अध्याय 12: शरभ रूप में महादेव द्वारा नृसिंह का शमन

नन्दीश्वर महाप्राज्ञ विज्ञातन्तदनन्तरम् ।
ममोपरि कृपां कृत्वा प्रीत्या त्वन्तद्वदाधुना

nandīśvara mahāprājña vijñātantadanantaram |
mamopari kṛpāṃ kṛtvā prītyā tvantadvadādhunā

इत्युक्तो वीरभद्रेण नृसिंहः क्रोधविह्वलः ।
निनदन्ननु वेगेन तं ग्रहीतुम्प्रचक्रमे

ityukto vīrabhadreṇa nṛsiṃhaḥ krodhavihvalaḥ |
ninadannanu vegena taṃ grahītumpracakrame

अत्रान्तरे महाघोरं प्रत्यक्षभयकारणम् ।
गगनव्यापि दुर्धर्षं शैवतेजस्समुद्भवम्

atrāntare mahāghoraṃ pratyakṣabhayakāraṇam |
gaganavyāpi durdharṣaṃ śaivatejassamudbhavam

वीरभद्रस्य तद्रूमदृश्यन्तु ततः क्षणात् ।
तद्वै हिरण्मयं सौम्यं न सौरन्नाग्निसम्भवम्

vīrabhadrasya tadrūmadṛśyantu tataḥ kṣaṇāt |
tadvai hiraṇmayaṃ saumyaṃ na saurannāgnisambhavam

न तडिच्चन्द्रसदृशमनौपम्यम्महेश्वरम् ।
तदा तेजांसि सर्वाणि तस्मिँल्लीनानि शंकरे

na taḍiccandrasadṛśamanaupamyammaheśvaram |
tadā tejāṃsi sarvāṇi tasmim̐llīnāni śaṃkare

न तद्व्योम महत्तेजो व्यक्तान्तश्चाभवत्ततः ।
रुद्रसाधारणं चैव चिह्नितं विकृताकृति

na tadvyoma mahattejo vyaktāntaścābhavattataḥ |
rudrasādhāraṇaṃ caiva cihnitaṃ vikṛtākṛti

ततस्संहाररूपेण सुव्यक्तं परमेश्वरः ।
पश्यतां सर्वदेवानां जयशब्दादिमंगलैः

tatassaṃhārarūpeṇa suvyaktaṃ parameśvaraḥ |
paśyatāṃ sarvadevānāṃ jayaśabdādimaṃgalaiḥ

सहस्रबाहुर्जटिलश्चन्द्रार्द्धकृतशेखरः ।
समृद्धोग्रशरीरेण पक्षाभ्याञ्चञ्चुना द्विजः

sahasrabāhurjaṭilaścandrārddhakṛtaśekharaḥ |
samṛddhograśarīreṇa pakṣābhyāñcañcunā dvijaḥ

अतितीक्ष्णो महादंष्ट्रो वज्रतुल्यनखायुधः ।
कण्ठे कालो महाबाहुश्चतुष्पाद्वह्निसन्निभः

atitīkṣṇo mahādaṃṣṭro vajratulyanakhāyudhaḥ |
kaṇṭhe kālo mahābāhuścatuṣpādvahnisannibhaḥ

युगान्तोद्यतजीमूतभीमगम्भीरनिस्वनः ।
महाकुपितकृत्याग्निव्यावृत्तनयनत्रयः

yugāntodyatajīmūtabhīmagambhīranisvanaḥ |
mahākupitakṛtyāgnivyāvṛttanayanatrayaḥ

स्पष्टदंष्ट्राधरोष्ठश्च हुंकारसंयुतो हरः ।
ईदृग्विधस्वरूपश्च ह्युग्र आविर्बभूव ह

spaṣṭadaṃṣṭrādharoṣṭhaśca huṃkārasaṃyuto haraḥ |
īdṛgvidhasvarūpaśca hyugra āvirbabhūva ha

अरिस्तद्दर्शनादेव विनष्टबलविक्रमः ।
बिभ्रद्धाम सहस्रांशोरधः खद्योतविभ्रमम्

aristaddarśanādeva vinaṣṭabalavikramaḥ |
bibhraddhāma sahasrāṃśoradhaḥ khadyotavibhramam

अथ विभ्रम्य पक्षाभ्यां नाभिपादान्विदारयन् ।
पादान्बबंध पुच्छेन बाहुभ्याम्बाहु मण्डलम्

atha vibhramya pakṣābhyāṃ nābhipādānvidārayan |
pādānbabaṃdha pucchena bāhubhyāmbāhu maṇḍalam

भिन्दन्नुरसि बाहुभ्यान्निजग्राह हरो हरिम् ।
ततो जगाम गगनन्देवैस्सह महर्षिभिः

bhindannurasi bāhubhyānnijagrāha haro harim |
tato jagāma gaganandevaissaha maharṣibhiḥ

सहसैवाभयाद्विष्णुं स हि श्येन इवोरगम् ।
उत्क्षिप्योत्क्षिप्य संगृह्य निपात्य च निपात्य च

sahasaivābhayādviṣṇuṃ sa hi śyena ivoragam |
utkṣipyotkṣipya saṃgṛhya nipātya ca nipātya ca

उड्डीयोड्डीय भगवान्पक्षघातविमोहितम् ।
हरीं हरस्तं वृषभं विवेशानन्त ईश्वरः

uḍḍīyoḍḍīya bhagavānpakṣaghātavimohitam |
harīṃ harastaṃ vṛṣabhaṃ viveśānanta īśvaraḥ

अनुयान्तं सुरास्सर्वे नमोवाक्येन तुष्टुवुः ।
प्रणेमुस्सादरं प्रीत्या ब्रह्माद्याश्च मुनीश्वराः

anuyāntaṃ surāssarve namovākyena tuṣṭuvuḥ |
praṇemussādaraṃ prītyā brahmādyāśca munīśvarāḥ

नीयमानः परवशो दीनवक्त्रः कृताञ्जलिः ।
तुष्टाव परमेशानं हरिस्तं ललिताक्षरैः

nīyamānaḥ paravaśo dīnavaktraḥ kṛtāñjaliḥ |
tuṣṭāva parameśānaṃ haristaṃ lalitākṣaraiḥ

नाम्नामष्टशतेनैव स्तुत्वा ताम्मृडमेव च ।
पुनश्च प्रार्थयामास नृसिंहः शरभेश्वरम्

nāmnāmaṣṭaśatenaiva stutvā tāmmṛḍameva ca |
punaśca prārthayāmāsa nṛsiṃhaḥ śarabheśvaram

यदायदा ममाज्ञेयं मतिस्स्याद्गर्वदूषिता ।
तदातदाऽपनेतव्या त्वयैव परमेश्वर

yadāyadā mamājñeyaṃ matissyādgarvadūṣitā |
tadātadā'panetavyā tvayaiva parameśvara

(नन्दीश्वर उवाच)
एवं विज्ञापयन्प्रीत्या शङ्करं नरकेसरी ।
नत्वाऽशक्तोऽभवद्विष्णु जीवितान्त पराजितः

(nandīśvara uvāca)
evaṃ vijñāpayanprītyā śaṅkaraṃ narakesarī |
natvā'śakto'bhavadviṣṇu jīvitānta parājitaḥ

तद्वक्त्रं शेषगात्रान्तं कृत्वा सर्वस्वविग्रहम् ।
शक्तियुक्तं तदीयांगं वीरभद्रः क्षणात्ततः

tadvaktraṃ śeṣagātrāntaṃ kṛtvā sarvasvavigraham |
śaktiyuktaṃ tadīyāṃgaṃ vīrabhadraḥ kṣaṇāttataḥ

अथ ब्रह्मादयो देवाश्शारभं रूपमास्थितम् ।
तुष्टुवुः शंकरं देवं सर्वलोकैकशंकरम्

atha brahmādayo devāśśārabhaṃ rūpamāsthitam |
tuṣṭuvuḥ śaṃkaraṃ devaṃ sarvalokaikaśaṃkaram

ब्रह्मविष्ण्विन्द्रचन्द्रादिसुराः सर्वे महर्षयः ।
दितिजाद्याः सम्प्रसूतास्त्वत्तस्सर्वे महेश्वर

brahmaviṣṇvindracandrādisurāḥ sarve maharṣayaḥ |
ditijādyāḥ samprasūtāstvattassarve maheśvara

ब्रह्मविष्णुमहेन्द्राश्च सूर्याद्यानसुरान्सुराम् ।
त्वं वै सृजसि पास्यत्सि त्वमेव सकलेश्वरः

brahmaviṣṇumahendrāśca sūryādyānasurānsurām |
tvaṃ vai sṛjasi pāsyatsi tvameva sakaleśvaraḥ

यतो हरसि संसारं हर इत्युच्यते बुधैः ।
निगृहीतो हरिर्यस्माद्धर इत्युच्यते बुधैः

yato harasi saṃsāraṃ hara ityucyate budhaiḥ |
nigṛhīto hariryasmāddhara ityucyate budhaiḥ

यतो बिभर्षि सकलं विभज्य तनुमष्टधा ।
अतोऽस्मान्पाहि भगवन् सुरादानैरभीप्सितैः

yato bibharṣi sakalaṃ vibhajya tanumaṣṭadhā |
ato'smānpāhi bhagavan surādānairabhīpsitaiḥ

त्वं महापुरुषः शम्भुः सर्वेशस्सुरनायकः ।
निःस्वात्मा निर्विकारात्मा परब्रह्म सतां गतिः

tvaṃ mahāpuruṣaḥ śambhuḥ sarveśassuranāyakaḥ |
niḥsvātmā nirvikārātmā parabrahma satāṃ gatiḥ

दीनबन्धुर्दया सिन्धुऽरद्भुतोतिः परात्मदृक् ।
प्राज्ञो विराट्विभुस्सत्यः सच्चिदानन्दलक्षणः

dīnabandhurdayā sindhu'radbhutotiḥ parātmadṛk |
prājño virāṭvibhussatyaḥ saccidānandalakṣaṇaḥ

इत्याकर्ण्य वचः शम्भुर्देवानां परमेश्वरः ।
उवाच तान् सुरान्देवमहर्षींश्च पुरातनान्

ityākarṇya vacaḥ śambhurdevānāṃ parameśvaraḥ |
uvāca tān surāndevamaharṣīṃśca purātanān

यथा जलं जले क्षिप्तं क्षीरे क्षीरं घृते घृतम् ।
एक एव तदा विष्णुः शिवे लीनो न चान्यथा

yathā jalaṃ jale kṣiptaṃ kṣīre kṣīraṃ ghṛte ghṛtam |
eka eva tadā viṣṇuḥ śive līno na cānyathā

एको विष्णुर्नृसिंहात्मा सदर्पश्च महाबलः ।
जगत्संहारकरणे प्रवृत्तो नरकेसरी

eko viṣṇurnṛsiṃhātmā sadarpaśca mahābalaḥ |
jagatsaṃhārakaraṇe pravṛtto narakesarī

प्रार्थनीयो नमस्तस्मै मद्भक्तैस्सिद्धिकारिभिः ।
मद्भक्तप्रवरश्चैव मद्भक्तवर दायकः

prārthanīyo namastasmai madbhaktaissiddhikāribhiḥ |
madbhaktapravaraścaiva madbhaktavara dāyakaḥ

एतावदुक्त्वा भगवान् पक्षिराजो महाबलः ।
पश्यतां सर्वदेवानान्तत्रैवान्तरधीयत

etāvaduktvā bhagavān pakṣirājo mahābalaḥ |
paśyatāṃ sarvadevānāntatraivāntaradhīyata

वीरभद्रोऽपि भगवान्गणाध्यक्षो महाबलः ।
नृसिंहकृत्तिं निष्कृष्य समादाय ययौ गिरिम्

vīrabhadro'pi bhagavāngaṇādhyakṣo mahābalaḥ |
nṛsiṃhakṛttiṃ niṣkṛṣya samādāya yayau girim

नृसिंहकृत्तिवसनस्तदाप्रभृति शंकरः ।
तद्वक्त्रं मुण्डमालायां नायकत्वेन कल्पितम्

nṛsiṃhakṛttivasanastadāprabhṛti śaṃkaraḥ |
tadvaktraṃ muṇḍamālāyāṃ nāyakatvena kalpitam

ततो देवा निरातङ्का कीर्त्तयन्तः कथामिमाम् ।
विस्मयोत्फुल्लनयना जग्मुः सर्वे यथागतम्

tato devā nirātaṅkā kīrttayantaḥ kathāmimām |
vismayotphullanayanā jagmuḥ sarve yathāgatam

य इदम्परमाख्यानं पुण्यं वेदरसान्वितम् ।
पठति शृणुयाच्चैव सर्व्वान्कामानवाप्नुयात्

ya idamparamākhyānaṃ puṇyaṃ vedarasānvitam |
paṭhati śṛṇuyāccaiva sarvvānkāmānavāpnuyāt

धन्यं यशस्यमायुष्यमारोग्यम्पुष्टिवर्द्धनम् ।
सर्वविघ्रप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम्

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyamārogyampuṣṭivarddhanam |
sarvavighrapraśamanaṃ sarvavyādhivināśanam

दुःखप्रशमनं वाञ्छासिद्धिदं मंगलालयम् ।
अपमृत्युहरं बुद्धिप्रदं शत्रुविनाशनम्

duḥkhapraśamanaṃ vāñchāsiddhidaṃ maṃgalālayam |
apamṛtyuharaṃ buddhipradaṃ śatruvināśanam

इदन्तु शरभाकारं परं रूपम्पिनाकिनः ।
प्रकाशनीयं भक्तेषु शंकरस्य चरेषु वै

idantu śarabhākāraṃ paraṃ rūpampinākinaḥ |
prakāśanīyaṃ bhakteṣu śaṃkarasya careṣu vai

तैरेव पठितव्यं च श्रोतव्यं च शिवात्मभिः ।
नवधा भक्तिदं दिव्यमन्तःकरणबुद्धिदम्

taireva paṭhitavyaṃ ca śrotavyaṃ ca śivātmabhiḥ |
navadhā bhaktidaṃ divyamantaḥkaraṇabuddhidam

शिवोत्सवेषु सर्वेषु चतुर्दश्यष्टमीषु च ।
पठेत्प्रतिष्ठाकाले तु शिवसन्निधिकारणम्

śivotsaveṣu sarveṣu caturdaśyaṣṭamīṣu ca |
paṭhetpratiṣṭhākāle tu śivasannidhikāraṇam

चौरव्याघ्रनृसिंहात्मकृत राजभयेषु च ।
अन्येषूत्पातभूकम्पदस्य्वादिपांसुवृष्टिषु

cauravyāghranṛsiṃhātmakṛta rājabhayeṣu ca |
anyeṣūtpātabhūkampadasyvādipāṃsuvṛṣṭiṣu

उल्कापाते महावाते विनावृष्ट्यतिवृष्टिषु ।
पठेद्यः प्रयतो विद्वाञ् शिवभक्तो दृढव्रतः

ulkāpāte mahāvāte vināvṛṣṭyativṛṣṭiṣu |
paṭhedyaḥ prayato vidvāñ śivabhakto dṛḍhavrataḥ

यः पठेच्छृणुयाद्वापि निष्कामो व्रतमैश्वरम् ।
रुद्रलोकं समासाद्य रुद्रस्यानुचरो भवेत्

yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi niṣkāmo vratamaiśvaram |
rudralokaṃ samāsādya rudrasyānucaro bhavet

रुद्रलोकमनुप्राप्य रुद्रेण सह मोदते ।
ततस्सायुज्यमाप्नोति शिवस्य कृपया मुने

rudralokamanuprāpya rudreṇa saha modate |
tatassāyujyamāpnoti śivasya kṛpayā mune