अध्याय 56: बाणासुर महाकाल बनकर शिव का अनुचर होता है

कृष्णे गते द्वारकायाम निरुद्धेन भार्यया ।
अकार्षीत्किं ततो बाणस्तत्त्वं वद महामुने

kṛṣṇe gate dvārakāyāma niruddhena bhāryayā |
akārṣītkiṃ tato bāṇastattvaṃ vada mahāmune

कृष्णे गते द्वारकायामनिरुद्धेन भार्यया ।
दुःखितोऽभूत्ततो बाणस्स्वाज्ञानं संस्मरन्हृदा

kṛṣṇe gate dvārakāyāmaniruddhena bhāryayā |
duḥkhito'bhūttato bāṇassvājñānaṃ saṃsmaranhṛdā

ततो नन्दीशिवगणो बाणं प्रोवाच दुःखितम् ।
दैत्यं शोणितदिग्धांगमनुता पसमन्वितम्

tato nandīśivagaṇo bāṇaṃ provāca duḥkhitam |
daityaṃ śoṇitadigdhāṃgamanutā pasamanvitam

बाण शंकरसद्भक्त मानुतापं कुरुष्व भोः ।
भक्तानुकंपी शंभुर्वै भक्तवत्सलनामधृक्

bāṇa śaṃkarasadbhakta mānutāpaṃ kuruṣva bhoḥ |
bhaktānukaṃpī śaṃbhurvai bhaktavatsalanāmadhṛk

तदिच्छया च यज्जातं तज्जातमिति चेतसा ।
मन्यस्व भक्तशार्दूल शिवं स्मर पुनःपुनः

tadicchayā ca yajjātaṃ tajjātamiti cetasā |
manyasva bhaktaśārdūla śivaṃ smara punaḥpunaḥ

मन आद्ये समाधाय कुरु नित्यं महो त्सवम् ।
भक्तानुकंपनश्चाऽस्य शंकरस्य पुनःपुनः

mana ādye samādhāya kuru nityaṃ maho tsavam |
bhaktānukaṃpanaścā'sya śaṃkarasya punaḥpunaḥ

नन्दिवाक्यात्ततो बाणो द्विषा शीर्षकमात्रकः ।
शिवस्थानं जगामाशु धृत्वा धैर्यं महामनाः

nandivākyāttato bāṇo dviṣā śīrṣakamātrakaḥ |
śivasthānaṃ jagāmāśu dhṛtvā dhairyaṃ mahāmanāḥ

गत्वा तत्र प्रभुं नत्वा रुरोदातीव विह्वलः ।
गतगर्वव्रजो बाणः प्रेमाकुलितमानसः

gatvā tatra prabhuṃ natvā rurodātīva vihvalaḥ |
gatagarvavrajo bāṇaḥ premākulitamānasaḥ

संस्तुवन्विविधैः स्तोत्रै स्संनमन्नुतितस्तथा ।
यथोचितं पादघातं कुर्वन्विक्षेपयन्करान्

saṃstuvanvividhaiḥ stotrai ssaṃnamannutitastathā |
yathocitaṃ pādaghātaṃ kurvanvikṣepayankarān

ननर्त तांडवं मुख्यं प्रत्यालीढादिशोभितम् ।
स्थानकैर्विविधाकारैरालीढप्रमुखैरपि

nanarta tāṃḍavaṃ mukhyaṃ pratyālīḍhādiśobhitam |
sthānakairvividhākārairālīḍhapramukhairapi

सुखवादसहस्राणि भ्रूक्षेपसहितान्यपि ।
शिरःकम्पसहस्राणि प्राप्तानीकः सहस्रशः

sukhavādasahasrāṇi bhrūkṣepasahitānyapi |
śiraḥkampasahasrāṇi prāptānīkaḥ sahasraśaḥ

वारीश्च विविधाकारा दर्शयित्वा शनैश्शनः ।
तथा शोणितधाराभिस्सिञ्चयित्वा महीतलम्

vārīśca vividhākārā darśayitvā śanaiśśanaḥ |
tathā śoṇitadhārābhissiñcayitvā mahītalam

रुद्रं प्रसादयामास शूलिनं चन्द्र शेखरम् ।
बाणासुरो महाभक्तो विस्मृतात्मगतिर्नतः

rudraṃ prasādayāmāsa śūlinaṃ candra śekharam |
bāṇāsuro mahābhakto vismṛtātmagatirnataḥ

ततो नृत्यं महत्कृत्वा भगवान्भक्तवत्सलः ।
उवाच बाणं संहृष्टो नृत्य गीतप्रियो हरः

tato nṛtyaṃ mahatkṛtvā bhagavānbhaktavatsalaḥ |
uvāca bāṇaṃ saṃhṛṣṭo nṛtya gītapriyo haraḥ

बाण तात बलेः पुत्र संतुष्टो नर्तनेन ते ।
वरं गृहाण दैत्येन्द्र यत्ते मनसि वर्तते

bāṇa tāta baleḥ putra saṃtuṣṭo nartanena te |
varaṃ gṛhāṇa daityendra yatte manasi vartate

इत्याकर्ण्य वचश्शंम्भोर्दैत्येन्द्रेण तदा मुने ।
बाणेन संवृणीतोऽभूद्वरस्तु व्रणरोपणे

ityākarṇya vacaśśaṃmbhordaityendreṇa tadā mune |
bāṇena saṃvṛṇīto'bhūdvarastu vraṇaropaṇe

बाहुयुद्धस्य चोद्ध त्तिर्गाणपत्यमथाक्षयम् ।
उषापुत्रस्य राज्यं तु तस्मिञ्शोणितकाह्वये

bāhuyuddhasya coddha ttirgāṇapatyamathākṣayam |
uṣāputrasya rājyaṃ tu tasmiñśoṇitakāhvaye

निर्वैरता च विबुधैर्विष्णुना च विशेषतः ।
न पुनर्दैत्यता दुष्टा रजसा तमसा युता

nirvairatā ca vibudhairviṣṇunā ca viśeṣataḥ |
na punardaityatā duṣṭā rajasā tamasā yutā

शंभुभक्तिर्विशेषेण निर्विकारा सदा मुने ।
शिवभक्तेषु च स्नेहो दया सर्वेषु जंतुषु

śaṃbhubhaktirviśeṣeṇa nirvikārā sadā mune |
śivabhakteṣu ca sneho dayā sarveṣu jaṃtuṣu

कृत्वा वराञ्शंभोर्बलिपुत्रो महाऽसुरः ।
प्रेम्णाऽश्रुनयनो रुद्रं तुष्टाव सुकृतांजलिः

kṛtvā varāñśaṃbhorbaliputro mahā'suraḥ |
premṇā'śrunayano rudraṃ tuṣṭāva sukṛtāṃjaliḥ

(बाण उवाच)
देवदेव महादेव शरणा गतवत्सल ।
त्वां नमामि महेशान दीनबन्धो दयानिधे

(bāṇa uvāca)
devadeva mahādeva śaraṇā gatavatsala |
tvāṃ namāmi maheśāna dīnabandho dayānidhe

कृता मयि कृपातीव कृपासागर शंकर ।
गर्वोपहारितस्सर्वः प्रसन्नेन मम प्रभो

kṛtā mayi kṛpātīva kṛpāsāgara śaṃkara |
garvopahāritassarvaḥ prasannena mama prabho

त्वं ब्रह्म परमात्मा हि सर्वव्याप्यखिलेश्वरः ।
ब्रह्मांडतनुरुग्रेशो विराट् सर्वान्वितः परः

tvaṃ brahma paramātmā hi sarvavyāpyakhileśvaraḥ |
brahmāṃḍatanurugreśo virāṭ sarvānvitaḥ paraḥ

नाभिर्नभोऽग्निर्वदनमंबु रेतो दिशः श्रुतिः ।
द्यौश्शीर्षमंघ्रिरुर्वी ते मनश्चन्द्रस्तव प्रभो

nābhirnabho'gnirvadanamaṃbu reto diśaḥ śrutiḥ |
dyauśśīrṣamaṃghrirurvī te manaścandrastava prabho

दृगर्को जठरं वार्द्धिर्भुजेंद्रो धिषणा विधिः ।
प्रजापतिर्विसर्गश्च धर्मो हि हृदयं तव

dṛgarko jaṭharaṃ vārddhirbhujeṃdro dhiṣaṇā vidhiḥ |
prajāpatirvisargaśca dharmo hi hṛdayaṃ tava

रोमाण्यौषधयो नाथ केशा जलमुचस्तव ।
गुणास्त्रयस्त्रिनेत्राणि सर्वात्मा पुरुषो भवान्

romāṇyauṣadhayo nātha keśā jalamucastava |
guṇāstrayastrinetrāṇi sarvātmā puruṣo bhavān

ब्राह्मणं ते मुखं प्राहुर्बाहुं क्षत्रियमेव च ।
ऊरुजं वैश्यमाहुस्ते पादजं शूद्रमेव च

brāhmaṇaṃ te mukhaṃ prāhurbāhuṃ kṣatriyameva ca |
ūrujaṃ vaiśyamāhuste pādajaṃ śūdrameva ca

त्वमेव सर्वदोपास्यस्सर्वैर्जीवैर्महेश्वर ।
त्वां भजन्परमां मुक्तिं लभते पुरुषो ध्रुवम्

tvameva sarvadopāsyassarvairjīvairmaheśvara |
tvāṃ bhajanparamāṃ muktiṃ labhate puruṣo dhruvam

यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् ।
विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन्

yastvāṃ visṛjate martya ātmānaṃ priyamīśvaram |
viparyayendriyārthārthaṃ viṣamattyamṛtaṃ tyajan

विष्णुर्ब्रह्माऽथ विबुधा मुनयश्चामलाशयाः ।
सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वां शंकरं प्रियमीश्वरम्

viṣṇurbrahmā'tha vibudhā munayaścāmalāśayāḥ |
sarvātmanā prapannāstvāṃ śaṃkaraṃ priyamīśvaram

इत्युक्त्वा बलिपुत्रस्तु विरराम शरासुरः ।
प्रेमप्रफुल्लितांगश्च प्रणम्य स महेश्वरम्

ityuktvā baliputrastu virarāma śarāsuraḥ |
premapraphullitāṃgaśca praṇamya sa maheśvaram

इति श्रुत्वा स्वभक्तस्य बाणस्य भगवान्भवः ।
सर्वं लभिष्यसीत्युक्त्वा तत्रैवांतरधीयत

iti śrutvā svabhaktasya bāṇasya bhagavānbhavaḥ |
sarvaṃ labhiṣyasītyuktvā tatraivāṃtaradhīyata

ततश्शंभोः प्रसादेन महाकालत्वमागतः ।
रुद्रस्यानुचरो बाणो महाप्रमुदितोऽभवत्

tataśśaṃbhoḥ prasādena mahākālatvamāgataḥ |
rudrasyānucaro bāṇo mahāpramudito'bhavat

इति किल शरनाम्नः शंकरस्यापि वृत्तं सकलगुरु जनानां सद्गुरोश्शूलपाणेः ॥ कथितमिह वरिष्ठं श्रोत्ररम्यैर्वचोभिस्सकलभुवनमध्ये क्रीडमानस्य नित्यम्

iti kila śaranāmnaḥ śaṃkarasyāpi vṛttaṃ sakalaguru janānāṃ sadgurośśūlapāṇeḥ || kathitamiha variṣṭhaṃ śrotraramyairvacobhissakalabhuvanamadhye krīḍamānasya nityam