अध्याय 58: दुन्दुभिनिर्ह्राद का वध और काशी में व्याघ्रेश्वर

शृणु व्यास प्रवक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः ।
यथा दुंदुभिनिर्ह्रादमवधीद्दितिजं हरः

śṛṇu vyāsa pravakṣyāmi caritaṃ śaśimaulinaḥ |
yathā duṃdubhinirhrādamavadhīdditijaṃ haraḥ

हिरण्याक्षे हते दैत्ये दितिपुत्रे महाबले ।
विष्णुदेवेन कालेन प्राप दुखं पहद्दितिः

hiraṇyākṣe hate daitye ditiputre mahābale |
viṣṇudevena kālena prāpa dukhaṃ pahadditiḥ

दैत्यो दुंदुभिनिर्ह्रादो दुष्टः प्रह्लादमातुलः ।
सांत्वयामास तां वाग्भिर्दुःखितां देवदुःखदः

daityo duṃdubhinirhrādo duṣṭaḥ prahlādamātulaḥ |
sāṃtvayāmāsa tāṃ vāgbhirduḥkhitāṃ devaduḥkhadaḥ

अथ दैत्यस्स मायावी दितिमाश्वास्य दैत्यराट् ।
देवाः कथं सुजेयाः स्युरित्युपायमर्चितयत्

atha daityassa māyāvī ditimāśvāsya daityarāṭ |
devāḥ kathaṃ sujeyāḥ syurityupāyamarcitayat

देवैश्च घातितो वीरो हिरण्याक्षो महासुरः ।
विष्णुना च सह भ्रात्रा सच्छलैर्देत्यवैरिभिः

devaiśca ghātito vīro hiraṇyākṣo mahāsuraḥ |
viṣṇunā ca saha bhrātrā sacchalairdetyavairibhiḥ

किंबलाश्च किमाहारा किमाधारा हि निर्जराः ।
मया कथं सुजेयास्स्युरित्युपायमचिंतयत्

kiṃbalāśca kimāhārā kimādhārā hi nirjarāḥ |
mayā kathaṃ sujeyāssyurityupāyamaciṃtayat

विचार्य बहुशो दैत्यस्तत्त्वं विज्ञाय निश्चितम् ।
अवश्यमग्रजन्मानो हेतवोऽत्र विचारतः

vicārya bahuśo daityastattvaṃ vijñāya niścitam |
avaśyamagrajanmāno hetavo'tra vicārataḥ

ब्राह्मणान्हंतुमसकृदन्वधावत वै ततः ।
दैत्यो दुन्दुभिनिर्ह्रादो देववैरी महाखलः

brāhmaṇānhaṃtumasakṛdanvadhāvata vai tataḥ |
daityo dundubhinirhrādo devavairī mahākhalaḥ

यतः क्रतुभुजो देवाः क्रतवो वेदसंभवाः ।
ते वेदा ब्राह्मणाधारास्ततो देवबलं द्विजाः

yataḥ kratubhujo devāḥ kratavo vedasaṃbhavāḥ |
te vedā brāhmaṇādhārāstato devabalaṃ dvijāḥ

निश्चितं ब्राह्मणाधारास्सर्वे वेदास्सवासवाः ।
गीर्वाणा ब्राह्मणबला नात्र कार्या विचारणा

niścitaṃ brāhmaṇādhārāssarve vedāssavāsavāḥ |
gīrvāṇā brāhmaṇabalā nātra kāryā vicāraṇā

ब्राह्मणा यदि नष्टास्स्युर्वेदा नष्टास्ततस्त्वयम् ।
अतस्तेषु प्रणष्टेषु विनष्टाः सततं सुराः

brāhmaṇā yadi naṣṭāssyurvedā naṣṭāstatastvayam |
atasteṣu praṇaṣṭeṣu vinaṣṭāḥ satataṃ surāḥ

यज्ञेषु नाशं गच्छत्सु हताहारास्ततस्सुराः ।
निर्बलास्सुखजय्याः स्युर्निर्जितेषु सुरेष्वथ

yajñeṣu nāśaṃ gacchatsu hatāhārāstatassurāḥ |
nirbalāssukhajayyāḥ syurnirjiteṣu sureṣvatha

अहमेव भविष्यामि मान्यस्त्रिजगतीपतिः ।
अहरिष्यामि देवा नामक्षयास्सर्वसंपदः

ahameva bhaviṣyāmi mānyastrijagatīpatiḥ |
ahariṣyāmi devā nāmakṣayāssarvasaṃpadaḥ

निर्वेक्ष्यामि सुखान्येव राज्ये निहतकंटके ।
इति निश्चित्य दुर्बुद्धिः पुनश्चिंतितवान्खलः

nirvekṣyāmi sukhānyeva rājye nihatakaṃṭake |
iti niścitya durbuddhiḥ punaściṃtitavānkhalaḥ

द्विजाः क्व संति भूयांसो ब्रह्मतेजोतिबृंहिता ।
श्रुत्यध्यनसंपन्नास्तपोबलसमन्विताः

dvijāḥ kva saṃti bhūyāṃso brahmatejotibṛṃhitā |
śrutyadhyanasaṃpannāstapobalasamanvitāḥ

भूयसां ब्राह्मणानां तु स्थानं वाराणसी खलु ।
तामादावुपसंहृत्य यायां तीर्थांतरं ततः

bhūyasāṃ brāhmaṇānāṃ tu sthānaṃ vārāṇasī khalu |
tāmādāvupasaṃhṛtya yāyāṃ tīrthāṃtaraṃ tataḥ

यत्र यत्र हि तीर्थेषु यत्र यत्राश्रमेषु च ।
संति सर्वेऽग्रजन्मानस्ते मयाद्यास्समंततः

yatra yatra hi tīrtheṣu yatra yatrāśrameṣu ca |
saṃti sarve'grajanmānaste mayādyāssamaṃtataḥ

इति दुंदुभिनिर्ह्रादो मतिं कृत्वा कुलोचिताम् ।
प्राप्यापि काशीं दुर्वृत्तो मायावी न्यवधीद्द्विजान्

iti duṃdubhinirhrādo matiṃ kṛtvā kulocitām |
prāpyāpi kāśīṃ durvṛtto māyāvī nyavadhīddvijān

समित्कुशान्समादातुं यत्र यांति द्विजोत्तमाः ।
अरण्ये तत्र तान्सर्वान्स भक्षयति दुर्मतिः

samitkuśānsamādātuṃ yatra yāṃti dvijottamāḥ |
araṇye tatra tānsarvānsa bhakṣayati durmatiḥ

यथा कोऽपि न वेत्त्येवं तथाऽच्छन्नोऽभवत्पुनः ।
वने वनेचरो भूत्वा यादोरूपो जलाशये

yathā ko'pi na vettyevaṃ tathā'cchanno'bhavatpunaḥ |
vane vanecaro bhūtvā yādorūpo jalāśaye

अदृश्यरूपी मायावी देवानामप्यगोचरः ।
दिवा ध्यानपरस्तिष्ठेन्मुनिवन्मुनिमध्यगः

adṛśyarūpī māyāvī devānāmapyagocaraḥ |
divā dhyānaparastiṣṭhenmunivanmunimadhyagaḥ

प्रवेशमुटजानां च निर्गमं हि विलोकयन् ।
यामिन्यां व्याघ्ररूपेणाभक्षयद्ब्राह्मणान्बहून्

praveśamuṭajānāṃ ca nirgamaṃ hi vilokayan |
yāminyāṃ vyāghrarūpeṇābhakṣayadbrāhmaṇānbahūn

निश्शंकम्भक्षयत्येवं न त्यजत्यपि कीकशम् ।
इत्थं निपातितास्तेन विप्रा दुष्टेन भूरिशः

niśśaṃkambhakṣayatyevaṃ na tyajatyapi kīkaśam |
itthaṃ nipātitāstena viprā duṣṭena bhūriśaḥ

एकदा शिवरात्रौ तु भक्तस्त्वेको निजोटजे ।
सपर्यां देवदेवस्य कृत्वा ध्यानस्थितोऽभवत्

ekadā śivarātrau tu bhaktastveko nijoṭaje |
saparyāṃ devadevasya kṛtvā dhyānasthito'bhavat

स च दुंदुभिनिर्ह्रादो दैत्येन्द्रो बलदर्पितः ।
व्याघ्ररूपं समास्थाय तमादातुं मतिं दधे

sa ca duṃdubhinirhrādo daityendro baladarpitaḥ |
vyāghrarūpaṃ samāsthāya tamādātuṃ matiṃ dadhe

तं भक्तं ध्यानमापन्नं दृढचित्तं शिवेक्षणे ।
कृतास्त्रमन्त्रविन्यासं तं क्रांतुमशकन्न सः

taṃ bhaktaṃ dhyānamāpannaṃ dṛḍhacittaṃ śivekṣaṇe |
kṛtāstramantravinyāsaṃ taṃ krāṃtumaśakanna saḥ

अथ सर्वं गतश्शम्भुर्ज्ञात्वा तस्याशयं हरः ।
दैत्यस्य दुष्टरूपस्य वधाय विदधे धियम्

atha sarvaṃ gataśśambhurjñātvā tasyāśayaṃ haraḥ |
daityasya duṣṭarūpasya vadhāya vidadhe dhiyam

यावदादित्सति व्याघ्रस्तावदाविरभूद्धरः ।
जगद्रक्षामणिस्त्र्यक्षो भक्तरक्षणदक्षधीः

yāvadāditsati vyāghrastāvadāvirabhūddharaḥ |
jagadrakṣāmaṇistryakṣo bhaktarakṣaṇadakṣadhīḥ

रुद्रमायांतमालोक्य तद्भक्तार्चितलिंगतः ।
दैत्यस्तेनैव रूपेण ववृधे भूधरोपमः

rudramāyāṃtamālokya tadbhaktārcitaliṃgataḥ |
daityastenaiva rūpeṇa vavṛdhe bhūdharopamaḥ

सावज्ञमथ सर्वज्ञं यावत्पश्यति दानवः ।
तावदायातमादाय कक्षायंत्रे न्यपीडयत्

sāvajñamatha sarvajñaṃ yāvatpaśyati dānavaḥ |
tāvadāyātamādāya kakṣāyaṃtre nyapīḍayat

पंचास्यस्त्वथ पंचास्यं मुष्ट्या मूर्द्धन्यताडयत ।
भक्तवत्सलनामासौ वज्रादपि कठोरया

paṃcāsyastvatha paṃcāsyaṃ muṣṭyā mūrddhanyatāḍayata |
bhaktavatsalanāmāsau vajrādapi kaṭhorayā

स तेन मुष्टिघातेन कक्षानिष्पेषणेन च ।
अत्यार्तमारटद्व्याघ्रो रोदसीं पूरयन्मृतः

sa tena muṣṭighātena kakṣāniṣpeṣaṇena ca |
atyārtamāraṭadvyāghro rodasīṃ pūrayanmṛtaḥ

तेन नादेन महता संप्रवेपितमानसाः ।
तपोधनास्समाजग्मुर्निशि शब्दानुसारतः

tena nādena mahatā saṃpravepitamānasāḥ |
tapodhanāssamājagmurniśi śabdānusārataḥ

अत्रेश्वरं समालोक्य कक्षीकृतमृगेश्वरम् ।
तुष्टुवुः प्रणतास्सर्वे शर्वं जयजयाक्षरैः

atreśvaraṃ samālokya kakṣīkṛtamṛgeśvaram |
tuṣṭuvuḥ praṇatāssarve śarvaṃ jayajayākṣaraiḥ

परित्राताः परित्राताः प्रत्यूहाद्दारुणादितः ।
अनुग्रहं कुरुष्वेश तिष्ठात्रैव जगद्गुरो

paritrātāḥ paritrātāḥ pratyūhāddāruṇāditaḥ |
anugrahaṃ kuruṣveśa tiṣṭhātraiva jagadguro

अनेनैव स्वरूपेण व्याघ्रेश इति नामतः ।
कुरु रक्षां महादेव ज्येष्ठस्थानस्य सर्वदा

anenaiva svarūpeṇa vyāghreśa iti nāmataḥ |
kuru rakṣāṃ mahādeva jyeṣṭhasthānasya sarvadā

अन्येभ्यो ह्युपसर्गेभ्यो रक्ष नस्तीर्थवासिनः ।
दुष्टानष्टास्य गौरीश भक्तेभ्यो देहि चाभयम्

anyebhyo hyupasargebhyo rakṣa nastīrthavāsinaḥ |
duṣṭānaṣṭāsya gaurīśa bhaktebhyo dehi cābhayam

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां भक्तानां चन्द्रशेखरः ।
तथेत्युक्त्वा पुनः प्राह स भक्तान्भक्तवत्सलः

ityākarṇya vacasteṣāṃ bhaktānāṃ candraśekharaḥ |
tathetyuktvā punaḥ prāha sa bhaktānbhaktavatsalaḥ

यो मामनेन रूपेण द्रक्ष्यति श्रद्धयात्र वै ।
तस्योपसर्गसंधानं पातयिष्याम्यसंशयम्

yo māmanena rūpeṇa drakṣyati śraddhayātra vai |
tasyopasargasaṃdhānaṃ pātayiṣyāmyasaṃśayam

मच्चरित्रमिदं श्रुत्वा स्मृत्वा लिंगमिदं हृदि ।
संग्रामे प्रविशन्मर्त्यो जयमाप्नोत्यसंशयम्

maccaritramidaṃ śrutvā smṛtvā liṃgamidaṃ hṛdi |
saṃgrāme praviśanmartyo jayamāpnotyasaṃśayam

एतस्मिन्नंतरे देवास्समाजग्मुस्सवासवाः ।
जयेति शब्दं कुर्वंतो महोत्सवपुरस्सरम्

etasminnaṃtare devāssamājagmussavāsavāḥ |
jayeti śabdaṃ kurvaṃto mahotsavapurassaram

प्रणम्य शंकरं प्रेम्णा सर्वे सांजलयस्सुराः ।
नतस्कंधाः सुवाग्भिस्ते तुष्टुवुर्भक्तवत्सलम्

praṇamya śaṃkaraṃ premṇā sarve sāṃjalayassurāḥ |
nataskaṃdhāḥ suvāgbhiste tuṣṭuvurbhaktavatsalam

जय शंकर देवेश प्रणतार्तिहर प्रभो ।
एतद्दुंदुभिनिर्ह्रादवधात्त्राता वयं सुराः

jaya śaṃkara deveśa praṇatārtihara prabho |
etadduṃdubhinirhrādavadhāttrātā vayaṃ surāḥ

सदा रक्षा प्रकर्तव्या भक्तानां भक्तवत्सल ।
वध्याः खलाश्च देवेश त्वया सर्वेश्वर प्रभो

sadā rakṣā prakartavyā bhaktānāṃ bhaktavatsala |
vadhyāḥ khalāśca deveśa tvayā sarveśvara prabho

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां परमेश्वरः ।
तथेत्युक्त्वा प्रसन्नात्मा तस्मिंल्लिंगे लयं ययौ

ityākarṇya vacasteṣāṃ surāṇāṃ parameśvaraḥ |
tathetyuktvā prasannātmā tasmiṃlliṃge layaṃ yayau

सविस्मयास्ततो देवास्स्वंस्वं धाम ययुर्मुदा ।
तेऽपि विप्रा महाहर्षात्पुनर्याता यथागतम्

savismayāstato devāssvaṃsvaṃ dhāma yayurmudā |
te'pi viprā mahāharṣātpunaryātā yathāgatam

इदं चरित्रं परम व्याघ्रेश्वरसमुद्भवम् ।
शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि पठेद्वा पाठयेत्तथा

idaṃ caritraṃ parama vyāghreśvarasamudbhavam |
śṛṇuyācchrāvayedvāpi paṭhedvā pāṭhayettathā

सर्वान्कामानवाप्नोति नरस्स्वमनसेसितान् ।
परत्र लभते मोक्षं सर्वदुःखविवर्जितः

sarvānkāmānavāpnoti narassvamanasesitān |
paratra labhate mokṣaṃ sarvaduḥkhavivarjitaḥ

इदमाख्यानमतुलं शिवलीला मृताक्षरम् ।
स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनम्

idamākhyānamatulaṃ śivalīlā mṛtākṣaram |
svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ putrapautrapravarddhanam

परं भक्तिप्रदं धन्यं शिवप्रीतिकरं शिवम् ।
परमज्ञानदं रम्यं विकारहरणं परम्

paraṃ bhaktipradaṃ dhanyaṃ śivaprītikaraṃ śivam |
paramajñānadaṃ ramyaṃ vikāraharaṇaṃ param