अध्याय 54: श्रीकृष्ण का महादेव की सेना से युद्ध

अनिरुद्धे हृतै पौत्रे कृष्णस्य मुनिसत्तम ।
कुंभांडसुतया कृष्णः किमकार्षीद्धि तद्वद

aniruddhe hṛtai pautre kṛṣṇasya munisattama |
kuṃbhāṃḍasutayā kṛṣṇaḥ kimakārṣīddhi tadvada

ततो गतेऽनिरुद्धे तु तत्स्त्रीणां रोदनस्वनम् ।
श्रुत्वा च व्यथितः कृष्णो बभूव मुनिसत्तम

tato gate'niruddhe tu tatstrīṇāṃ rodanasvanam |
śrutvā ca vyathitaḥ kṛṣṇo babhūva munisattama

अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बंधूनां हरेस्तथा ।
चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम्

apaśyatāṃ cāniruddhaṃ tadbaṃdhūnāṃ harestathā |
catvāro vārṣikā māsā vyatīyuranuśocatām

नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च ।
आसन्सुव्यथितास्सर्वे वृष्णयः कृष्णदेवताः

nāradāttadupākarṇya vārtāṃ baddhasya karma ca |
āsansuvyathitāssarve vṛṣṇayaḥ kṛṣṇadevatāḥ

कृष्णस्तद्वृत्तमखिलं श्रुत्वा युद्धाय चादरात् ।
जगाम शोणितपुरं तार्क्ष्यमाहूय तत्क्षणात्

kṛṣṇastadvṛttamakhilaṃ śrutvā yuddhāya cādarāt |
jagāma śoṇitapuraṃ tārkṣyamāhūya tatkṣaṇāt

प्रद्युम्नो युयुधानश्च गतस्सांबोथ सारणः ।
नंदोपनंदभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः

pradyumno yuyudhānaśca gatassāṃbotha sāraṇaḥ |
naṃdopanaṃdabhadrādyā rāmakṛṣṇānuvartinaḥ

अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिस्समेतासर्वतो दिशम् ।
रुरुधुर्बाणनगरं समंतात्सात्वतर्षभाः

akṣauhiṇībhirdvādaśabhissametāsarvato diśam |
rurudhurbāṇanagaraṃ samaṃtātsātvatarṣabhāḥ

भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् ।
वीक्ष्यमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योभिनिर्ययौ

bhajyamānapurodyānaprākārāṭṭālagopuram |
vīkṣyamāṇo ruṣāviṣṭastulyasainyobhiniryayau

बाणार्थे भगवान् रुद्रस्ससुतः प्रमथैर्वृतः ।
आरुह्य नन्दिवृषभं युद्धं कर्त्तुं समाययौ

bāṇārthe bhagavān rudrassasutaḥ pramathairvṛtaḥ |
āruhya nandivṛṣabhaṃ yuddhaṃ karttuṃ samāyayau

आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं लोमहर्षणम् ।
कृष्णादिकानां तैस्तत्र रुद्राद्यैर्बाणरक्षकैः

āsītsutumulaṃ yuddhamadbhutaṃ lomaharṣaṇam |
kṛṣṇādikānāṃ taistatra rudrādyairbāṇarakṣakaiḥ

कृष्णशंकरयोरासीत्प्रद्युम्नगुहयोरपि ।
कूष्मांडकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः

kṛṣṇaśaṃkarayorāsītpradyumnaguhayorapi |
kūṣmāṃḍakūpakarṇābhyāṃ balena saha saṃyugaḥ

सांबस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः ।
नन्दिना गरुडस्यापि परेषां च परैरपि

sāṃbasya bāṇaputreṇa bāṇena saha sātyakeḥ |
nandinā garuḍasyāpi pareṣāṃ ca parairapi

ब्रह्मादयस्सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः ।
गंधर्वाऽप्सरसो यानैर्विमानैर्द्रष्टुमागमन्

brahmādayassurādhīśā munayaḥ siddhacāraṇāḥ |
gaṃdharvā'psaraso yānairvimānairdraṣṭumāgaman

प्रमथैर्विविधाकारै रेवत्यंतैः सुदारुणम् ।
युद्धं बभूव विप्रेन्द्र तेषां च यदुवंशिनाम्

pramathairvividhākārai revatyaṃtaiḥ sudāruṇam |
yuddhaṃ babhūva viprendra teṣāṃ ca yaduvaṃśinām

भ्रात्रा रामेण सहितः प्रद्युम्नेन च धीमता ।
कृष्णश्चकार समरमतुलं प्रमथैस्सह

bhrātrā rāmeṇa sahitaḥ pradyumnena ca dhīmatā |
kṛṣṇaścakāra samaramatulaṃ pramathaissaha

तत्राग्निनाऽभवद्युद्धं यमेन वरुणेन च ।
विमुखेन त्रिपादेन ज्वरेण च गुहेन च

tatrāgninā'bhavadyuddhaṃ yamena varuṇena ca |
vimukhena tripādena jvareṇa ca guhena ca

प्रमथैर्विविधाकारैस्तेषामन्यं तदारुणम् ।
युद्धं बभूव विकटं वृष्णीनां रोमहर्षणम्

pramathairvividhākāraisteṣāmanyaṃ tadāruṇam |
yuddhaṃ babhūva vikaṭaṃ vṛṣṇīnāṃ romaharṣaṇam

विभीषिकाभिर्बह्वीभिः कोटरीभिः पदेपदे ।
निर्ल्लज्जाभिश्च नारीभिः प्रबलाभिरदूरतः

vibhīṣikābhirbahvībhiḥ koṭarībhiḥ padepade |
nirllajjābhiśca nārībhiḥ prabalābhiradūrataḥ

शंकरानुचराञ्शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् ।
द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः

śaṃkarānucarāñśaurirbhūtapramathaguhyakān |
drāvayāmāsa tīkṣṇāgraiḥ śaraiḥ śārṅgadhanuścyutaiḥ

एवं प्रद्युम्नप्रमुखा वीरा युद्धमहोत्सवाः ।
चक्रुर्युद्धं महाघोरं शत्रुसैन्यं विनाशयन्

evaṃ pradyumnapramukhā vīrā yuddhamahotsavāḥ |
cakruryuddhaṃ mahāghoraṃ śatrusainyaṃ vināśayan

विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा रुद्रोत्यमर्षणः ।
क्रोधं चकार सुमहन्ननाद च महोल्बणम्

viśīryamāṇaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā rudrotyamarṣaṇaḥ |
krodhaṃ cakāra sumahannanāda ca maholbaṇam

तच्छ्रुत्वा शंकरगणा विनेदुर्युयुधुश्च ते ।
मर्दयन्प्रतियोद्धारं वर्द्धिताश्शंभुतेजसा

tacchrutvā śaṃkaragaṇā vineduryuyudhuśca te |
mardayanpratiyoddhāraṃ varddhitāśśaṃbhutejasā

पृथग्विधानि चायुक्तं शार्ङ्गास्त्राणि पिनाकिने ।
प्रत्यक्षैश्शमयामास शूलपाणिरविस्मितः

pṛthagvidhāni cāyuktaṃ śārṅgāstrāṇi pinākine |
pratyakṣaiśśamayāmāsa śūlapāṇiravismitaḥ

ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् ।
आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं नारायणस्य च

brahmāstrasya ca brahmāstraṃ vāyavyasya ca pārvatam |
āgneyasya ca pārjanyaṃ naijaṃ nārāyaṇasya ca

कृष्णसैन्यं विदुद्राव प्रतिवीरेण निर्जितम् ।
न तस्थौ समरे व्यास पूर्णरुद्रसुतेजसा

kṛṣṇasainyaṃ vidudrāva prativīreṇa nirjitam |
na tasthau samare vyāsa pūrṇarudrasutejasā

विद्राविते स्वसैन्ये तु श्रीकृष्णश्च परंतपः ।
स्वं ज्वरं शीतलाख्यं हि व्यसृजद्दारुणं मुने

vidrāvite svasainye tu śrīkṛṣṇaśca paraṃtapaḥ |
svaṃ jvaraṃ śītalākhyaṃ hi vyasṛjaddāruṇaṃ mune

विद्राविते कृष्णसैन्ये कृष्णस्य शीतलज्वरः ।
अभ्यपद्यत तं रुद्रं मुने दशदिशो दहन्

vidrāvite kṛṣṇasainye kṛṣṇasya śītalajvaraḥ |
abhyapadyata taṃ rudraṃ mune daśadiśo dahan

महेश्वरोथऽ तं दृष्ट्वायांतं स्वं विसृजज्ज्वरम् ।
माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ

maheśvarotha' taṃ dṛṣṭvāyāṃtaṃ svaṃ visṛjajjvaram |
māheśvaro vaiṣṇavaśca yuyudhāte jvarāvubhau

वैष्णवोऽथ समाक्रदन्माहेश्वरबलार्दितः ।
अलब्ध्वा भयमन्यत्र तुष्टाव वृषभध्वजम्

vaiṣṇavo'tha samākradanmāheśvarabalārditaḥ |
alabdhvā bhayamanyatra tuṣṭāva vṛṣabhadhvajam

अथ प्रसन्नो भगवान्विष्णुज्वरनुतो हरः ।
विष्णुशीतज्वरं प्राह शरणागतवत्सलः

atha prasanno bhagavānviṣṇujvaranuto haraḥ |
viṣṇuśītajvaraṃ prāha śaraṇāgatavatsalaḥ

शीतज्वर प्रसन्नोऽहं व्येतु ते मज्ज्वराद्भयम् ।
यो नौ स्मरति संवादं तस्य न स्याज्ज्वराद्भयम्

śītajvara prasanno'haṃ vyetu te majjvarādbhayam |
yo nau smarati saṃvādaṃ tasya na syājjvarādbhayam

इत्युक्तो रुद्रमानम्य गतो नारायणज्वरः ।
तं दृष्ट्वा चरितं कृष्णो विसिस्माय भयान्वितः

ityukto rudramānamya gato nārāyaṇajvaraḥ |
taṃ dṛṣṭvā caritaṃ kṛṣṇo visismāya bhayānvitaḥ

स्कन्द प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमानोऽथ कोपितः ।
जघान शक्त्या प्रद्युम्नं दैत्यसंघात्यमर्षणः

skanda pradyumnabāṇaughairardyamāno'tha kopitaḥ |
jaghāna śaktyā pradyumnaṃ daityasaṃghātyamarṣaṇaḥ

स्कंदप्राप्तिहतस्तत्र प्रद्युम्नः प्रबलोपि हि ।
असृग्विमुंचन्गात्रेभ्यो बलेनापाक्रमद्रणात्

skaṃdaprāptihatastatra pradyumnaḥ prabalopi hi |
asṛgvimuṃcangātrebhyo balenāpākramadraṇāt

कुंभांडकूपकर्णाभ्यां नानास्त्रैश्च समाहतः ।
दुद्राव बलभद्रोपि न तस्थेपि रणे बली

kuṃbhāṃḍakūpakarṇābhyāṃ nānāstraiśca samāhataḥ |
dudrāva balabhadropi na tasthepi raṇe balī

कृत्वा सहस्रं कायानां पीत्वा तोयं महार्णवात् ।
गरुडो नाशयत्यर्थाऽऽवर्तैर्मेघार्णवांबुभिः

kṛtvā sahasraṃ kāyānāṃ pītvā toyaṃ mahārṇavāt |
garuḍo nāśayatyarthā''vartairmeghārṇavāṃbubhiḥ

अथ क्रुद्धो महेशस्य वाहनो वृषभो बली ।
वेगेन महतारं वै शृंगाभ्यां निजघान तम्

atha kruddho maheśasya vāhano vṛṣabho balī |
vegena mahatāraṃ vai śṛṃgābhyāṃ nijaghāna tam

शृंगघातविशीर्णांगो गरुडोऽतीव विस्मितः ।
विदुद्राव रणात्तूर्णं विहाय च जनार्दनम्

śṛṃgaghātaviśīrṇāṃgo garuḍo'tīva vismitaḥ |
vidudrāva raṇāttūrṇaṃ vihāya ca janārdanam

एवं जाते चरित्रं तु भगवान्देवकीसुतः ।
उवाच सारथिं शीघ्रं रुद्रतेजोतिविस्मितः

evaṃ jāte caritraṃ tu bhagavāndevakīsutaḥ |
uvāca sārathiṃ śīghraṃ rudratejotivismitaḥ

हे सूत शृणु मद्वाक्यं रथं मे वाहय द्रुतम् ।
महादेवसमीपस्थो यथा स्यां गदितुं वचः

he sūta śṛṇu madvākyaṃ rathaṃ me vāhaya drutam |
mahādevasamīpastho yathā syāṃ gadituṃ vacaḥ

इत्युक्तो हरिणा सूतो दारुकस्स्वगुणाग्रणीः ।
द्रुतं तं वाहयामास रथं रुद्रसमीपतः

ityukto hariṇā sūto dārukassvaguṇāgraṇīḥ |
drutaṃ taṃ vāhayāmāsa rathaṃ rudrasamīpataḥ

अथ विज्ञापयामास नतो भूत्वा कृतांजलिः ।
श्रीकृष्णः शंकरं भक्त्या प्रपन्नो भक्तवत्सलम्

atha vijñāpayāmāsa nato bhūtvā kṛtāṃjaliḥ |
śrīkṛṣṇaḥ śaṃkaraṃ bhaktyā prapanno bhaktavatsalam

देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ।
नमामि त्वाऽनंतशक्तिं सर्वात्मानं परेश्वरम्

devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala |
namāmi tvā'naṃtaśaktiṃ sarvātmānaṃ pareśvaram

विश्वोत्पत्तिस्थाननाशहेतुं सज्ज्ञप्ति मात्रकम् ।
ब्रह्मलिंगं परं शांतं केवलं परमेश्वरम्

viśvotpattisthānanāśahetuṃ sajjñapti mātrakam |
brahmaliṃgaṃ paraṃ śāṃtaṃ kevalaṃ parameśvaram

कालो दैवं कर्म जीवस्स्वभावो द्रव्यमेव च ।
क्षेत्रं च प्राण आत्मा च विकारस्तत्समूहकः

kālo daivaṃ karma jīvassvabhāvo dravyameva ca |
kṣetraṃ ca prāṇa ātmā ca vikārastatsamūhakaḥ

बीजरोहप्रवाहस्तु त्वन्मायैषा जगत्प्रभो ।
तन्निबंधं प्रपद्येह त्वामहं परमेश्वरम्

bījarohapravāhastu tvanmāyaiṣā jagatprabho |
tannibaṃdhaṃ prapadyeha tvāmahaṃ parameśvaram

नाना भावैर्लीलयैव स्वीकृतैर्निर्जरादिकान् ।
नूनं बिभषिं लोकेशो हंस्युन्मार्गान्स्वभावतः

nānā bhāvairlīlayaiva svīkṛtairnirjarādikān |
nūnaṃ bibhaṣiṃ lokeśo haṃsyunmārgānsvabhāvataḥ

त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये ।
यं पश्यंत्यमलात्मानमाकाशमिव केवलम्

tvaṃ hi brahma paraṃ jyotirgūḍhaṃ brahmaṇi vāṅmaye |
yaṃ paśyaṃtyamalātmānamākāśamiva kevalam

त्वमेव चाद्यः पुरुषोऽद्वितीयस्तुर्य आत्मदृक् ।
ईशो हेतुरहेतुश्च सविकारः प्रतीयसे

tvameva cādyaḥ puruṣo'dvitīyasturya ātmadṛk |
īśo heturahetuśca savikāraḥ pratīyase

स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै भगवन्प्रभो ।
सर्वान्वितः प्रभिन्नश्च सर्वतस्त्वं महेश्वर

svamāyayā sarvaguṇaprasiddhyai bhagavanprabho |
sarvānvitaḥ prabhinnaśca sarvatastvaṃ maheśvara

यथैव सूर्योऽपिहितश्छायारूपाणि च प्रभो ।
स्वच्छायया संचकास्ति ह्ययं परमदृग्भवान्

yathaiva sūryo'pihitaśchāyārūpāṇi ca prabho |
svacchāyayā saṃcakāsti hyayaṃ paramadṛgbhavān

गुणेनापिहितोपि त्वं गुणे व गुणान् विभो ।
स्वप्रदीपश्चकास्सि त्वं भूमन् गिरिश शंकर

guṇenāpihitopi tvaṃ guṇe va guṇān vibho |
svapradīpaścakāssi tvaṃ bhūman giriśa śaṃkara

त्वन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु ।
उन्मज्जंति निमज्जंति प्रसक्ता वृजिनार्णवे

tvanmāyāmohitadhiyaḥ putradāragṛhādiṣu |
unmajjaṃti nimajjaṃti prasaktā vṛjinārṇave

दैवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रियः ।
यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवंचकः

daivadattamimaṃ labdhvā nṛlokamajitendriyaḥ |
yo nādriyeta tvatpādau sa śocyo hyātmavaṃcakaḥ

त्वदाज्ञयाहं भगवान्बाणदोश्छेत्तुमागतः ।
त्वयैव शप्तो बाणोऽयं गर्वितो गर्वहारिणा

tvadājñayāhaṃ bhagavānbāṇadośchettumāgataḥ |
tvayaiva śapto bāṇo'yaṃ garvito garvahāriṇā

निवर्त्तस्व रणा द्देव त्वच्छापो न वृथा भवेत् ।
आज्ञां देहि प्रभो मे त्वं बाणस्य भुजकृंतने

nivarttasva raṇā ddeva tvacchāpo na vṛthā bhavet |
ājñāṃ dehi prabho me tvaṃ bāṇasya bhujakṛṃtane

इत्याकर्ण्य वचश्शंभुः श्रीकृष्णस्य मुनीश्वर ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा कृष्णस्तुत्या महेश्वरः

ityākarṇya vacaśśaṃbhuḥ śrīkṛṣṇasya munīśvara |
pratyuvāca prasannātmā kṛṣṇastutyā maheśvaraḥ

सत्यमुक्तं त्वया तात मया शप्तो हि दैत्यराट् ।
मदाज्ञया भवान्प्राप्तो बाणदोदंडकृंतने

satyamuktaṃ tvayā tāta mayā śapto hi daityarāṭ |
madājñayā bhavānprāpto bāṇadodaṃḍakṛṃtane

किं करोमि रमानाथ भक्ताधीनस्सदा हरे ।
पश्यतो मे कथं वीर स्याद्बाणभुजकृंतनम्

kiṃ karomi ramānātha bhaktādhīnassadā hare |
paśyato me kathaṃ vīra syādbāṇabhujakṛṃtanam

अतस्त्वं जृंभणास्त्रेण मां जंभय मदाज्ञया ।
ततस्त्वं कुरु कार्यं स्वं यथेष्टं च सुखी भव

atastvaṃ jṛṃbhaṇāstreṇa māṃ jaṃbhaya madājñayā |
tatastvaṃ kuru kāryaṃ svaṃ yatheṣṭaṃ ca sukhī bhava

इत्युक्तश्शंकरेणाथ शार्ङ्गपाणिस्तु विस्मितः ।
स्वरणस्थानमागत्य मुमोद स मुनीश्वरः

ityuktaśśaṃkareṇātha śārṅgapāṇistu vismitaḥ |
svaraṇasthānamāgatya mumoda sa munīśvaraḥ

जृंभणास्त्रं मुमोचाथ संधाय धनुषि द्रुतम् ।
पिनाकपाणये व्यास नानास्त्रकुशलो हरिः

jṛṃbhaṇāstraṃ mumocātha saṃdhāya dhanuṣi drutam |
pinākapāṇaye vyāsa nānāstrakuśalo hariḥ

मोहयित्वा तु गिरिशं जृंभणास्त्रेण जृंभितम् ।
बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदर्ष्टिभिः

mohayitvā tu giriśaṃ jṛṃbhaṇāstreṇa jṛṃbhitam |
bāṇasya pṛtanāṃ śaurirjaghānāsigadarṣṭibhiḥ