अध्याय 1: नन्दीश्वर द्वारा पञ्चब्रह्म रूपों का वर्णन

व्यासशिष्यमहाभाग सूत ज्ञानदयानिधे ।
वद शंभ्ववतारांश्च यैरकार्षीत्सतां शिवम्

vyāsaśiṣyamahābhāga sūta jñānadayānidhe |
vada śaṃbhvavatārāṃśca yairakārṣītsatāṃ śivam

मुने शौनक सद्भक्त्या दत्तचित्तो जितेन्द्रियः ।
अवताराञ्छिवस्याहं वच्मि ते मुनये शृणु

mune śaunaka sadbhaktyā dattacitto jitendriyaḥ |
avatārāñchivasyāhaṃ vacmi te munaye śṛṇu

एतत्पृष्टः पुरा नन्दी शिवमूर्तिस्सतां गतिः ।
सनत्कुमारेण मुने तमुवाच शिवं स्मरन्

etatpṛṣṭaḥ purā nandī śivamūrtissatāṃ gatiḥ |
sanatkumāreṇa mune tamuvāca śivaṃ smaran

असंख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्व्वेश्वरस्य वै ।
अवतारास्तथापीह वच्म्यहं तान्यथामति

asaṃkhyātā hi kalpeṣu vibhoḥ sarvveśvarasya vai |
avatārāstathāpīha vacmyahaṃ tānyathāmati

एकोनविंशकः कल्पो विज्ञेयः श्वेत लोहितः ।
सद्योजातावतारस्तु प्रथमः परिकीर्तितः

ekonaviṃśakaḥ kalpo vijñeyaḥ śveta lohitaḥ |
sadyojātāvatārastu prathamaḥ parikīrtitaḥ

तस्मिंस्तत्परमं ब्रह्म ध्यायतो ब्रह्मणस्तथा ।
उत्पन्नस्तु शिखायुक्तः कुमारः श्वेतलोहितः

tasmiṃstatparamaṃ brahma dhyāyato brahmaṇastathā |
utpannastu śikhāyuktaḥ kumāraḥ śvetalohitaḥ

तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा ब्रह्मरूपिणमीश्वरम् ।
ज्ञात्वा ध्यात्वा स हृदये ववन्दे प्रयताञ्जलिः

taṃ dṛṣṭvā puruṣaṃ brahmā brahmarūpiṇamīśvaram |
jñātvā dhyātvā sa hṛdaye vavande prayatāñjaliḥ

सद्योजातं शिवं बुद्ध्वा जहर्ष भुवनेश्वरः ।
मुहुर्मुहुश्च सद्बुद्ध्या परं तं समचिन्तयत्

sadyojātaṃ śivaṃ buddhvā jaharṣa bhuvaneśvaraḥ |
muhurmuhuśca sadbuddhyā paraṃ taṃ samacintayat

ततोऽस्य ध्यायतः श्वेताः प्रादुर्भूता यशस्विनः ।
कुमाराः परविज्ञानपरब्रह्मस्वरूपिणः

tato'sya dhyāyataḥ śvetāḥ prādurbhūtā yaśasvinaḥ |
kumārāḥ paravijñānaparabrahmasvarūpiṇaḥ

सुनन्दो नन्दनश्चैव विश्वनन्दोपनन्दनौ ।
शिष्यास्तस्य महात्मानो यैस्तद्ब्रह्म समावृतम्

sunando nandanaścaiva viśvanandopanandanau |
śiṣyāstasya mahātmāno yaistadbrahma samāvṛtam

सद्योजातश्च वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे ।
सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः

sadyojātaśca vai śambhurdadau jñānaṃ ca vedhase |
sargaśaktimapi prītyā prasannaḥ parameśvaraḥ

ततो विंशतिमः कल्पो रक्तो नाम प्रकीर्तितः ।
ब्रह्मा यत्र महातेजा रक्तवर्णमधारयत्

tato viṃśatimaḥ kalpo rakto nāma prakīrtitaḥ |
brahmā yatra mahātejā raktavarṇamadhārayat

ध्यायतः पुत्रकामस्य प्रादुर्भू तो विधेस्सुतः ।
रक्तमाल्याम्बरधरो रक्ताक्षो रक्तभूषणः

dhyāyataḥ putrakāmasya prādurbhū to vidhessutaḥ |
raktamālyāmbaradharo raktākṣo raktabhūṣaṇaḥ

स तं दृष्ट्वा महात्मानं कुमारं ध्यानमाश्रितः ।
वामदेवं शिवं ज्ञात्वा प्रणनाम कृतांजलिः

sa taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kumāraṃ dhyānamāśritaḥ |
vāmadevaṃ śivaṃ jñātvā praṇanāma kṛtāṃjaliḥ

ततस्तस्य सुता ह्यासंश्चत्वारो रक्तवाससः ।
विरजाश्च विवाहश्च विशोको विश्वभावनः

tatastasya sutā hyāsaṃścatvāro raktavāsasaḥ |
virajāśca vivāhaśca viśoko viśvabhāvanaḥ

वामदेवः स वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे ।
सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः

vāmadevaḥ sa vai śambhurdadau jñānaṃ ca vedhase |
sargaśaktimapi prītyā prasannaḥ parameśvaraḥ

एकविंशतिमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः ।
ब्रह्मा यत्र महाभागः पीतवासा बभूव ह

ekaviṃśatimaḥ kalpaḥ pītavāsā iti smṛtaḥ |
brahmā yatra mahābhāgaḥ pītavāsā babhūva ha

ध्यायतः पुत्रकामस्य विधेर्जातः कुमारकः ।
पीतवस्त्रादिक प्रौढो महातेजा महाभुजः

dhyāyataḥ putrakāmasya vidherjātaḥ kumārakaḥ |
pītavastrādika prauḍho mahātejā mahābhujaḥ

तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्तं ज्ञात्वा तत्पुरुषं शिवम् ।
प्रणनाम ततो बुद्ध्या गायत्रीं शांकरीं विधिः

taṃ dṛṣṭvā dhyānasaṃyuktaṃ jñātvā tatpuruṣaṃ śivam |
praṇanāma tato buddhyā gāyatrīṃ śāṃkarīṃ vidhiḥ

जपित्वा तु महादेवीं सर्वलोकनमस्कृताम् ।
प्रसन्नस्तु महादेवो ध्यानयुक्तेन चेतसा

japitvā tu mahādevīṃ sarvalokanamaskṛtām |
prasannastu mahādevo dhyānayuktena cetasā

ततोऽस्य पार्श्वतो दिव्याः प्रादुर्भूताः कुमारकाः ।
पीतवस्त्रा हि सकला योगमार्गप्रवर्तकाः

tato'sya pārśvato divyāḥ prādurbhūtāḥ kumārakāḥ |
pītavastrā hi sakalā yogamārgapravartakāḥ

ततस्तस्मिन्गते कल्पे पीतवर्णे स्वयंभुवः ।
पुनरन्यः प्रवृत्तस्तु कल्पो नाम्ना शिवस्तु स

tatastasmingate kalpe pītavarṇe svayaṃbhuvaḥ |
punaranyaḥ pravṛttastu kalpo nāmnā śivastu sa

एकार्णवे संव्यतीते दिव्यवर्षसहस्रके ।
स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः

ekārṇave saṃvyatīte divyavarṣasahasrake |
sraṣṭukāmaḥ prajā brahmā cintayāmāsa duḥkhitaḥ

ततोऽपश्यन्महातेजा प्रादुर्भूतं कुमारकम् ।
कृष्णवर्णं महावीर्यं दीप्यमानं स्वतेजसा

tato'paśyanmahātejā prādurbhūtaṃ kumārakam |
kṛṣṇavarṇaṃ mahāvīryaṃ dīpyamānaṃ svatejasā

धृतकृष्णाम्बरोष्णीषं कृष्णयज्ञोपवीतिनम् ।
कृष्णेन मौलिनायुक्तं कृष्णस्नानानुलेपनम्

dhṛtakṛṣṇāmbaroṣṇīṣaṃ kṛṣṇayajñopavītinam |
kṛṣṇena maulināyuktaṃ kṛṣṇasnānānulepanam

स तं दृष्ट्वा महात्मानमघोरं घोरविक्रमम् ।
ववन्दे देवदेवेशमद्भुतं कृष्णपिंगलम्

sa taṃ dṛṣṭvā mahātmānamaghoraṃ ghoravikramam |
vavande devadeveśamadbhutaṃ kṛṣṇapiṃgalam

अघोरं तु ततो ब्रह्मा ब्रह्मरूपं व्यचिंतयत् ।
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्भक्तवत्सलमव्ययम्

aghoraṃ tu tato brahmā brahmarūpaṃ vyaciṃtayat |
tuṣṭāva vāgbhiriṣṭābhirbhaktavatsalamavyayam

अथास्य पार्श्वतः कृष्णाः कृष्णस्नानानुलेपनाः ।
चत्वारस्तु महात्मानः संबभूवुः कुमारकाः

athāsya pārśvataḥ kṛṣṇāḥ kṛṣṇasnānānulepanāḥ |
catvārastu mahātmānaḥ saṃbabhūvuḥ kumārakāḥ

कृष्ण कृष्णशिखश्चैव कृष्णा स्यः कृष्णकण्ठधृक् ।
इति तेऽव्यक्तनामानः शिवरूपाः सुतेजसः

kṛṣṇa kṛṣṇaśikhaścaiva kṛṣṇā syaḥ kṛṣṇakaṇṭhadhṛk |
iti te'vyaktanāmānaḥ śivarūpāḥ sutejasaḥ

एवंभूता महात्मानो ब्रह्मणः सृष्टिहेतवे ।
योगं प्रवर्त्तया मासुर्घोराख्यं महदद्भुतम्

evaṃbhūtā mahātmāno brahmaṇaḥ sṛṣṭihetave |
yogaṃ pravarttayā māsurghorākhyaṃ mahadadbhutam

अथान्यो ब्रह्मणः कल्पः प्रावर्त्तत मुनीश्वराः ।
विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः

athānyo brahmaṇaḥ kalpaḥ prāvarttata munīśvarāḥ |
viśvarūpa iti khyāto nāmataḥ paramādbhutaḥ

ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतो मनसा शिवम् ।
प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती

brahmaṇaḥ putrakāmasya dhyāyato manasā śivam |
prādurbhūtā mahānādā viśvarūpā sarasvatī

तथाविधः स भगवानीशानः परमेश्वरः ।
शुद्धस्फटिकसंकाशः सर्वाभरणभूषितः

tathāvidhaḥ sa bhagavānīśānaḥ parameśvaraḥ |
śuddhasphaṭikasaṃkāśaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ

तं दृष्ट्वा प्रणनामासौ ब्रह्मेशानमजं विभुम् ।
सर्वगं सर्वदं सर्वं सुरूपं रूपवर्जितम्

taṃ dṛṣṭvā praṇanāmāsau brahmeśānamajaṃ vibhum |
sarvagaṃ sarvadaṃ sarvaṃ surūpaṃ rūpavarjitam

ईशानोऽपि तथादिश्य सन्मार्गं ब्रह्मणे विभुः ।
सशक्तिः कल्पयांचक्रे स बालांश्चतुरः शुभान्

īśāno'pi tathādiśya sanmārgaṃ brahmaṇe vibhuḥ |
saśaktiḥ kalpayāṃcakre sa bālāṃścaturaḥ śubhān

जटीमुण्डी शिखण्डी च अर्द्धमुण्डश्च जज्ञिरे ।
योगेनादिश्य सद्धर्मं कृत्वा योगगतिं गताः

jaṭīmuṇḍī śikhaṇḍī ca arddhamuṇḍaśca jajñire |
yogenādiśya saddharmaṃ kṛtvā yogagatiṃ gatāḥ

एवं संक्षेपतः प्रोक्तः सद्यादीनां समुद्भवः ।
सनत्कुमार सर्वज्ञ लोकानां हितकाम्यया

evaṃ saṃkṣepataḥ proktaḥ sadyādīnāṃ samudbhavaḥ |
sanatkumāra sarvajña lokānāṃ hitakāmyayā

अथ तेषां महाप्राज्ञ व्यवहारं यथायथम् ।
त्रिलोकहितकारं हि सर्वं ब्रह्माण्डसंस्थितम्

atha teṣāṃ mahāprājña vyavahāraṃ yathāyatham |
trilokahitakāraṃ hi sarvaṃ brahmāṇḍasaṃsthitam

ईशानः पुरुषो घोरो वामसंज्ञस्तथैव च ।
ब्रह्मसंज्ञो महेशस्य मूर्तयः पंच विश्रुताः

īśānaḥ puruṣo ghoro vāmasaṃjñastathaiva ca |
brahmasaṃjño maheśasya mūrtayaḥ paṃca viśrutāḥ

ईशानः शिवरूपश्च गरीयान्प्रथमः स्मृतः ।
भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति

īśānaḥ śivarūpaśca garīyānprathamaḥ smṛtaḥ |
bhoktāraṃ prakṛteḥ sākṣātkṣetrajñamadhitiṣṭhati

शैवस्तत्पुरुषाख्यश्च स्वरूपो हि द्वितीयकः ।
गुणाश्रयात्मकं भोग्यं सर्वज्ञमधितिष्ठति

śaivastatpuruṣākhyaśca svarūpo hi dvitīyakaḥ |
guṇāśrayātmakaṃ bhogyaṃ sarvajñamadhitiṣṭhati

धर्माय स्वांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः ।
अघोराख्यस्वरूपो यस्तिष्ठत्यंतस्तृतीयकः

dharmāya svāṃgasaṃyuktaṃ buddhitattvaṃ pinākinaḥ |
aghorākhyasvarūpo yastiṣṭhatyaṃtastṛtīyakaḥ

वामदेवाह्वयो रूपश्चतुर्थः शङ्करस्य हि ।
अहंकृतेरधिष्ठानो बहुकार्यकरः सदा

vāmadevāhvayo rūpaścaturthaḥ śaṅkarasya hi |
ahaṃkṛteradhiṣṭhāno bahukāryakaraḥ sadā

ईशानाह्वस्वरूपो हि शंकरस्येश्वरः सदा ।
श्रोत्रस्य वचसश्चापि विभोर्व्योम्नस्तथैव च

īśānāhvasvarūpo hi śaṃkarasyeśvaraḥ sadā |
śrotrasya vacasaścāpi vibhorvyomnastathaiva ca

त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरं रूपमैश्वरम् ।
पुरुषाख्यं विचारज्ञा मतिमन्तः प्रचक्षते

tvakpāṇisparśavāyūnāmīśvaraṃ rūpamaiśvaram |
puruṣākhyaṃ vicārajñā matimantaḥ pracakṣate

वपुषश्च रसस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च ।
अघोराख्यमधिष्ठानं रूपमाहुर्मनीषिणः

vapuṣaśca rasasyāpi rūpasyāgnestathaiva ca |
aghorākhyamadhiṣṭhānaṃ rūpamāhurmanīṣiṇaḥ

रशनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च ।
ईश्वरं वामदेवाख्यं स्वरूपं शांकरं स्मृतम्

raśanāyāśca pāyośca rasasyāpāṃ tathaiva ca |
īśvaraṃ vāmadevākhyaṃ svarūpaṃ śāṃkaraṃ smṛtam

प्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा ।
सद्योजाताह्वयं रूपमीश्वरं शांकरं विदुः

prāṇasya caivopasthasya gaṃdhasya ca bhuvastathā |
sadyojātāhvayaṃ rūpamīśvaraṃ śāṃkaraṃ viduḥ

इमे स्वरूपाः शंभोर्हि वन्दनीयाः प्रयत्नतः ।
श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः

ime svarūpāḥ śaṃbhorhi vandanīyāḥ prayatnataḥ |
śreyorthibhirnarairnityaṃ śreyasāmekahetavaḥ

यः पठेच्छृणुयाद्वापि सद्यादीनां समुद्भवम् ।
स भुक्त्वा सकलान्कामान्प्रयाति परमां गतिम्

yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi sadyādīnāṃ samudbhavam |
sa bhuktvā sakalānkāmānprayāti paramāṃ gatim