अध्याय 52: बाण का गर्व, ऊषा का स्वप्न और अनिरुद्ध

शृणुष्वान्यच्चरित्रं च शिवस्य परमात्मनः ।
भक्तवात्सल्यसंगर्भि परमानन्ददायकम्

śṛṇuṣvānyaccaritraṃ ca śivasya paramātmanaḥ |
bhaktavātsalyasaṃgarbhi paramānandadāyakam

पुरा बाणासुरो नाम दैवदोषाच्च गर्वितः ।
कृत्वा तांडवनृत्यं च तोषयामास शंकरम्

purā bāṇāsuro nāma daivadoṣācca garvitaḥ |
kṛtvā tāṃḍavanṛtyaṃ ca toṣayāmāsa śaṃkaram

ज्ञात्वा संतुष्टमनसं पार्वतीवल्लभं शिवम् ।
उवाच चासुरो बाणो नतस्कन्धः कृतांजलिः

jñātvā saṃtuṣṭamanasaṃ pārvatīvallabhaṃ śivam |
uvāca cāsuro bāṇo nataskandhaḥ kṛtāṃjaliḥ

देवदेव महादेव सर्वदेवशिरोमणे ।
त्वत्प्रसादाद्बली चाहं शृणु मे परमं वचः

devadeva mahādeva sarvadevaśiromaṇe |
tvatprasādādbalī cāhaṃ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ

दोस्सहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवेत् ।
त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे त्वदृते समम्

dossahasraṃ tvayā dattaṃ paraṃ bhārāya me'bhavet |
trilokyāṃ pratiyoddhāraṃ na labhe tvadṛte samam

हे देव किमनेनापि सहस्रेण करोम्यहम् ।
बाहूनां गिरितुल्यानां विना युद्धं वृषध्वज

he deva kimanenāpi sahasreṇa karomyaham |
bāhūnāṃ giritulyānāṃ vinā yuddhaṃ vṛṣadhvaja

कडूंत्या निभृतैदोंर्भिर्युयुत्सुर्दिग्गजानहम् ।
पुराण्याचूर्णयन्नद्रीन्भीतास्तेपि प्रदुद्रुवुः

kaḍūṃtyā nibhṛtaidoṃrbhiryuyutsurdiggajānaham |
purāṇyācūrṇayannadrīnbhītāstepi pradudruvuḥ

मया यमः कृतो योद्धा वह्निश्च कृतको महान् ।
वरुणश्चापि गोपालो गवां पालयिता तथा

mayā yamaḥ kṛto yoddhā vahniśca kṛtako mahān |
varuṇaścāpi gopālo gavāṃ pālayitā tathā

गजाध्यक्षः कुबेरस्तु सैरन्ध्री चापि निर्ऋतिः ।
जितश्चाखंडलो लोके करदायी सदा कृतः

gajādhyakṣaḥ kuberastu sairandhrī cāpi nirṛtiḥ |
jitaścākhaṃḍalo loke karadāyī sadā kṛtaḥ

युद्धस्यागमनं ब्रूहि यत्रैते बाहवो मम ।
शत्रुहस्तप्रयुक्तश्च शस्त्रास्त्रैर्जर्जरीकृताः

yuddhasyāgamanaṃ brūhi yatraite bāhavo mama |
śatruhastaprayuktaśca śastrāstrairjarjarīkṛtāḥ

पतंतु शत्रुहस्ताद्वा पातयन्तु सहस्रधा ।
एतन्मनोरथं मे हि पूर्णं कुरु महेश्वर

pataṃtu śatruhastādvā pātayantu sahasradhā |
etanmanorathaṃ me hi pūrṇaṃ kuru maheśvara

तच्छ्रुत्वा कुपितो रुद्रस्त्वट्टहासं महाद्भुतम् ।
कृत्वाऽब्रवीन्महामन्युर्भक्तबाधाऽपहारकः

tacchrutvā kupito rudrastvaṭṭahāsaṃ mahādbhutam |
kṛtvā'bravīnmahāmanyurbhaktabādhā'pahārakaḥ

धिग्धिक्त्वां सर्वतो गर्विन्सर्वदैत्यकुलाधम ।
बलिपुत्रस्य भक्तस्य नोचितं वच ईदृशम्

dhigdhiktvāṃ sarvato garvinsarvadaityakulādhama |
baliputrasya bhaktasya nocitaṃ vaca īdṛśam

दर्पस्यास्य प्रशमनं लप्स्यसे चाशु दारुणम् ।
महायुद्धमकस्माद्वै बलिना मत्समेन हि

darpasyāsya praśamanaṃ lapsyase cāśu dāruṇam |
mahāyuddhamakasmādvai balinā matsamena hi

तत्र ते गिरिसंकाशा बाहवोऽनलकाष्ठवत् ।
छिन्ना भूमौ पतिष्यंति शस्त्रास्त्रैः कदलीकृताः

tatra te girisaṃkāśā bāhavo'nalakāṣṭhavat |
chinnā bhūmau patiṣyaṃti śastrāstraiḥ kadalīkṛtāḥ

यदेष मानुषशिरो मयूरसहितो ध्वजः ।
विद्यते तव दुष्टात्मंस्तस्य स्यात्पतनं यदा

yadeṣa mānuṣaśiro mayūrasahito dhvajaḥ |
vidyate tava duṣṭātmaṃstasya syātpatanaṃ yadā

स्थापितस्यायुधागारे विना वातकृतं भयम् ।
तदा युद्धं महाघोरं संप्राप्तमिति चेतसि

sthāpitasyāyudhāgāre vinā vātakṛtaṃ bhayam |
tadā yuddhaṃ mahāghoraṃ saṃprāptamiti cetasi

निधाय घोरं संग्रामं गच्छेथाः सर्वसैन्यवान् ।
सांप्रतं गच्छ तद्वेश्म यतस्तद्विद्यते शिवः

nidhāya ghoraṃ saṃgrāmaṃ gacchethāḥ sarvasainyavān |
sāṃprataṃ gaccha tadveśma yatastadvidyate śivaḥ

तथा तान्स्वमहोत्पातांस्तत्र द्रष्टासि दुर्मते ।
इत्युक्त्वा विररामाथ गर्वहृद्भक्तवत्सलः

tathā tānsvamahotpātāṃstatra draṣṭāsi durmate |
ityuktvā virarāmātha garvahṛdbhaktavatsalaḥ

तच्छ्रुत्वा रुद्रमभ्यर्च्य दिव्यैरजंलिकुड्मलैः ।
प्रणम्य च महादेवं बाणश्च स्वगृहं गतः

tacchrutvā rudramabhyarcya divyairajaṃlikuḍmalaiḥ |
praṇamya ca mahādevaṃ bāṇaśca svagṛhaṃ gataḥ

कुंभाण्डाय यथावृत्तं पृष्टः प्रोवाच हर्षितः ।
पर्यैक्षिष्टासुरो बाणस्तं योगं ह्युत्सुकस्सदा

kuṃbhāṇḍāya yathāvṛttaṃ pṛṣṭaḥ provāca harṣitaḥ |
paryaikṣiṣṭāsuro bāṇastaṃ yogaṃ hyutsukassadā

अथ दैवात्कदाचित्स स्वयं भग्नं ध्वजं च तम् ।
दृष्ट्वा तत्रासुरो बाणो हृष्टो युद्धाय निर्ययौ

atha daivātkadācitsa svayaṃ bhagnaṃ dhvajaṃ ca tam |
dṛṣṭvā tatrāsuro bāṇo hṛṣṭo yuddhāya niryayau

स स्वसैन्यं समाहूय संयुक्तः साष्टभिर्गणैः ।
इष्टिं सांग्रामिकां कृत्वा दृष्ट्वा सांग्रामिकं मधु

sa svasainyaṃ samāhūya saṃyuktaḥ sāṣṭabhirgaṇaiḥ |
iṣṭiṃ sāṃgrāmikāṃ kṛtvā dṛṣṭvā sāṃgrāmikaṃ madhu

ककुभां मंगलं सर्वं संप्रेक्ष्य प्रस्थितोऽभवत् ।
महोत्साहो महावीरो बलिपुत्रो महारथः

kakubhāṃ maṃgalaṃ sarvaṃ saṃprekṣya prasthito'bhavat |
mahotsāho mahāvīro baliputro mahārathaḥ

इति हृत्कमले कृत्वा कः कस्मादागमिष्यति ।
योद्धा रणप्रियो यस्तु नानाशस्त्रास्त्रपारगः

iti hṛtkamale kṛtvā kaḥ kasmādāgamiṣyati |
yoddhā raṇapriyo yastu nānāśastrāstrapāragaḥ

यस्तु बाहुसहस्रं मे छिनत्त्वनलकाष्ठवत् ।
तथा शस्त्रैर्महातीक्ष्णैश्च्छिनद्मि शतशस्त्विह

yastu bāhusahasraṃ me chinattvanalakāṣṭhavat |
tathā śastrairmahātīkṣṇaiścchinadmi śataśastviha

एतस्मिन्नंतरे कालः संप्राप्तश्शंकरेण हि ।
यत्र सा बाणदुहिता सुजाता कृतमंगला

etasminnaṃtare kālaḥ saṃprāptaśśaṃkareṇa hi |
yatra sā bāṇaduhitā sujātā kṛtamaṃgalā

माधवं माधवे मासि पूजयित्वा महानिशि ।
सुप्ता चांतः पुरे गुप्ते स्त्रीभावमुपलंभिता

mādhavaṃ mādhave māsi pūjayitvā mahāniśi |
suptā cāṃtaḥ pure gupte strībhāvamupalaṃbhitā

गौर्या संप्रेषितेनापि व्याकृष्टा दिव्यमायया ।
कृष्णात्मजात्मजेनाथ रुदंती सा ह्यनाथवत्

gauryā saṃpreṣitenāpi vyākṛṣṭā divyamāyayā |
kṛṣṇātmajātmajenātha rudaṃtī sā hyanāthavat

स चापि तां बलाद्भुक्त्वा पार्वत्याः सखिभिः पुनः ।
नीतस्तु दिव्ययोगेन द्वारकां निमिषांतरात्

sa cāpi tāṃ balādbhuktvā pārvatyāḥ sakhibhiḥ punaḥ |
nītastu divyayogena dvārakāṃ nimiṣāṃtarāt

मृदिता सा तदोत्थाय रुदंती विविधा गिरः ।
सखीभ्यः कथयित्वा तु देहत्यागे कृतक्षणा

mṛditā sā tadotthāya rudaṃtī vividhā giraḥ |
sakhībhyaḥ kathayitvā tu dehatyāge kṛtakṣaṇā

सख्या कृतात्मनो दोषं सा व्यास स्मारिता पुनः ।
सर्वं तत्पूर्ववृत्तांतं ततो दृष्ट्वा च सा भवत्

sakhyā kṛtātmano doṣaṃ sā vyāsa smāritā punaḥ |
sarvaṃ tatpūrvavṛttāṃtaṃ tato dṛṣṭvā ca sā bhavat

अब्रवीच्चित्रलेखां च ततो मधुरया गिरा ।
ऊषा बाणस्य तनया कुंभांडतनयां मुने

abravīccitralekhāṃ ca tato madhurayā girā |
ūṣā bāṇasya tanayā kuṃbhāṃḍatanayāṃ mune

सखि यद्येष मे भर्ता पार्वत्या विहितः पुरा ।
केनोपायेन ते गुप्तः प्राप्यते विधिवन्मया

sakhi yadyeṣa me bhartā pārvatyā vihitaḥ purā |
kenopāyena te guptaḥ prāpyate vidhivanmayā

कस्मिन्कुले स वा जातो मम येन हृतं मनः ।
इत्युषावचनं श्रुत्वा सखी प्रोवाच तां तदा

kasminkule sa vā jāto mama yena hṛtaṃ manaḥ |
ityuṣāvacanaṃ śrutvā sakhī provāca tāṃ tadā

त्वया स्वप्ने च यो दृष्टः पुरुषो देवि तं कथम् ।
अहं संमानयिष्यामि न विज्ञातस्तु यो मम

tvayā svapne ca yo dṛṣṭaḥ puruṣo devi taṃ katham |
ahaṃ saṃmānayiṣyāmi na vijñātastu yo mama

दैत्यकन्या तदुक्ते तु रागांधा मरणोत्सुका ।
रक्षिता च तया सख्या प्रथमे दिवसे ततः

daityakanyā tadukte tu rāgāṃdhā maraṇotsukā |
rakṣitā ca tayā sakhyā prathame divase tataḥ

पुनः प्रोवाच सोषा वै चित्रलेखा महामतिः ।
कुंभांडस्य सुता बाणतनयां मुनिसत्तम

punaḥ provāca soṣā vai citralekhā mahāmatiḥ |
kuṃbhāṃḍasya sutā bāṇatanayāṃ munisattama

व्यसनं तेऽपकर्षामि त्रिलोक्यां यदि भाष्यते ।
समानेष्ये नरं यस्ते मनोहर्ता तमादिश

vyasanaṃ te'pakarṣāmi trilokyāṃ yadi bhāṣyate |
samāneṣye naraṃ yaste manohartā tamādiśa

इत्युक्त्वा वस्त्रपुटके देवान्दैत्यांश्च दानवान् ।
गन्धर्वसिद्धनागांश्च यक्षादींश्च तथालिखत्

ityuktvā vastrapuṭake devāndaityāṃśca dānavān |
gandharvasiddhanāgāṃśca yakṣādīṃśca tathālikhat

तथा नरांस्तेषु वृष्णीञ्शूरमानकदुंदुभिम् ।
व्यलिखद्रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं नरसत्तमम्

tathā narāṃsteṣu vṛṣṇīñśūramānakaduṃdubhim |
vyalikhadrāmakṛṣṇau ca pradyumnaṃ narasattamam

अनिरुद्धं विलिखितं प्राद्युम्निं वीक्ष्य लज्जिता ।
आसीदवाङ्मुखी चोषा हृदये हर्षपूरिता

aniruddhaṃ vilikhitaṃ prādyumniṃ vīkṣya lajjitā |
āsīdavāṅmukhī coṣā hṛdaye harṣapūritā

ऊषा प्रोवाच चौरोऽसौ मया प्राप्तस्तु यो निशि ।
पुरुषः सखि येनाशु चेतोरत्नं हृतं मम

ūṣā provāca cauro'sau mayā prāptastu yo niśi |
puruṣaḥ sakhi yenāśu cetoratnaṃ hṛtaṃ mama

यस्य संस्पर्शनादेव मोहिताहं तथाभवम् ।
तमहं ज्ञातुमिच्छामि वद सर्वं च भामिनि

yasya saṃsparśanādeva mohitāhaṃ tathābhavam |
tamahaṃ jñātumicchāmi vada sarvaṃ ca bhāmini

कस्यायमन्वये जातो नाम किं चास्य विद्यते ।
इत्युक्ता साब्रवीन्नाम योगिनी तस्य चान्वयम्

kasyāyamanvaye jāto nāma kiṃ cāsya vidyate |
ityuktā sābravīnnāma yoginī tasya cānvayam

सर्वमाकर्ण्य सा तस्य कुलादि मुनिसत्तम ।
उत्सुका बाणतनया बभाषे सा तु कामिनी

sarvamākarṇya sā tasya kulādi munisattama |
utsukā bāṇatanayā babhāṣe sā tu kāminī

उपायं रचय प्रीत्या तत्प्राप्त्यै सखि तत्क्षणात् ।
येनोपायेन तं कांतं लभेयं प्राणवल्लभम्

upāyaṃ racaya prītyā tatprāptyai sakhi tatkṣaṇāt |
yenopāyena taṃ kāṃtaṃ labheyaṃ prāṇavallabham

यं विनाहं क्षणं नैकं सखि जीवितुमुत्सहे ।
तमानयेह सद्यत्नात्सुखिनीं कुरु मां सखि

yaṃ vināhaṃ kṣaṇaṃ naikaṃ sakhi jīvitumutsahe |
tamānayeha sadyatnātsukhinīṃ kuru māṃ sakhi

इत्युक्ता सा तथा बाणात्मजया मंत्रिकन्यका ।
विस्मिताभून्मुनिश्रेष्ठ सुविचारपराऽभवत्

ityuktā sā tathā bāṇātmajayā maṃtrikanyakā |
vismitābhūnmuniśreṣṭha suvicāraparā'bhavat

ततस्सखीं समाभाष्य चित्रलेखा मनोजवा ।
बुद्ध्वा तं कृष्णपौत्रं सा द्वारकां गंतुमुद्यता

tatassakhīṃ samābhāṣya citralekhā manojavā |
buddhvā taṃ kṛṣṇapautraṃ sā dvārakāṃ gaṃtumudyatā

ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां तृतीये तु गतेऽहनि ।
आप्रभातान्मुहूर्ते तु संप्राप्ता द्वारकां पुरीम्

jyeṣṭhakṛṣṇacaturdaśyāṃ tṛtīye tu gate'hani |
āprabhātānmuhūrte tu saṃprāptā dvārakāṃ purīm

एकेन क्षणमात्रेण नभसा दिव्ययोगिनी ।
ततश्चांतःपुरोद्याने प्राद्युम्निर्ददृशे तया

ekena kṣaṇamātreṇa nabhasā divyayoginī |
tataścāṃtaḥpurodyāne prādyumnirdadṛśe tayā

क्रीडन्नारीजनैस्सार्द्धं प्रपिबन्माधवी मधु ।
सर्वांगसुन्दरः श्यामः सुस्मितो नवयौवनः

krīḍannārījanaissārddhaṃ prapibanmādhavī madhu |
sarvāṃgasundaraḥ śyāmaḥ susmito navayauvanaḥ

ततः खट्वां समारूढमंधकारपटेन सा ।
आच्छादयित्वा योगेन तामसेन च माधवम्

tataḥ khaṭvāṃ samārūḍhamaṃdhakārapaṭena sā |
ācchādayitvā yogena tāmasena ca mādhavam

ततस्सा मूर्ध्नि तां खट्वां गृहीत्वा निमिषांतरात् ।
संप्राप्ता शोणितपुरं यत्र सा बाणनंदिनी

tatassā mūrdhni tāṃ khaṭvāṃ gṛhītvā nimiṣāṃtarāt |
saṃprāptā śoṇitapuraṃ yatra sā bāṇanaṃdinī

कामार्ता विविधान्भावाञ्चकारोन्मत्तमानसा ।
आनीतमथ तं दृष्ट्वा तदा भीता च साभवत्

kāmārtā vividhānbhāvāñcakāronmattamānasā |
ānītamatha taṃ dṛṣṭvā tadā bhītā ca sābhavat

अंतःपुरे सुगुप्ते च नवे तस्मिन्समागमे ।
यावत्क्रीडितुमारब्धं तावज्ज्ञातं च तत्क्षणात्

aṃtaḥpure sugupte ca nave tasminsamāgame |
yāvatkrīḍitumārabdhaṃ tāvajjñātaṃ ca tatkṣaṇāt

अंतःपुरद्वारगतैर्वेत्रजर्जरपाणिभिः ।
इंगितैरनुमानैश्च कन्यादौःशील्यमाचरन्

aṃtaḥpuradvāragatairvetrajarjarapāṇibhiḥ |
iṃgitairanumānaiśca kanyādauḥśīlyamācaran

स चापि दृष्टस्तैस्तत्र नरो दिव्यवपुर्धरः ।
तरुणो दर्शनीयस्तु साहसी समरप्रियः

sa cāpi dṛṣṭastaistatra naro divyavapurdharaḥ |
taruṇo darśanīyastu sāhasī samarapriyaḥ

तं दृष्ट्वा सर्वमाचख्युर्बाणाय बलिसूनवे ।
पुरुषास्ते महावीराः कन्यान्तःपुररक्षकाः

taṃ dṛṣṭvā sarvamācakhyurbāṇāya balisūnave |
puruṣāste mahāvīrāḥ kanyāntaḥpurarakṣakāḥ

देव कश्चिन्न जानीते गुप्तश्चांतःपुरे बलात् ।
स कस्तु तव कन्यां वै स्वयंग्राहादधर्षयत्

deva kaścinna jānīte guptaścāṃtaḥpure balāt |
sa kastu tava kanyāṃ vai svayaṃgrāhādadharṣayat

दानवेन्द्र महाबाहो पश्यपश्यैनमत्र च ।
यद्युक्तं स्यात्तत्कुरुष्व न दुष्टा वयमित्युत

dānavendra mahābāho paśyapaśyainamatra ca |
yadyuktaṃ syāttatkuruṣva na duṣṭā vayamityuta

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः ।
विस्मितोभून्मुनिश्रेष्ठ कन्यायाः श्रुतदूषणः

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā dānavendro mahābalaḥ |
vismitobhūnmuniśreṣṭha kanyāyāḥ śrutadūṣaṇaḥ