अध्याय 53: अनिरुद्ध का बन्धन और दुर्गा द्वारा मुक्ति

दिव्यलीलात्तवपुषं प्रथमे वयसि स्थितम्

divyalīlāttavapuṣaṃ prathame vayasi sthitam

तं दृष्ट्वा विस्मितं वाक्यं किं कारणमथाब्रवीत् ।
बाणः क्रोध परीतात्मा युधि शौंडो हसन्निव

taṃ dṛṣṭvā vismitaṃ vākyaṃ kiṃ kāraṇamathābravīt |
bāṇaḥ krodha parītātmā yudhi śauṃḍo hasanniva

अहो मनुष्यो रूपाढ्यस्साहसी धैर्यवानिति ।
कोयमागतकालश्च दुष्टभाग्यो विमूढधीः

aho manuṣyo rūpāḍhyassāhasī dhairyavāniti |
koyamāgatakālaśca duṣṭabhāgyo vimūḍhadhīḥ

येन मे कुलचारित्रं दूषितं दुहिता हिता ।
तं मारयध्वं कुपिताश्शीघ्रं शस्त्रैस्सुदारुणैः

yena me kulacāritraṃ dūṣitaṃ duhitā hitā |
taṃ mārayadhvaṃ kupitāśśīghraṃ śastraissudāruṇaiḥ

दुराचारं च तं बद्ध्वा घोरे कारा गृहे ततः ।
रक्षध्वं विकटे वीरा बहुकालं विशेषतः

durācāraṃ ca taṃ baddhvā ghore kārā gṛhe tataḥ |
rakṣadhvaṃ vikaṭe vīrā bahukālaṃ viśeṣataḥ

न जाने कोयमभयः को वा घोरपराक्रमः ।
विचार्येति महाबुद्धिस्सं दिग्धोऽभूच्छरासुरः

na jāne koyamabhayaḥ ko vā ghoraparākramaḥ |
vicāryeti mahābuddhissaṃ digdho'bhūccharāsuraḥ

ततो दैत्येन सैन्यं तु दशसाहस्रकं शनैः ।
वधाय तस्य वीरस्य व्यादिष्टं पापबुद्धिना

tato daityena sainyaṃ tu daśasāhasrakaṃ śanaiḥ |
vadhāya tasya vīrasya vyādiṣṭaṃ pāpabuddhinā

तदादिष्टास्तु ते वीराः सर्वतोन्तःपुरं द्रुतम् ।
छादयामासुरत्युग्राश्छिंदि भिंदीति वादिनः

tadādiṣṭāstu te vīrāḥ sarvatontaḥpuraṃ drutam |
chādayāmāsuratyugrāśchiṃdi bhiṃdīti vādinaḥ

शत्रुसैन्यं ततो दृष्ट्वा गर्जमानः स यादवः ।
अंतःपुरं द्वारगतं परिघं गृह्य चातुलम्

śatrusainyaṃ tato dṛṣṭvā garjamānaḥ sa yādavaḥ |
aṃtaḥpuraṃ dvāragataṃ parighaṃ gṛhya cātulam

निष्क्रांतो भवनात्तस्माद्वज्रहस्त इवांतकः ।
तेन तान्किंकरान् हत्वा पुनश्चांतःपुरं ययौ

niṣkrāṃto bhavanāttasmādvajrahasta ivāṃtakaḥ |
tena tānkiṃkarān hatvā punaścāṃtaḥpuraṃ yayau

एवं दशसहस्राणि सैन्यानि मुनिसत्तम ।
जघान रोषरक्ताक्षो वर्द्धितश्शिवतेजसा

evaṃ daśasahasrāṇi sainyāni munisattama |
jaghāna roṣaraktākṣo varddhitaśśivatejasā

लक्षे हतेऽथ योधानां ततो बाणासुरो रुषा ।
कुभांडं स गृहीत्वा तु युद्धे शौंडं समाह्वयत्

lakṣe hate'tha yodhānāṃ tato bāṇāsuro ruṣā |
kubhāṃḍaṃ sa gṛhītvā tu yuddhe śauṃḍaṃ samāhvayat

अनिरुद्धं महाबुद्धिं द्वन्द्वयुद्धे महा हवे ।
प्राद्युम्निं रक्षितं शैवतेजसा प्रज्वलत्तनुम्

aniruddhaṃ mahābuddhiṃ dvandvayuddhe mahā have |
prādyumniṃ rakṣitaṃ śaivatejasā prajvalattanum

ततो दशसहस्राणि तुरगाणां रथोत्तमान् ।
युद्धप्राप्तेन खड्गेन दैत्येन्द्रस्य जघान सः

tato daśasahasrāṇi turagāṇāṃ rathottamān |
yuddhaprāptena khaḍgena daityendrasya jaghāna saḥ

तद्वधाय ततश्शक्तिं कालवैश्वानरोपमाम् ।
अनिरुद्धो गृहीत्वा तां तया तं निजघान हि

tadvadhāya tataśśaktiṃ kālavaiśvānaropamām |
aniruddho gṛhītvā tāṃ tayā taṃ nijaghāna hi

रथोपस्थे ततो बाणस्तेन शक्त्याहतो दृढम् ।
स साश्वस्तत्क्षणं वीरस्तत्रैवांतरधीयत

rathopasthe tato bāṇastena śaktyāhato dṛḍham |
sa sāśvastatkṣaṇaṃ vīrastatraivāṃtaradhīyata

तस्मिंस्त्वदर्शनं प्राप्ते प्राद्युम्निरपराजितम् ।
आलोक्य ककुभस्सर्वास्तस्थौ गिरिरिवाचलः

tasmiṃstvadarśanaṃ prāpte prādyumniraparājitam |
ālokya kakubhassarvāstasthau giririvācalaḥ

अदृश्यमानस्तु तदा कूटयोधस्स दानवः ।
नानाशस्त्रसहस्रैस्तं जघान हि पुनः पुनः

adṛśyamānastu tadā kūṭayodhassa dānavaḥ |
nānāśastrasahasraistaṃ jaghāna hi punaḥ punaḥ

छद्मनां नागपाशैस्तं बबंध स महाबलः ।
बलिपुत्रो महावीरश्शिवभक्तश्शरासुरः

chadmanāṃ nāgapāśaistaṃ babaṃdha sa mahābalaḥ |
baliputro mahāvīraśśivabhaktaśśarāsuraḥ

तं बद्ध्वा पंजरांतःस्थं कृत्वा युद्धादुपारमत् ।
उवाच बाणः संकुद्धस्सूतपुत्रं महाबलम्

taṃ baddhvā paṃjarāṃtaḥsthaṃ kṛtvā yuddhādupāramat |
uvāca bāṇaḥ saṃkuddhassūtaputraṃ mahābalam

सूतपुत्र शिरश्छिंधि पुरुषस्यास्य वै लघु ।
येन मे दूषितं पूतं बलाद्दुष्टेन सत्कुलम्

sūtaputra śiraśchiṃdhi puruṣasyāsya vai laghu |
yena me dūṣitaṃ pūtaṃ balādduṣṭena satkulam

छित्वा तु सर्वगात्राणि राक्षसेभ्यः प्रयच्छ भोः ।
अथास्य रक्तमांसानि क्रव्यादा अपि भुंजताम्

chitvā tu sarvagātrāṇi rākṣasebhyaḥ prayaccha bhoḥ |
athāsya raktamāṃsāni kravyādā api bhuṃjatām

अगाधे तृणसंकीर्णे कूपे पातकिनं जहि ।
किं बहूक्त्या सूतपुत्र मारणीयो हि सर्वथा

agādhe tṛṇasaṃkīrṇe kūpe pātakinaṃ jahi |
kiṃ bahūktyā sūtaputra māraṇīyo hi sarvathā

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धर्मबुद्धिर्निशाचरः ।
कुंभांडस्त्वब्रवीद्वाक्यं बाणं सन्मंत्रिसत्तमम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā dharmabuddhirniśācaraḥ |
kuṃbhāṃḍastvabravīdvākyaṃ bāṇaṃ sanmaṃtrisattamam

नैतत्कर्तुं समुचितं कर्म देव विचार्यताम् ।
अस्मिन्हते हतो ह्यात्मा भवेदिति मतिर्मम

naitatkartuṃ samucitaṃ karma deva vicāryatām |
asminhate hato hyātmā bhavediti matirmama

अयं तु दृश्यते देव तुल्यो विष्णोः पराक्रमैः ।
वर्धितश्चन्द्र चूडस्य त्वद्दुष्टस्य सुतेचसा

ayaṃ tu dṛśyate deva tulyo viṣṇoḥ parākramaiḥ |
vardhitaścandra cūḍasya tvadduṣṭasya sutecasā

अथ चन्द्रललाटस्य साहसेन समत्स्वयम् ।
इमामवस्थां प्राप्तोसि पौरुषे संव्यवस्थितः

atha candralalāṭasya sāhasena samatsvayam |
imāmavasthāṃ prāptosi pauruṣe saṃvyavasthitaḥ

अयं शिवप्रसादाद्वै कृष्णपौत्रो महाबलः ।
अस्मांस्तृणोपमान् वेत्ति दष्टोपि भुजगैर्बलात्

ayaṃ śivaprasādādvai kṛṣṇapautro mahābalaḥ |
asmāṃstṛṇopamān vetti daṣṭopi bhujagairbalāt

एतद्वाक्यं तु बाणाय कथयित्वा स दानवः ।
अनिरुद्धमुवाचेदं राजनीतिविदुत्तमः

etadvākyaṃ tu bāṇāya kathayitvā sa dānavaḥ |
aniruddhamuvācedaṃ rājanītividuttamaḥ

कोसि कस्यासि रे वीर सत्यं वद ममाग्रतः ।
केन वा त्वमिहानीतो दुराचार नराधम

kosi kasyāsi re vīra satyaṃ vada mamāgrataḥ |
kena vā tvamihānīto durācāra narādhama

दैत्येन्द्रं स्तुहि वीरं त्वं नमस्कुरु कृताजलिः ।
जितोस्मीति वचो दीनं कथयित्वा पुनःपुनः

daityendraṃ stuhi vīraṃ tvaṃ namaskuru kṛtājaliḥ |
jitosmīti vaco dīnaṃ kathayitvā punaḥpunaḥ

एवं कृते तु मोक्षस्स्यादन्यथा बंधनादि च ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रतिवाक्यमुवाच सः

evaṃ kṛte tu mokṣassyādanyathā baṃdhanādi ca |
tacchrutvā vacanaṃ tasya prativākyamuvāca saḥ

दैत्याऽधमसखे करर्पिडोपजीवक ।
निशाचर दुराचार शत्रुधर्मं न वेत्सि भोः

daityā'dhamasakhe kararpiḍopajīvaka |
niśācara durācāra śatrudharmaṃ na vetsi bhoḥ

दैन्यं पलायनं चाथ शूरस्य मरणाधिकम् ।
विरुद्धं चोपशल्यं च भवेदिति मतिर्मम

dainyaṃ palāyanaṃ cātha śūrasya maraṇādhikam |
viruddhaṃ copaśalyaṃ ca bhavediti matirmama

क्षत्रियस्य रणे श्रेयो मरणं सन्मुखे सदा ।
न वीरमानिनो भूमौ दीनस्येव कृतांजलिः

kṣatriyasya raṇe śreyo maraṇaṃ sanmukhe sadā |
na vīramānino bhūmau dīnasyeva kṛtāṃjaliḥ

इत्यादि वीरवाक्यानि बहूनि स जगाद तम् ।
तदाकर्ण्य सबाणोऽसौ विस्मितोऽभूच्चुकोप च

ityādi vīravākyāni bahūni sa jagāda tam |
tadākarṇya sabāṇo'sau vismito'bhūccukopa ca

तदोवाच नभोवाणी बाणस्याश्वासनाय हि ।
शृण्वतां सर्ववीराणामनिरुद्धस्य मंत्रिणः

tadovāca nabhovāṇī bāṇasyāśvāsanāya hi |
śṛṇvatāṃ sarvavīrāṇāmaniruddhasya maṃtriṇaḥ

भो भो बाण महावीर न क्रोधं कर्तुमर्हसि ।
बलिपुत्रोसि सुमते शिवभक्त विचार्यताम्

bho bho bāṇa mahāvīra na krodhaṃ kartumarhasi |
baliputrosi sumate śivabhakta vicāryatām

शिवस्सर्वेश्वरस्साक्षी कर्मणां परमेश्वरः ।
तदधीनमिदं सर्वं जगद्वै सचराचरम्

śivassarveśvarassākṣī karmaṇāṃ parameśvaraḥ |
tadadhīnamidaṃ sarvaṃ jagadvai sacarācaram

स एव कर्ता भर्ता च संहर्ता जगतां सदा ।
रजस्सत्त्वतमोधारी विधिविष्णुहरात्मकः

sa eva kartā bhartā ca saṃhartā jagatāṃ sadā |
rajassattvatamodhārī vidhiviṣṇuharātmakaḥ

सर्वस्यांतर्गतः स्वामी प्रेरकस्सर्वतः परः ।
निर्विकार्यव्ययो नित्यो मायाधीशोपि निर्गुणः

sarvasyāṃtargataḥ svāmī prerakassarvataḥ paraḥ |
nirvikāryavyayo nityo māyādhīśopi nirguṇaḥ

तस्येच्छयाऽबलो ज्ञेयो बली बलि वरात्मज ।
इति विज्ञाय मनसि स्वस्थो भव महामते

tasyecchayā'balo jñeyo balī bali varātmaja |
iti vijñāya manasi svastho bhava mahāmate

गर्वापहारी भगवान्ना नालीलाविशारदः ।
नाशयिष्यति ते गर्वमिदानीं भक्तवत्सलः

garvāpahārī bhagavānnā nālīlāviśāradaḥ |
nāśayiṣyati te garvamidānīṃ bhaktavatsalaḥ

इत्याभाष्य नभोवाणी विरराम महामुने ।
बाणासुरस्तद्वचनादनिरुद्धं न जघ्निवान्

ityābhāṣya nabhovāṇī virarāma mahāmune |
bāṇāsurastadvacanādaniruddhaṃ na jaghnivān

किं तु स्वान्तःपुरं गत्वा पपौ पानमनुत्तमम् ।
मद्वाक्यं च विसस्मार विजहार विरुद्धधीः

kiṃ tu svāntaḥpuraṃ gatvā papau pānamanuttamam |
madvākyaṃ ca visasmāra vijahāra viruddhadhīḥ

ततोनिरुद्धो बद्धस्तु नागभोगैर्विषोल्बणैः ।
प्रिययाऽतृप्तचेतास्तु दुर्गां सस्मार तत्क्षणात्

tatoniruddho baddhastu nāgabhogairviṣolbaṇaiḥ |
priyayā'tṛptacetāstu durgāṃ sasmāra tatkṣaṇāt

शरण्ये देवि बद्धोस्मि दह्यमानस्तु पन्नगैः ।
आगच्छ मे कुरु त्राणं यशोदे चंडरोषिणि

śaraṇye devi baddhosmi dahyamānastu pannagaiḥ |
āgaccha me kuru trāṇaṃ yaśode caṃḍaroṣiṇi

शिवभक्ते महादेवि सृष्टिस्थित्यंतकारिणी ।
त्वां विना रक्षको नान्यस्तस्माद्रक्ष शिवे हि माम्

śivabhakte mahādevi sṛṣṭisthityaṃtakāriṇī |
tvāṃ vinā rakṣako nānyastasmādrakṣa śive hi mām

तेनेत्थं तोषिता तत्र काली भिन्नांजनप्रभा ।
ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां संप्राप्तासीन्महानिशि

tenetthaṃ toṣitā tatra kālī bhinnāṃjanaprabhā |
jyeṣṭhakṛṣṇacaturdaśyāṃ saṃprāptāsīnmahāniśi

गुरुभिर्मुष्टिनिर्घातैर्दारयामास पंजरम् ।
शरांस्तान्भस्मसात्कृत्वा सर्परूपान्भयानकान्

gurubhirmuṣṭinirghātairdārayāmāsa paṃjaram |
śarāṃstānbhasmasātkṛtvā sarparūpānbhayānakān

मोचयित्वा निरुद्धं तु ततश्चांतःपुरं ततः ।
प्रवेशयित्वा दुर्गा तु तत्रैवादर्शनं गता

mocayitvā niruddhaṃ tu tataścāṃtaḥpuraṃ tataḥ |
praveśayitvā durgā tu tatraivādarśanaṃ gatā

इत्थं देव्याः प्रसादात्तु शिवशक्तेर्मुनीश्वर ।
कृच्छ्रमुक्तोनिरुद्धोभूत्सुखी चैव गतव्यथः

itthaṃ devyāḥ prasādāttu śivaśaktermunīśvara |
kṛcchramuktoniruddhobhūtsukhī caiva gatavyathaḥ

अथ लब्धजयो भूत्वानिरुद्धश्शिवशक्तितः ।
प्राद्युम्निर्बाणतनयां प्रियां प्राप्य मुमोद च

atha labdhajayo bhūtvāniruddhaśśivaśaktitaḥ |
prādyumnirbāṇatanayāṃ priyāṃ prāpya mumoda ca

पूर्वंवद्विजहारासौ तया स्वप्रियया सुखी ।
पीतपानस्सुरक्ताक्षस्स बाणसुतया ततः

pūrvaṃvadvijahārāsau tayā svapriyayā sukhī |
pītapānassuraktākṣassa bāṇasutayā tataḥ