaurasam

जगत्सुखाय भगवन्नवतीर्णोसि माधव ।
स्थित्यर्थं त्वं प्रयुक्तोऽसि परेशः परमेष्ठिना

jagatsukhāya bhagavannavatīrṇosi mādhava |
sthityarthaṃ tvaṃ prayukto'si pareśaḥ parameṣṭhinā

जन्तुचक्रं भगवता प्रच्छिन्नं मत्स्यरूपिणा ।
पुच्छेनैव समाबध्य भ्रमन्नेकार्णवे पुरा

jantucakraṃ bhagavatā pracchinnaṃ matsyarūpiṇā |
pucchenaiva samābadhya bhramannekārṇave purā

बिभर्षि कर्मरूपेण वाराहेणोद्धृता मही ।
अनेन हरिरूपेण हिरण्यकशिपुर्हतः

bibharṣi karmarūpeṇa vārāheṇoddhṛtā mahī |
anena harirūpeṇa hiraṇyakaśipurhataḥ

वामनेन बलिर्बद्धस्त्वया विक्रमता पुनः ।
त्वमेव सर्व्वभूतानां प्रभवः प्रभुरव्ययः

vāmanena balirbaddhastvayā vikramatā punaḥ |
tvameva sarvvabhūtānāṃ prabhavaḥ prabhuravyayaḥ

यदायदा हि लोकस्य दुःखं किञ्चित्प्रजायते ।
तदातदावतीर्णस्त्वं करिष्यसि निरामयम्

yadāyadā hi lokasya duḥkhaṃ kiñcitprajāyate |
tadātadāvatīrṇastvaṃ kariṣyasi nirāmayam

नाधिकस्त्वत्समोऽप्यस्ति हरे शिवपरायणः ।
त्वया वेदाश्च धर्माश्च शुभमार्गे प्रतिष्ठिताः

nādhikastvatsamo'pyasti hare śivaparāyaṇaḥ |
tvayā vedāśca dharmāśca śubhamārge pratiṣṭhitāḥ

यदर्थमवतारोऽयं निहतस्स हि दानवः ।
हिरण्यकशिपुश्चैव प्रह्लादोऽपि सुरक्षितः

yadarthamavatāro'yaṃ nihatassa hi dānavaḥ |
hiraṇyakaśipuścaiva prahlādo'pi surakṣitaḥ

अतीव घोरं भगवन्नरसिंहवपुस्तव ।
उपसंहर विश्वात्मंस्त्वमेव मम सन्निधौ

atīva ghoraṃ bhagavannarasiṃhavapustava |
upasaṃhara viśvātmaṃstvameva mama sannidhau

इत्युक्तो वीरभद्रेण नृसिंहः शान्तया गिरा ।
ततोऽधिकं महाघोरं कोपञ्चक्रे महामदः

ityukto vīrabhadreṇa nṛsiṃhaḥ śāntayā girā |
tato'dhikaṃ mahāghoraṃ kopañcakre mahāmadaḥ

उवाच च महाघोरं कठिनं वचनन्तदा ।
वीरभद्रम्महावीरं दंष्ट्राभिर्भीषयन्मुने

uvāca ca mahāghoraṃ kaṭhinaṃ vacanantadā |
vīrabhadrammahāvīraṃ daṃṣṭrābhirbhīṣayanmune

आगतोसि यतस्तत्र गच्छ त्वम्मा हितं वद ।
इदानीं संहरिष्यामि जगदेतच्चराचरम्

āgatosi yatastatra gaccha tvammā hitaṃ vada |
idānīṃ saṃhariṣyāmi jagadetaccarācaram

संहर्तुर्न हि संहारः स्वतो वा परतोऽपि वा ।
शासितम्मम सर्व्वत्र शास्ता कोऽपि न विद्यते

saṃharturna hi saṃhāraḥ svato vā parato'pi vā |
śāsitammama sarvvatra śāstā ko'pi na vidyate

मत्प्रसादेन सकलमभयं हि प्रवर्त्तते ।
अहं हि सर्वशक्तीनां प्रवर्तकनिवर्तकः

matprasādena sakalamabhayaṃ hi pravarttate |
ahaṃ hi sarvaśaktīnāṃ pravartakanivartakaḥ

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
तत्तद्विद्धि गणाध्यक्ष मम तेजोविजृम्भितम्

yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā |
tattadviddhi gaṇādhyakṣa mama tejovijṛmbhitam

देवतापरमार्थज्ञं मामेव परमम्विदुः ।
मदंशाश्शक्तिसम्पन्ना ब्रह्मशक्रादयस्सुराः

devatāparamārthajñaṃ māmeva paramamviduḥ |
madaṃśāśśaktisampannā brahmaśakrādayassurāḥ

मन्नाभिकमलाज्जातः पुरा ब्रह्मा जगत्करः ।
सर्वाधिकस्स्वतन्त्रश्च कर्ता हर्ताखिलेश्वरः

mannābhikamalājjātaḥ purā brahmā jagatkaraḥ |
sarvādhikassvatantraśca kartā hartākhileśvaraḥ

इदन्तु मत्परं तेजः किं पुनः श्रोतुमिच्छसि ।
अतो मां शरणम्प्राप्य गच्छ त्वं विगतज्वरः

idantu matparaṃ tejaḥ kiṃ punaḥ śrotumicchasi |
ato māṃ śaraṇamprāpya gaccha tvaṃ vigatajvaraḥ

अवेहि परमं भावमिदम्भूतं गणेश्वर ।
मामकं सकलं विश्वं सदेवासुरमानुषम्

avehi paramaṃ bhāvamidambhūtaṃ gaṇeśvara |
māmakaṃ sakalaṃ viśvaṃ sadevāsuramānuṣam

कालोऽस्म्यहं लोकविनाशहेतुर्लोकान्समाहर्तुमहम्प्रवृत्तः ।
मृत्योर्मृत्युं विद्धि मां वीरभद्र जीवन्त्येते मत्प्रसादेन देवाः

kālo'smyahaṃ lokavināśaheturlokānsamāhartumahampravṛttaḥ |
mṛtyormṛtyuṃ viddhi māṃ vīrabhadra jīvantyete matprasādena devāḥ

साहङ्कारं वचः श्रुत्वा हरेरमितविक्रमः ।
विहस्योवाच सावज्ञन्ततो विस्फुरिताधरः

sāhaṅkāraṃ vacaḥ śrutvā hareramitavikramaḥ |
vihasyovāca sāvajñantato visphuritādharaḥ

किन्न जानासि विश्वेशं संहर्तारम्पिनाकिनम् ।
असद्वादो विवादश्च विनाशस्त्वयि केवलः

kinna jānāsi viśveśaṃ saṃhartārampinākinam |
asadvādo vivādaśca vināśastvayi kevalaḥ

तवान्योन्यावताराणि कानि शेषाणि साम्प्रतम् ।
कृतानि येन केनैव कथाशेषो भविष्यति

tavānyonyāvatārāṇi kāni śeṣāṇi sāmpratam |
kṛtāni yena kenaiva kathāśeṣo bhaviṣyati

दोषं तं वद येन त्वमवस्थामीदृशी गतः ।
तेन संहारदक्षेण दक्षिणाशेषमेष्यसि

doṣaṃ taṃ vada yena tvamavasthāmīdṛśī gataḥ |
tena saṃhāradakṣeṇa dakṣiṇāśeṣameṣyasi

प्रकृतिस्त्वं पुमान्रुद्रस्त्वयि वीर्य्यं समाहितम् ।
त्वन्नाभिपङ्कजाज्जातः पञ्च वक्त्रः पितामहः

prakṛtistvaṃ pumānrudrastvayi vīryyaṃ samāhitam |
tvannābhipaṅkajājjātaḥ pañca vaktraḥ pitāmahaḥ

जगत्त्रयीसर्जनार्थं शंकरं नीललोहितम् ।
ललाटेऽचिन्तयत्सोयन्तपस्युग्रे च संस्थितः

jagattrayīsarjanārthaṃ śaṃkaraṃ nīlalohitam |
lalāṭe'cintayatsoyantapasyugre ca saṃsthitaḥ

तल्ललाटादभूच्छम्भुः सृष्ट्यर्थे तेन भूषणम् ।
अतोऽहं देवदेवस्य तस्य भैरवरूपिणः

tallalāṭādabhūcchambhuḥ sṛṣṭyarthe tena bhūṣaṇam |
ato'haṃ devadevasya tasya bhairavarūpiṇaḥ

त्वत्संहारे नियुक्तोऽस्मि विनयेन बलेन च ।
देवदेवेन रुद्रेण सकलप्रभुणा हरे

tvatsaṃhāre niyukto'smi vinayena balena ca |
devadevena rudreṇa sakalaprabhuṇā hare

एकं रक्षो विदार्यैव तच्छक्तिकलया युतः ।
अहंकारावलेपेन गर्जसि त्वमतन्द्रितः

ekaṃ rakṣo vidāryaiva tacchaktikalayā yutaḥ |
ahaṃkārāvalepena garjasi tvamatandritaḥ

उपकारो हि साधूनां सुखाय किल संमतः ।
उपकारो ह्यसाधूनामपकाराय केवलम्

upakāro hi sādhūnāṃ sukhāya kila saṃmataḥ |
upakāro hyasādhūnāmapakārāya kevalam

यन्नृसिंह महेशानं पुनर्भूतं तु मन्यसे ।
तर्ह्यज्ञानी महागर्वी विकारी सर्वथा भवान्

yannṛsiṃha maheśānaṃ punarbhūtaṃ tu manyase |
tarhyajñānī mahāgarvī vikārī sarvathā bhavān

न त्वं स्रष्टा न संहर्ता भर्तापि न नृसिंहक ।
परतन्त्रो विमूढात्मा न स्वतन्त्रो हि कुत्रचित्

na tvaṃ sraṣṭā na saṃhartā bhartāpi na nṛsiṃhaka |
paratantro vimūḍhātmā na svatantro hi kutracit

कुलालचक्रवच्छक्त्या प्रेरितोसि पिनाकिना ।
नानावतारकर्ता त्वं तदधीनस्सदा हरे

kulālacakravacchaktyā preritosi pinākinā |
nānāvatārakartā tvaṃ tadadhīnassadā hare

अद्यापि तव निक्षिप्तं कपालं कूर्मरूपिणः ।
हर हारलतामध्ये दग्धः कश्चिन्न बध्यते

adyāpi tava nikṣiptaṃ kapālaṃ kūrmarūpiṇaḥ |
hara hāralatāmadhye dagdhaḥ kaścinna badhyate

विस्मृतिः किं तदंशेन दंष्ट्रोत्पातनपीडितम् ।
वाराहविघ्नहस्तेऽद्य याक्रोशन्तारकारिणा

vismṛtiḥ kiṃ tadaṃśena daṃṣṭrotpātanapīḍitam |
vārāhavighnahaste'dya yākrośantārakāriṇā

दग्धोसि पश्य शूलाग्रे विष्वक्सेनच्छलाद्भवान् ।
दक्षयज्ञे शिरश्छिन्नं मया तेजःस्वरूपिणा

dagdhosi paśya śūlāgre viṣvaksenacchalādbhavān |
dakṣayajñe śiraśchinnaṃ mayā tejaḥsvarūpiṇā

अद्यापि तव पुत्रस्य ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः ।
छिन्नं न सज्जितं भूयो हरे तद्विस्मृतन्त्वया

adyāpi tava putrasya brahmaṇaḥ pañcamaṃ śiraḥ |
chinnaṃ na sajjitaṃ bhūyo hare tadvismṛtantvayā

निर्जितस्त्वं दधीचेन संग्रामे समरुद्गणः ।
कण्डूयमाने शिरसि कथं तद्विस्मृतन्त्वया

nirjitastvaṃ dadhīcena saṃgrāme samarudgaṇaḥ |
kaṇḍūyamāne śirasi kathaṃ tadvismṛtantvayā

चक्रं विक्रमतो यस्य चक्रपाणे तव प्रियम् ।
कुतः प्राप्तं कृतं केन त्वया तदपि विस्मृतम्

cakraṃ vikramato yasya cakrapāṇe tava priyam |
kutaḥ prāptaṃ kṛtaṃ kena tvayā tadapi vismṛtam

ये मया सकला लोका गृहीतास्त्वं पयोनिधौ ।
निद्रापरवशश्शेषे स कथं सात्त्विको भवान्

ye mayā sakalā lokā gṛhītāstvaṃ payonidhau |
nidrāparavaśaśśeṣe sa kathaṃ sāttviko bhavān

त्वदादिस्तम्बपर्यन्तं रुद्रशक्तिविजृम्भितम् ।
शक्तिमानभितस्त्वं च ह्यनलात्त्वं विमोहितः

tvadādistambaparyantaṃ rudraśaktivijṛmbhitam |
śaktimānabhitastvaṃ ca hyanalāttvaṃ vimohitaḥ

तत्तेजसो हि माहात्म्यं पुमान्द्र ष्टुन्न हि क्षमः ।
अस्थूला ये प्रपश्यन्ति तद्विष्णोः परमम्पदम्

tattejaso hi māhātmyaṃ pumāndra ṣṭunna hi kṣamaḥ |
asthūlā ye prapaśyanti tadviṣṇoḥ paramampadam

द्यावापृथिव्या इन्द्राग्नेर्यमस्य वरुणस्य च ।
ध्वान्तोदरे शशांके च जनित्वा परमेश्वरः

dyāvāpṛthivyā indrāgneryamasya varuṇasya ca |
dhvāntodare śaśāṃke ca janitvā parameśvaraḥ

कालोसि त्वं महाकालः कालकालो महेश्वर ।
अतस्त्वमुग्रकलया मृत्योर्मृत्युर्भविष्यसि

kālosi tvaṃ mahākālaḥ kālakālo maheśvara |
atastvamugrakalayā mṛtyormṛtyurbhaviṣyasi

स्थिरोद्य त्वक्षरो वीरो वीरो विश्वावकः प्रभुः ।
उपहन्ता ज्वरं भीमो मृगः पक्षी हिरण्मयः

sthirodya tvakṣaro vīro vīro viśvāvakaḥ prabhuḥ |
upahantā jvaraṃ bhīmo mṛgaḥ pakṣī hiraṇmayaḥ

शास्ता शेषस्य जगतस्तत्त्वं नैव चतुर्मुखः ।
नान्ये च केवलं शम्भुस्सर्वशास्ता न संशयः

śāstā śeṣasya jagatastattvaṃ naiva caturmukhaḥ |
nānye ca kevalaṃ śambhussarvaśāstā na saṃśayaḥ

इत्थं सर्वं समालोक्य संहारात्मानमात्मना ।
न विनष्टन्त्वमात्मानं कुरु हे नृहरेऽबुध

itthaṃ sarvaṃ samālokya saṃhārātmānamātmanā |
na vinaṣṭantvamātmānaṃ kuru he nṛhare'budha

नो चेदिदानीं क्रोधस्य महाभैरवरूपिणः ।
वज्राशनिरिव स्थाणौ त्वयि मृत्युः पतिष्यति

no cedidānīṃ krodhasya mahābhairavarūpiṇaḥ |
vajrāśaniriva sthāṇau tvayi mṛtyuḥ patiṣyati

इत्युक्त्वा वीरभद्रोपि विररामाकुतोभयः ।
दृष्ट्वा नृसिंहाभिप्रायं क्रोधमूर्त्तिश्शिवस्य सः

ityuktvā vīrabhadropi virarāmākutobhayaḥ |
dṛṣṭvā nṛsiṃhābhiprāyaṃ krodhamūrttiśśivasya saḥ