अध्याय 59: विदल और उत्पल का वध, काशी में कन्दुकेश्वर

शृणु व्यास सुसंप्रीत्या चरितं परमेशितुः ।
यथावधीत्स्वप्रियया दैत्यमुद्दिश्य संज्ञया

śṛṇu vyāsa susaṃprītyā caritaṃ parameśituḥ |
yathāvadhītsvapriyayā daityamuddiśya saṃjñayā

आस्तां पुरा महादैत्यो विदलोत्पलसंज्ञकौ ।
अपुंवध्यौ महावीरौ सुदृप्तौ वरतो विधेः

āstāṃ purā mahādaityo vidalotpalasaṃjñakau |
apuṃvadhyau mahāvīrau sudṛptau varato vidheḥ

तृणीकृतत्रिजगती पुरुषाभ्यां स्वदोर्ब लात् ।
ताभ्यां सर्वे सुरा ब्रह्मन् दैत्याभ्यां निर्जिता रणे

tṛṇīkṛtatrijagatī puruṣābhyāṃ svadorba lāt |
tābhyāṃ sarve surā brahman daityābhyāṃ nirjitā raṇe

ताभ्यां पराजिता देवा विधेस्ते शरणं गताः ।
नत्वा तं विधिवत्सर्वे कथयामासुरादरात

tābhyāṃ parājitā devā vidheste śaraṇaṃ gatāḥ |
natvā taṃ vidhivatsarve kathayāmāsurādarāta

इति ब्रह्मा ह्यवोचत्तान् देव्या वध्यौ च तौ ध्रुवम् ।
धैर्य्यं कुरुत संस्मृत्य सशिवं शिवमादरात्

iti brahmā hyavocattān devyā vadhyau ca tau dhruvam |
dhairyyaṃ kuruta saṃsmṛtya saśivaṃ śivamādarāt

भक्तवत्सलनामासौ सशिवश्शंकरश्शिवः ।
शं करिष्यत्यदीर्घेण कालेन परमेश्वरः

bhaktavatsalanāmāsau saśivaśśaṃkaraśśivaḥ |
śaṃ kariṣyatyadīrgheṇa kālena parameśvaraḥ

इत्युक्त्वा तांस्ततो ब्रह्मा तूष्णीमासीच्छिवं स्मरन् ।
तेपि देवा मुदं प्राप्य स्वंस्वं धाम ययुस्तदा

ityuktvā tāṃstato brahmā tūṣṇīmāsīcchivaṃ smaran |
tepi devā mudaṃ prāpya svaṃsvaṃ dhāma yayustadā

अथ नारददेवर्षिश्शिवप्रेरणया तदा ।
गत्वा तदीयभवनं शिवासौंदर्यमाजगौ

atha nāradadevarṣiśśivapreraṇayā tadā |
gatvā tadīyabhavanaṃ śivāsauṃdaryamājagau

श्रुत्वा तद्वचनं दैत्यावास्तां मायाविमोहितौ ।
देवीं परिजिहीर्षू तौ विषमेषु प्रपीडितौ

śrutvā tadvacanaṃ daityāvāstāṃ māyāvimohitau |
devīṃ parijihīrṣū tau viṣameṣu prapīḍitau

विचारयामासतुस्तौ कदा कुत्र शिवा च सा ।
भविष्यति विधेः प्राप्तोदयान्नाविति सर्वदा

vicārayāmāsatustau kadā kutra śivā ca sā |
bhaviṣyati vidheḥ prāptodayānnāviti sarvadā

एकस्मिन्समये शंभुर्विजहार सुलीलया ।
कौतुकेनैव चिक्रीडे शिवा कन्दुकलीलया

ekasminsamaye śaṃbhurvijahāra sulīlayā |
kautukenaiva cikrīḍe śivā kandukalīlayā

सखीभिस्सह सुप्रीत्या कौतुकाच्छिवसन्निधौ

sakhībhissaha suprītyā kautukācchivasannidhau

उदंचंत्यंचदंगानां लाघवं परितन्वती ।
निश्वासामोदमुदितभ्रमराकुलितेक्षणा

udaṃcaṃtyaṃcadaṃgānāṃ lāghavaṃ paritanvatī |
niśvāsāmodamuditabhramarākulitekṣaṇā

भ्रश्यद्धम्मिल्लसन्माल्यस्वपुरीकृतभूमिका ।
स्विद्यत्कपोलपत्रालीस्रवदंबुकणोज्ज्वला

bhraśyaddhammillasanmālyasvapurīkṛtabhūmikā |
svidyatkapolapatrālīsravadaṃbukaṇojjvalā

स्फुटच्चोलांशुकपथतिर्यदंगप्रभावृता ।
उल्लसत्कंदुकास्फालातिश्रोणितकराम्बुजा

sphuṭaccolāṃśukapathatiryadaṃgaprabhāvṛtā |
ullasatkaṃdukāsphālātiśroṇitakarāmbujā

कंदुकानुगसद्दृष्टिनर्तितभ्रूलतांचला ।
मृडानी किल खेलंती ददृशे जगदम्बिका

kaṃdukānugasaddṛṣṭinartitabhrūlatāṃcalā |
mṛḍānī kila khelaṃtī dadṛśe jagadambikā

अंतरिक्षचराभ्यां च दितिजाभ्यां कटा क्षिता ।
क्रोडीकृताभ्यामिव वै समुपस्थितमृत्युना

aṃtarikṣacarābhyāṃ ca ditijābhyāṃ kaṭā kṣitā |
kroḍīkṛtābhyāmiva vai samupasthitamṛtyunā

विदलोत्पलसंज्ञाभ्यां दृप्ताभ्यां वरतो विधेः ।
तृणीकृतत्रिजगती पुरुषाभ्यां स्वदोर्बलात्

vidalotpalasaṃjñābhyāṃ dṛptābhyāṃ varato vidheḥ |
tṛṇīkṛtatrijagatī puruṣābhyāṃ svadorbalāt

देवीं तां संजिहीर्षंतौ विषमेषु प्रपीडितौ ।
दिव उत्तेरतुः क्षिप्रं मायां स्वीकृत्य शांबरीम्

devīṃ tāṃ saṃjihīrṣaṃtau viṣameṣu prapīḍitau |
diva utteratuḥ kṣipraṃ māyāṃ svīkṛtya śāṃbarīm

धृत्वा पारिषदीं मायामायातावंबिकांतिकम् ।
तावत्यंतं सुदुर्वृत्तावतिचंचलमानसौ

dhṛtvā pāriṣadīṃ māyāmāyātāvaṃbikāṃtikam |
tāvatyaṃtaṃ sudurvṛttāvaticaṃcalamānasau

अथ दुष्टनिहंत्रा वै सावज्ञेन हरेण तौ ।
विज्ञातौ च क्षणादास्तां चांचल्याल्लोचनोद्भवात्

atha duṣṭanihaṃtrā vai sāvajñena hareṇa tau |
vijñātau ca kṣaṇādāstāṃ cāṃcalyāllocanodbhavāt

कटाक्षिताथ देवेन दुर्गा दुर्गतिघातिनी ।
दैत्याविमामिति गणौ नेति सर्वस्वरूपिणा

kaṭākṣitātha devena durgā durgatighātinī |
daityāvimāmiti gaṇau neti sarvasvarūpiṇā

अथ सा नेत्रसंज्ञां स्वस्वामिनस्तां बुबोध ह ।
महाकौतुकिनस्तात शंकरस्य परेशितुः

atha sā netrasaṃjñāṃ svasvāminastāṃ bubodha ha |
mahākautukinastāta śaṃkarasya pareśituḥ

ततो विज्ञाय संज्ञां तां सर्वज्ञार्द्धशरीरिणी ।
तेनैव कंदुकेनाथ युगपन्निर्जघान तौ

tato vijñāya saṃjñāṃ tāṃ sarvajñārddhaśarīriṇī |
tenaiva kaṃdukenātha yugapannirjaghāna tau

महाबलौ महादेव्या कंदुकेन समाहतौ ।
परिभ्रम्य परिभ्रम्य तौ दुष्टौ विनिपेततुः

mahābalau mahādevyā kaṃdukena samāhatau |
paribhramya paribhramya tau duṣṭau vinipetatuḥ

वृन्तादिव फले पक्वे तालेनानिललोलिते ।
दंभोलिना परिहते शृंगे इव महागिरेः

vṛntādiva phale pakve tālenānilalolite |
daṃbholinā parihate śṛṃge iva mahāgireḥ

तौ निपात्य महादैत्यावकार्यकरणोद्यतौ ।
ततः परिणतिं यातो लिंगरूपेण कंदुकः

tau nipātya mahādaityāvakāryakaraṇodyatau |
tataḥ pariṇatiṃ yāto liṃgarūpeṇa kaṃdukaḥ

कंदुकेश्वरसंज्ञां च तल्लिंगमभवत्तदा ।
ज्येष्ठेश्वरसमीपे तु सर्वदुष्टनिवारणम्

kaṃdukeśvarasaṃjñāṃ ca talliṃgamabhavattadā |
jyeṣṭheśvarasamīpe tu sarvaduṣṭanivāraṇam

एतस्मिन्नेव समये हरिब्रह्मादयस्सुराः ।
शिवाविर्भावमाज्ञाय ऋषयश्च समाययुः

etasminneva samaye haribrahmādayassurāḥ |
śivāvirbhāvamājñāya ṛṣayaśca samāyayuḥ

अथ सर्वे सुराश्शम्भोर्वरान्प्राप्य तदाज्ञया ।
स्वधामानि ययुः प्रीतास्तथा काशीनिवासिनः

atha sarve surāśśambhorvarānprāpya tadājñayā |
svadhāmāni yayuḥ prītāstathā kāśīnivāsinaḥ

सांबिकं शंकरं दृष्ट्वा कृतांजलिपुटाश्च ते ।
प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या वाग्भिरिष्टाभिरादरात्

sāṃbikaṃ śaṃkaraṃ dṛṣṭvā kṛtāṃjalipuṭāśca te |
praṇamya tuṣṭuvurbhaktyā vāgbhiriṣṭābhirādarāt

सांबिकोऽपि शिवो व्यास क्रीडित्वा सुविहारवित् ।
जगाम स्वालयं प्रीतस्सगणो भक्तवत्सलः

sāṃbiko'pi śivo vyāsa krīḍitvā suvihāravit |
jagāma svālayaṃ prītassagaṇo bhaktavatsalaḥ

कंदुकेश्वरलिंगं च काश्यां दुष्टनिबर्हणम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं सर्वकामदं सर्वदा सताम्

kaṃdukeśvaraliṃgaṃ ca kāśyāṃ duṣṭanibarhaṇam |
bhuktimuktipradaṃ sarvakāmadaṃ sarvadā satām

इदमाख्यानमतुलं शृणुयाद्यो मुदान्वितः ।
श्रावयेद्वा पठेद्यश्च तस्य दुःखभयं कुतः

idamākhyānamatulaṃ śṛṇuyādyo mudānvitaḥ |
śrāvayedvā paṭhedyaśca tasya duḥkhabhayaṃ kutaḥ

इह सर्वसुखं भुक्त्वा नानाविधमनुत्तमम् ।
परत्र लभते दिव्यां गतिं वै देवदुर्लभाम्

iha sarvasukhaṃ bhuktvā nānāvidhamanuttamam |
paratra labhate divyāṃ gatiṃ vai devadurlabhām

इति तं वर्णितं तात चरितं परमाद्भुतम् ।
शिवयोर्भक्तवात्सल्यसूचकं शिवदं सताम्

iti taṃ varṇitaṃ tāta caritaṃ paramādbhutam |
śivayorbhaktavātsalyasūcakaṃ śivadaṃ satām

इत्युक्त्वामंत्र्य तं व्यासं तन्नुतो मद्वरात्मजः ।
ययौ विहायसा काशीं चरितं शशिमौलिनः

ityuktvāmaṃtrya taṃ vyāsaṃ tannuto madvarātmajaḥ |
yayau vihāyasā kāśīṃ caritaṃ śaśimaulinaḥ

युद्धखंडमिदं प्रोक्तं मया ते मुनिसत्तम ।
रौद्रीयसंहितामध्ये सर्वकामफलप्रदम्

yuddhakhaṃḍamidaṃ proktaṃ mayā te munisattama |
raudrīyasaṃhitāmadhye sarvakāmaphalapradam

इयं हि संहिता रौद्री सम्पूर्णा वर्णिता मया ।
सदाशिवप्रियतरा भुक्तिमुक्तिफलप्रदा

iyaṃ hi saṃhitā raudrī sampūrṇā varṇitā mayā |
sadāśivapriyatarā bhuktimuktiphalapradā

इमां यश्च पठेन्नित्यं शत्रुबाधानिवारिकाम् ।
सर्वान्कामानवाप्नोति ततो मुक्तिं लभेत ना

imāṃ yaśca paṭhennityaṃ śatrubādhānivārikām |
sarvānkāmānavāpnoti tato muktiṃ labheta nā

इति ब्रह्मसुतश्श्रुत्वा पित्रा शिवयशः परम् ।
शतनामाप्य शंभोश्च कृतार्थोऽभूच्छिवानुगः

iti brahmasutaśśrutvā pitrā śivayaśaḥ param |
śatanāmāpya śaṃbhośca kṛtārtho'bhūcchivānugaḥ

ब्रह्मनारदसम्वादः सम्पूर्णः कथितो मया ।
शिवस्सर्वप्रधानो हि किं भूयश्श्रोतुमिच्छसि

brahmanāradasamvādaḥ sampūrṇaḥ kathito mayā |
śivassarvapradhāno hi kiṃ bhūyaśśrotumicchasi