अध्याय 55: बाण की भुजाएँ कटीं, गर्व टूटा

सनत्कुमार सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते ।
अद्भुतेयं कथा तात श्राविता मे त्वया मुने

sanatkumāra sarvajña brahmaputra namostu te |
adbhuteyaṃ kathā tāta śrāvitā me tvayā mune

जृंभिते जृंभणास्त्रेण हरिणा समरे हरे ।
हते बाणबले बाणः किमकार्षीच्च तद्वद

jṛṃbhite jṛṃbhaṇāstreṇa hariṇā samare hare |
hate bāṇabale bāṇaḥ kimakārṣīcca tadvada

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्यामिततेजसः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रो मुनीश्वरः

ityākarṇya vacastasya vyāsasyāmitatejasaḥ |
pratyuvāca prasannātmā brahmaputro munīśvaraḥ

शृणु व्यास महाप्राज्ञ कथां च परमाद्भुताम् ।
कृष्णशंकरयोस्तात लोकलीलानुसारिणोः

śṛṇu vyāsa mahāprājña kathāṃ ca paramādbhutām |
kṛṣṇaśaṃkarayostāta lokalīlānusāriṇoḥ

शयिते लीलया रुद्रे सपुत्रे सगणे सति ।
बाणो विनिर्गतो युद्धं कर्तुं कृष्णेन दैत्यराट्

śayite līlayā rudre saputre sagaṇe sati |
bāṇo vinirgato yuddhaṃ kartuṃ kṛṣṇena daityarāṭ

कुंभांडसंगृहीताश्वो नानाशस्त्रास्त्रधृक् ततः ।
चकार युद्धमतुलं बलिपुत्रो महाबलः

kuṃbhāṃḍasaṃgṛhītāśvo nānāśastrāstradhṛk tataḥ |
cakāra yuddhamatulaṃ baliputro mahābalaḥ

दृष्ट्वा निजबलं नष्टं स दैत्येन्द्रोऽत्यमर्षितः ।
चकार युद्धमतुलं बलि पुत्रो महाबलः

dṛṣṭvā nijabalaṃ naṣṭaṃ sa daityendro'tyamarṣitaḥ |
cakāra yuddhamatulaṃ bali putro mahābalaḥ

श्रीकृष्णोपि महावीरो गिरिशाप्तमहाबलः ।
उच्चैर्जगर्ज तत्राजौ बाणं मत्वा तृणोपमम्

śrīkṛṣṇopi mahāvīro giriśāptamahābalaḥ |
uccairjagarja tatrājau bāṇaṃ matvā tṛṇopamam

धनुष्टंकारयामास शार्ङ्गाख्यं निजमद्भुतम् ।
त्रासयन्बाणसैन्यं तदवशिष्टं मुनीश्वर

dhanuṣṭaṃkārayāmāsa śārṅgākhyaṃ nijamadbhutam |
trāsayanbāṇasainyaṃ tadavaśiṣṭaṃ munīśvara

तेन नादेन महता धनुष्टंकारजेन हि ।
द्यावाभूम्योरंतरं वै व्याप्तमासीदनंतरम्

tena nādena mahatā dhanuṣṭaṃkārajena hi |
dyāvābhūmyoraṃtaraṃ vai vyāptamāsīdanaṃtaram

चिक्षेप विविधान्बाणान्बाणाय कुपितो हरिः ।
कर्णान्तं तद्विकृष्याथ तीक्ष्णानाशीविषोपमान्

cikṣepa vividhānbāṇānbāṇāya kupito hariḥ |
karṇāntaṃ tadvikṛṣyātha tīkṣṇānāśīviṣopamān

आयातांस्तान्निरीक्ष्याऽथ स बाणो बलिनन्दनः ।
अप्राप्तानेव चिच्छेद स्वशरैस्स्वधनुश्च्युतैः

āyātāṃstānnirīkṣyā'tha sa bāṇo balinandanaḥ |
aprāptāneva ciccheda svaśaraissvadhanuścyutaiḥ

पुनर्जगर्ज स विभुर्बाणो वैरिगणार्दनः ।
तत्रसुर्वृष्णयस्सर्वे कृष्णात्मानो विचेतसः

punarjagarja sa vibhurbāṇo vairigaṇārdanaḥ |
tatrasurvṛṣṇayassarve kṛṣṇātmāno vicetasaḥ

स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं चिक्षेप निजसायकान् ।
स कृष्णायातिशूराय महागर्वो बलेस्सुतः

smṛtvā śivapadāmbhojaṃ cikṣepa nijasāyakān |
sa kṛṣṇāyātiśūrāya mahāgarvo balessutaḥ

कृष्णोपि तानसंप्राप्तानच्छिनत्सशरैर्द्रुतम् ।
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजममरारि महाबलः

kṛṣṇopi tānasaṃprāptānacchinatsaśarairdrutam |
smṛtvā śivapadāmbhojamamarāri mahābalaḥ

रामादयो वृष्णयश्च स्वंस्वं योद्धारमाहवे ।
निजघ्नुर्बलिनस्सर्वे कृत्वा क्रोधं समाकुलाः

rāmādayo vṛṣṇayaśca svaṃsvaṃ yoddhāramāhave |
nijaghnurbalinassarve kṛtvā krodhaṃ samākulāḥ

इत्थं चिरतरं तत्र बलिनोश्च द्वयोरपि ।
बभूव तुमुलं युद्धं शृण्वतां विस्मयावहम्

itthaṃ cirataraṃ tatra balinośca dvayorapi |
babhūva tumulaṃ yuddhaṃ śṛṇvatāṃ vismayāvaham

तस्मिन्नवसरे तत्र क्रोधं कृत्वाऽतिपक्षिराट् ।
बाणासुरबलं सर्वं पक्षाघातैरमर्दयत्

tasminnavasare tatra krodhaṃ kṛtvā'tipakṣirāṭ |
bāṇāsurabalaṃ sarvaṃ pakṣāghātairamardayat

मर्दितं स्वबलं दृष्ट्वा मर्दयंतं च तं बली ।
चुकोपाति बलेः पुत्रः शैवराड् दितिजेश्वरः

marditaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā mardayaṃtaṃ ca taṃ balī |
cukopāti baleḥ putraḥ śaivarāḍ ditijeśvaraḥ

स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं सहस्रभुजवान्द्रुतम् ।
महत्पराक्रमं चक्रे वैरिणां दुस्सहं स वै

smṛtvā śivapadāmbhojaṃ sahasrabhujavāndrutam |
mahatparākramaṃ cakre vairiṇāṃ dussahaṃ sa vai

चिक्षेप युगपद्बाणानमितांस्तत्र वीरहा ।
कृष्णादिसर्वयदुषु गरुडे च पृथक्पृथक्

cikṣepa yugapadbāṇānamitāṃstatra vīrahā |
kṛṣṇādisarvayaduṣu garuḍe ca pṛthakpṛthak

जघानैकेन गरुडं कृष्णमेकेन पत्त्रिणा ।
बलमेकेन च मुने परानपि तथा बली

jaghānaikena garuḍaṃ kṛṣṇamekena pattriṇā |
balamekena ca mune parānapi tathā balī

ततः कृष्णो महावीर्यो विष्णुरूपस्सुरारिहा ।
चुकोपातिरणे तस्मिञ्जगर्ज च महेश्वरः

tataḥ kṛṣṇo mahāvīryo viṣṇurūpassurārihā |
cukopātiraṇe tasmiñjagarja ca maheśvaraḥ

जघान बाणं तरसा शार्ङ्गनिस्सृतसच्छरैः ।
अति तद्बलमत्युग्रं युगपत्स्मृतशंकरः

jaghāna bāṇaṃ tarasā śārṅganissṛtasaccharaiḥ |
ati tadbalamatyugraṃ yugapatsmṛtaśaṃkaraḥ

चिच्छेद तद्धनुश्शीघ्रं छत्रादिकमना कुलः ।
हयांश्च पातयामास हत्वा तान्स्वशरैर्हरिः

ciccheda taddhanuśśīghraṃ chatrādikamanā kulaḥ |
hayāṃśca pātayāmāsa hatvā tānsvaśarairhariḥ

बाणोऽपि च महावीरो जगर्जाति प्रकुप्य ह ।
कृष्णं जघान गदया सोऽपतद्धरणीतले

bāṇo'pi ca mahāvīro jagarjāti prakupya ha |
kṛṣṇaṃ jaghāna gadayā so'pataddharaṇītale

उत्थायारं ततः कृष्णो युयुधे तेन शत्रुणा ।
शिवभक्तेन देवर्षे लोकलीलाऽनुसारतः

utthāyāraṃ tataḥ kṛṣṇo yuyudhe tena śatruṇā |
śivabhaktena devarṣe lokalīlā'nusārataḥ

एवं द्वयोश्चिरं काल बभूव सुमहान्रणः ।
शिवरूपो हरिः कृष्णः स च शैवोत्तमो बली

evaṃ dvayościraṃ kāla babhūva sumahānraṇaḥ |
śivarūpo hariḥ kṛṣṇaḥ sa ca śaivottamo balī

कृष्णोऽथ कृत्वा समरं चिरं बाणेन वीर्यवान् ।
शिवाऽऽज्ञया प्राप्तबलश्चुकोपाति मुनीश्वरः

kṛṣṇo'tha kṛtvā samaraṃ ciraṃ bāṇena vīryavān |
śivā''jñayā prāptabalaścukopāti munīśvaraḥ

ततस्सुदर्शनेनाशु कृष्णो बाणभुजान्बहून् ।
चिच्छेद भगवाञ्शंभु शासनात्परवीरहा

tatassudarśanenāśu kṛṣṇo bāṇabhujānbahūn |
ciccheda bhagavāñśaṃbhu śāsanātparavīrahā

अवशिष्टा भुजास्तस्य चत्वारोऽतीव सुन्दराः ।
गतव्यथो बभूवाशु शंकरस्य प्रसादतः

avaśiṣṭā bhujāstasya catvāro'tīva sundarāḥ |
gatavyatho babhūvāśu śaṃkarasya prasādataḥ

गतस्मृतिर्यदा बाण शिरश्छेत्तुं समुद्यतः ।
कृष्णो वीरत्वमापन्नस्तदा रुद्रस्समुत्थितः

gatasmṛtiryadā bāṇa śiraśchettuṃ samudyataḥ |
kṛṣṇo vīratvamāpannastadā rudrassamutthitaḥ

भगवन्देवकीपुत्र यदाज्ञप्तं मया पुरा ।
तत्कृतं च त्वया विप्र मदाज्ञाकारिणा सदा

bhagavandevakīputra yadājñaptaṃ mayā purā |
tatkṛtaṃ ca tvayā vipra madājñākāriṇā sadā

मा बाणस्य शिरश्छिंधि संहरस्व सुदर्शनम् ।
मदाज्ञया चक्रमिदं स्यान्मोघं मज्जने सदा

mā bāṇasya śiraśchiṃdhi saṃharasva sudarśanam |
madājñayā cakramidaṃ syānmoghaṃ majjane sadā

दत्तं मया पुरा तुभ्यमनिवार्यं रणे तव ।
चक्रं जयं च गोविन्द निवर्तस्व रणात्ततः

dattaṃ mayā purā tubhyamanivāryaṃ raṇe tava |
cakraṃ jayaṃ ca govinda nivartasva raṇāttataḥ

दधीचे रावणे वीरे तारकादिपुरेष्वपि ।
विना मदाज्ञां लक्ष्मीश रथाङ्गं नामुचः पुरा

dadhīce rāvaṇe vīre tārakādipureṣvapi |
vinā madājñāṃ lakṣmīśa rathāṅgaṃ nāmucaḥ purā

त्वं तु योगीश्वरस्स्साक्षात्परमात्मा जनार्दन ।
विचार्यतां स्वमनसा सर्वभूतहिते रतः

tvaṃ tu yogīśvarasssākṣātparamātmā janārdana |
vicāryatāṃ svamanasā sarvabhūtahite rataḥ

वरमस्य मया दत्तं न मृत्युर्भयमस्ति वै ।
तन्मे वचस्सदा सत्यं परितुष्टोस्म्यहं तव

varamasya mayā dattaṃ na mṛtyurbhayamasti vai |
tanme vacassadā satyaṃ parituṣṭosmyahaṃ tava

पुराऽयं गर्वितो मत्तो युद्धं देहीति मेऽब्रवीत् ।
भुजान्कण्डूयमानस्तु विस्मृतात्मगतिर्हरे

purā'yaṃ garvito matto yuddhaṃ dehīti me'bravīt |
bhujānkaṇḍūyamānastu vismṛtātmagatirhare

तदाहमशपं तं वै भुजच्छेत्ताऽऽगमिष्यति ।
अचिरेणातिकालेन गतगर्वो भविष्यसि

tadāhamaśapaṃ taṃ vai bhujacchettā''gamiṣyati |
acireṇātikālena gatagarvo bhaviṣyasi

मदाज्ञया हरिः प्राप्तो भुजच्छेत्ता तवाऽथ वै ।
निवर्तस्व रणाद्गच्छ स्वगृहं सवधूवरः

madājñayā hariḥ prāpto bhujacchettā tavā'tha vai |
nivartasva raṇādgaccha svagṛhaṃ savadhūvaraḥ

इत्युक्तः स तयोमैत्रीं कारयित्वा महेश्वरः ।
तममुज्ञाप्य सगणः सपुत्रः स्वालयं ययौ

ityuktaḥ sa tayomaitrīṃ kārayitvā maheśvaraḥ |
tamamujñāpya sagaṇaḥ saputraḥ svālayaṃ yayau

इत्याकर्ण्य वचश्शंभोस्संहृत्य च सुदर्शनम् ।
अक्षतांगस्तु विजयी तत्कृष्णोंतःपुरं ययौ

ityākarṇya vacaśśaṃbhossaṃhṛtya ca sudarśanam |
akṣatāṃgastu vijayī tatkṛṣṇoṃtaḥpuraṃ yayau

अनिरुद्धं समाश्वास्य सहितं भार्यया पुनः ।
जग्राह रत्नसंघातं बाणदत्तमनेकशः

aniruddhaṃ samāśvāsya sahitaṃ bhāryayā punaḥ |
jagrāha ratnasaṃghātaṃ bāṇadattamanekaśaḥ

तत्सखीं चित्रलेखां च गृहीत्वा परयोगिनीम् ।
प्रसन्नोऽभूत्ततः कृष्णः कृतकार्यः शिवाज्ञया

tatsakhīṃ citralekhāṃ ca gṛhītvā parayoginīm |
prasanno'bhūttataḥ kṛṣṇaḥ kṛtakāryaḥ śivājñayā

हृदा प्रणम्य गिरिशमामंत्र्य च बलेस्तुतम् ।
परिवारसमेतस्तु जगाम स्वपुरीं हरिः

hṛdā praṇamya giriśamāmaṃtrya ca balestutam |
parivārasametastu jagāma svapurīṃ hariḥ

पथि जित्वा च वरुणं विरुद्धं तमनेकधा ।
द्वारकां च पुरीं प्राप्तस्समुत्सवसमन्वितः

pathi jitvā ca varuṇaṃ viruddhaṃ tamanekadhā |
dvārakāṃ ca purīṃ prāptassamutsavasamanvitaḥ

विसर्जयित्वा गरुडं सखीन्वीक्ष्योपहस्य च ।
द्वारकायां ततो दृष्ट्वा कामचारी चचार ह

visarjayitvā garuḍaṃ sakhīnvīkṣyopahasya ca |
dvārakāyāṃ tato dṛṣṭvā kāmacārī cacāra ha