अध्याय 42: अन्धक का जन्म और हिरण्याक्ष का वध

शंखचूडवधं श्रुत्वा चरितं शशिमौलिनः ।
अयं तृप्तोऽस्मि नो त्वत्तोऽमृतं पीत्वा यथा जनः

śaṃkhacūḍavadhaṃ śrutvā caritaṃ śaśimaulinaḥ |
ayaṃ tṛpto'smi no tvatto'mṛtaṃ pītvā yathā janaḥ

ब्रह्मन्यच्चरितं तस्य महेशस्य महात्मनः ।
मायामाश्रित्य सल्लीलां कुर्वतो भक्तमोददाम्

brahmanyaccaritaṃ tasya maheśasya mahātmanaḥ |
māyāmāśritya sallīlāṃ kurvato bhaktamodadām

जलंधरवधं श्रुत्वा व्यासस्सत्यवतीसुतः ।
अप्राक्षीदिममेवार्थं ब्रह्मपुत्रं मुनीश्वरम्

jalaṃdharavadhaṃ śrutvā vyāsassatyavatīsutaḥ |
aprākṣīdimamevārthaṃ brahmaputraṃ munīśvaram

सनत्कुमारः प्रोवाच व्यासं सत्यवतीसुतम् ।
सुप्रशंस्य महेशस्य चरितं मंगलायनम्

sanatkumāraḥ provāca vyāsaṃ satyavatīsutam |
supraśaṃsya maheśasya caritaṃ maṃgalāyanam

शृणु व्यास महेशस्य चरितं मंगलायनम् ।
यथान्धको गाणपत्यं प्राप शंभोः परात्मनः

śṛṇu vyāsa maheśasya caritaṃ maṃgalāyanam |
yathāndhako gāṇapatyaṃ prāpa śaṃbhoḥ parātmanaḥ

कृत्वा परमसंग्रामं तेन पूर्वं मुनीश्वर ।
प्रसाद्य तं महेशानं सत्त्वभावात्पुनः पुनः

kṛtvā paramasaṃgrāmaṃ tena pūrvaṃ munīśvara |
prasādya taṃ maheśānaṃ sattvabhāvātpunaḥ punaḥ

माहात्म्यमद्भुतं शंभोश्शरणागतरक्षिणः ।
सुभक्तवत्सलस्यैव नानालीलाविहारिणः

māhātmyamadbhutaṃ śaṃbhośśaraṇāgatarakṣiṇaḥ |
subhaktavatsalasyaiva nānālīlāvihāriṇaḥ

माहात्म्यमेतद्वृषभध्वजस्य श्रुत्वा मुनिर्गंधवतीसुतो हि ।
वचो महार्थं प्रणिपत्य भक्त्या ह्युवाच तं ब्रह्मसुतं मुनींद्रम्

māhātmyametadvṛṣabhadhvajasya śrutvā munirgaṃdhavatīsuto hi |
vaco mahārthaṃ praṇipatya bhaktyā hyuvāca taṃ brahmasutaṃ munīṃdram

को ह्यंधको वै भगवन्मुनीश कस्यान्वये वीर्यवतः पृथिव्याम् ।
जातो महात्मा बलवान् प्रधानः किमात्मकः कस्य सुतोंऽधकश्च

ko hyaṃdhako vai bhagavanmunīśa kasyānvaye vīryavataḥ pṛthivyām |
jāto mahātmā balavān pradhānaḥ kimātmakaḥ kasya sutoṃ'dhakaśca

एतत्समस्तं सरहस्यमद्य ब्रवीहि मे ब्रह्मसुतप्रसादात् ।
स्कंदान्मया वै विदितं हि सम्यक् महेशपुत्रादमितावबोधात्

etatsamastaṃ sarahasyamadya bravīhi me brahmasutaprasādāt |
skaṃdānmayā vai viditaṃ hi samyak maheśaputrādamitāvabodhāt

गाणपत्यं कथं प्राप शंभोः परमतेजसः ।
सोंधको धन्य एवाति यो बभूव गणेश्वरः

gāṇapatyaṃ kathaṃ prāpa śaṃbhoḥ paramatejasaḥ |
soṃdhako dhanya evāti yo babhūva gaṇeśvaraḥ

व्यासस्य चैतद्वचनं निशम्य प्रोवाच स ब्रह्मसुतस्तदानीम् ।
महेश्वरोतीः परमाप्तलक्ष्मीस्संश्रोतुकामं जनकं शुकस्य

vyāsasya caitadvacanaṃ niśamya provāca sa brahmasutastadānīm |
maheśvarotīḥ paramāptalakṣmīssaṃśrotukāmaṃ janakaṃ śukasya

पुराऽऽगतो भक्तकृपाकरोऽसौ कैलासतश्शैलसुता गणाढ्यः ।
विहर्तुकामः किल काशिकां वै स्वशैलतो निर्जरचक्रवर्ती

purā''gato bhaktakṛpākaro'sau kailāsataśśailasutā gaṇāḍhyaḥ |
vihartukāmaḥ kila kāśikāṃ vai svaśailato nirjaracakravartī

स राजधानीं च विधाय तस्यां चक्रं परोतीः सुखदा जनानाम् ।
तद्रक्षकं भैरवनामवीरं कृत्वा समं शैलजयाहि बह्वीः

sa rājadhānīṃ ca vidhāya tasyāṃ cakraṃ parotīḥ sukhadā janānām |
tadrakṣakaṃ bhairavanāmavīraṃ kṛtvā samaṃ śailajayāhi bahvīḥ

स एकदा मंदरनामधेयं गतो नगे तद्वरसुप्रभावात् ।
तत्रापि मानागणवीरमुख्यैश्शिवासमेतो विजहार भूरि

sa ekadā maṃdaranāmadheyaṃ gato nage tadvarasuprabhāvāt |
tatrāpi mānāgaṇavīramukhyaiśśivāsameto vijahāra bhūri

पूर्वे दिशो मन्दर शैलसंस्था कपर्द्दिनश्चंडपराक्रमस्य ।
चक्रे ततो नेत्रनिमीलनं तु सा पार्वती नर्मयुतं सलीलम्

pūrve diśo mandara śailasaṃsthā kaparddinaścaṃḍaparākramasya |
cakre tato netranimīlanaṃ tu sā pārvatī narmayutaṃ salīlam

प्रवालहेमाब्जधृतप्रभाभ्यां कराम्बुजाभ्यां निमिमील नेत्रे ।
हरस्य नेत्रेषु निमीलितेषु क्षणेन जातः सुमहांधकारः

pravālahemābjadhṛtaprabhābhyāṃ karāmbujābhyāṃ nimimīla netre |
harasya netreṣu nimīliteṣu kṣaṇena jātaḥ sumahāṃdhakāraḥ

तत्स्पर्शयोगाच्च महेश्वरस्य करौ च तस्याः स्खलितं मदांभः ।
शंभोर्ललाटे क्षणवह्नितप्तो विनिर्गतो भूरिजलस्य बिन्दुः

tatsparśayogācca maheśvarasya karau ca tasyāḥ skhalitaṃ madāṃbhaḥ |
śaṃbhorlalāṭe kṣaṇavahnitapto vinirgato bhūrijalasya binduḥ

गर्भो बभूवाथ करालवक्त्रो भयंकरः क्रोधपरः कृतघ्नः ।
अन्धो विरूपी जटिलश्च कृष्णो नरेतरो वैकृतिकस्सुरोमा

garbho babhūvātha karālavaktro bhayaṃkaraḥ krodhaparaḥ kṛtaghnaḥ |
andho virūpī jaṭilaśca kṛṣṇo naretaro vaikṛtikassuromā

गायन्हसन्प्ररुदन्नृत्यमानो विलेलिहानो घरघोरघोषः ।
जातेन तेनाद्भुतदर्शनेन गौरीं भवोऽसौ स्मितपूर्वमाह

gāyanhasanprarudannṛtyamāno vilelihāno gharaghoraghoṣaḥ |
jātena tenādbhutadarśanena gaurīṃ bhavo'sau smitapūrvamāha

निमील्य नेत्राणि कृतं च कर्म बिभेषि साऽस्माद्दयिते कथं त्वम् ।
गौरी हरात्तद्वचनं निशम्य विहस्यमाना प्रमुमोच नेत्रे

nimīlya netrāṇi kṛtaṃ ca karma bibheṣi sā'smāddayite kathaṃ tvam |
gaurī harāttadvacanaṃ niśamya vihasyamānā pramumoca netre

जाते प्रकाशे सति घोररूपो जातोंधकारादपि नेत्रहीनः ।
तादृग्विधं तं च निरीक्ष्य भूतं पप्रच्छ गौरी पुरुषं महेशम्

jāte prakāśe sati ghorarūpo jātoṃdhakārādapi netrahīnaḥ |
tādṛgvidhaṃ taṃ ca nirīkṣya bhūtaṃ papraccha gaurī puruṣaṃ maheśam

कोयं विरूपो भगवन्हि जातो नावग्रतो घोरभयंकरश्च ।
वदस्व सत्यं मम किं निमित्तं सृष्टोऽथ वा केन च कस्य पुत्रः

koyaṃ virūpo bhagavanhi jāto nāvagrato ghorabhayaṃkaraśca |
vadasva satyaṃ mama kiṃ nimittaṃ sṛṣṭo'tha vā kena ca kasya putraḥ

श्रुत्वा हरस्तद्वचनं प्रियाया लीलाकरस्सृष्टिकृतोंऽधरूपाम् ।
लीलाकरायास्त्रिजगज्जनन्या विहस्य किंचिद्भगवानुवाच

śrutvā harastadvacanaṃ priyāyā līlākarassṛṣṭikṛtoṃ'dharūpām |
līlākarāyāstrijagajjananyā vihasya kiṃcidbhagavānuvāca

शृण्वंबिके ह्यद्भुतवृत्तकारे उत्पन्न एषोऽद्भुतचण्डवीर्यः ।
निमीलिते चक्षुषि मे भवत्या स स्वेदजो मेंधकनामधेयः

śṛṇvaṃbike hyadbhutavṛttakāre utpanna eṣo'dbhutacaṇḍavīryaḥ |
nimīlite cakṣuṣi me bhavatyā sa svedajo meṃdhakanāmadheyaḥ

त्वं चास्य कर्तास्ययथानुरूपं त्वया ससख्या दयया गणेभ्यः ।
स रक्षितव्यस्त्वयि तं हि वैकं विचार्य बुद्ध्या करणीयमार्ये

tvaṃ cāsya kartāsyayathānurūpaṃ tvayā sasakhyā dayayā gaṇebhyaḥ |
sa rakṣitavyastvayi taṃ hi vaikaṃ vicārya buddhyā karaṇīyamārye

गौरी ततो भर्तृवचो निशम्य कारुण्यभावात्सहिता सखीभिः ।
नानाप्रकारैर्बहुभिर्ह्युपायैश्चकार रक्षां स्वसुतस्य यद्वत्

gaurī tato bhartṛvaco niśamya kāruṇyabhāvātsahitā sakhībhiḥ |
nānāprakārairbahubhirhyupāyaiścakāra rakṣāṃ svasutasya yadvat

कालेऽथ तस्मिञ्शिशिरे प्रयातो हिरण्यनेत्रस्त्वथ पुत्रकामः ।
स्वज्येष्ठबंधोस्तनयप्रतानं संवीक्ष्य चासीत्प्रियया नियुक्तः

kāle'tha tasmiñśiśire prayāto hiraṇyanetrastvatha putrakāmaḥ |
svajyeṣṭhabaṃdhostanayapratānaṃ saṃvīkṣya cāsītpriyayā niyuktaḥ

अरण्यमाश्रित्य तपश्चकारासुरस्तदा कश्यपजस्सुतार्थम् ।
काष्ठोपमोऽसौ जितरोषदोषस्संदर्शनार्थं तु महेश्वरस्य

araṇyamāśritya tapaścakārāsurastadā kaśyapajassutārtham |
kāṣṭhopamo'sau jitaroṣadoṣassaṃdarśanārthaṃ tu maheśvarasya

तुष्टः पिनाकी तपसास्य सम्यग्वरप्रदानाय ययौ द्विजेन्द्र ।
तत्स्थानमासाद्य वृषध्वजोऽसौ जगाद दैत्यप्रवरं महेशः

tuṣṭaḥ pinākī tapasāsya samyagvarapradānāya yayau dvijendra |
tatsthānamāsādya vṛṣadhvajo'sau jagāda daityapravaraṃ maheśaḥ

हे दैत्यनाथ कुरु नेन्द्रियसंघपातं किमर्थमेतद्व्रतमाश्रितं ते ।
प्रब्रूहि कामं वरदो भवोऽहं यदिच्छसि त्वं सकलं ददामि

he daityanātha kuru nendriyasaṃghapātaṃ kimarthametadvratamāśritaṃ te |
prabrūhi kāmaṃ varado bhavo'haṃ yadicchasi tvaṃ sakalaṃ dadāmi

सरस्यमाकर्ण्य महेशवाक्यं ह्यतिप्रसन्नः कनकाक्षदैत्यः ।
कृतांजलिर्नम्रशिरा उवाच स्तुत्या च नत्वा विविधं गिरीशम्

sarasyamākarṇya maheśavākyaṃ hyatiprasannaḥ kanakākṣadaityaḥ |
kṛtāṃjalirnamraśirā uvāca stutyā ca natvā vividhaṃ girīśam

पुत्रस्तु मे चन्द्रललाट नास्ति सुवीर्यवान्दैत्यकुलानुरूपी ।
तदर्थमेतद्व्रतमास्थितोऽहं तं देहि देवेश सुवीर्यवंतम्

putrastu me candralalāṭa nāsti suvīryavāndaityakulānurūpī |
tadarthametadvratamāsthito'haṃ taṃ dehi deveśa suvīryavaṃtam

यस्माच्च मद्भ्रातुरनंतवीर्याः प्रह्लादपूर्वा अपि पंचपुत्राः ।
ममेह नास्तीति गतान्वयोऽहं को मामकं राज्यमिदं बुभूषेत्

yasmācca madbhrāturanaṃtavīryāḥ prahlādapūrvā api paṃcaputrāḥ |
mameha nāstīti gatānvayo'haṃ ko māmakaṃ rājyamidaṃ bubhūṣet

राज्यं परस्य स्वबलेन हृत्वा भुंक्तेऽथवा स्वं पितुरेव दृष्टम् ।
च प्रोच्यते पुत्र इह त्वमुत्र पुत्री स तेनापिभवेत्पितासौ

rājyaṃ parasya svabalena hṛtvā bhuṃkte'thavā svaṃ pitureva dṛṣṭam |
ca procyate putra iha tvamutra putrī sa tenāpibhavetpitāsau

ऊर्द्ध्वं गतिः पुत्रवतां निरुक्ता मनीषिभिर्धर्मभृतां वरिष्ठैः ।
सर्वाणि भूतानि तदर्थमेवमतः प्रवर्तेत पशून् स्वतेजसः

ūrddhvaṃ gatiḥ putravatāṃ niruktā manīṣibhirdharmabhṛtāṃ variṣṭhaiḥ |
sarvāṇi bhūtāni tadarthamevamataḥ pravarteta paśūn svatejasaḥ

निरन्वयस्याथ न संति लोकास्तदर्थमिच्छंति जनाः सुरेभ्यः ।
सदा समाराध्य सुरात्रिपंकजं याचंत इत्थं सुतमेकमेव

niranvayasyātha na saṃti lokāstadarthamicchaṃti janāḥ surebhyaḥ |
sadā samārādhya surātripaṃkajaṃ yācaṃta itthaṃ sutamekameva

एतद्भवस्तद्वचनं निशम्य कृपाकरो दैत्यनृपस्य तुष्टः ।
तमाह दैत्यातप नास्ति पुत्रस्त्वद्वीर्यजः किंतु ददामि पुत्रम्

etadbhavastadvacanaṃ niśamya kṛpākaro daityanṛpasya tuṣṭaḥ |
tamāha daityātapa nāsti putrastvadvīryajaḥ kiṃtu dadāmi putram

ममात्मजं त्वंधकनामधेयं त्वत्तुल्यवीर्यं त्वपराजितं च ।
वृणीष्व पुत्रं सकलं विहाय दुःखं प्रतीच्छस्व सुतं त्वमेव

mamātmajaṃ tvaṃdhakanāmadheyaṃ tvattulyavīryaṃ tvaparājitaṃ ca |
vṛṇīṣva putraṃ sakalaṃ vihāya duḥkhaṃ pratīcchasva sutaṃ tvameva

इत्येवमुक्त्वा प्रददौ स तस्मै हिरण्यनेत्राय सुतं प्रसन्नः ।
हरस्तु गौर्य्या सहितो महात्मा भूतादिनाथस्त्रिपुरारिरुग्रः

ityevamuktvā pradadau sa tasmai hiraṇyanetrāya sutaṃ prasannaḥ |
harastu gauryyā sahito mahātmā bhūtādināthastripurārirugraḥ

नतो हरात्प्राप्य सुतं स दैत्यः प्रदक्षिणीकृत्य यथाक्रमेण ।
स्तोत्रैरनेकैरभिपूज्य रुद्रं तुष्टस्स्वराज्यं गतवान्महात्मा

nato harātprāpya sutaṃ sa daityaḥ pradakṣiṇīkṛtya yathākrameṇa |
stotrairanekairabhipūjya rudraṃ tuṣṭassvarājyaṃ gatavānmahātmā

ततस्तु पुत्रं गिरिशादवाप्य रसातलं चंडपराक्रमस्तु ।
इमां धरित्रीमनयत्स्वदेशं दैत्यो विजित्वा त्रिदशानशेषान्

tatastu putraṃ giriśādavāpya rasātalaṃ caṃḍaparākramastu |
imāṃ dharitrīmanayatsvadeśaṃ daityo vijitvā tridaśānaśeṣān

ततस्तु देवेर्मुनिभिश्च सिद्धैः सर्वात्मकं यज्ञमयं करालम् ।
वाराहमाश्रित्य वपुः प्रधानमाराधितो विष्णुरनंतवीर्यः

tatastu devermunibhiśca siddhaiḥ sarvātmakaṃ yajñamayaṃ karālam |
vārāhamāśritya vapuḥ pradhānamārādhito viṣṇuranaṃtavīryaḥ

घोणाप्रहारैर्विविधैर्धरित्रीं विदार्य पातालतलं प्रविश्य ।
तुंडेन दैत्याञ्शतशो विचूर्ण्य दंष्ट्राभिरग्र्याभि अखंडिताभिः

ghoṇāprahārairvividhairdharitrīṃ vidārya pātālatalaṃ praviśya |
tuṃḍena daityāñśataśo vicūrṇya daṃṣṭrābhiragryābhi akhaṃḍitābhiḥ

पादप्रहारैरशनिप्रकाशैरुन्मथ्य सैन्यानि निशाचराणाम् ।
मार्तंडकोटिप्रतिमेन पश्चात्सुदर्शनेनाद्भुतचंडतेजाः

pādaprahārairaśaniprakāśairunmathya sainyāni niśācarāṇām |
mārtaṃḍakoṭipratimena paścātsudarśanenādbhutacaṃḍatejāḥ

हिरण्यनेत्रस्य शिरो ज्वलंतं चिच्छेद दैत्यांश्च ददाह दुष्टान् ।
ततः प्रहृष्टो दितिजेन्द्रराजं स्वमंधकं तत्र स चाभ्यषिंचत्

hiraṇyanetrasya śiro jvalaṃtaṃ ciccheda daityāṃśca dadāha duṣṭān |
tataḥ prahṛṣṭo ditijendrarājaṃ svamaṃdhakaṃ tatra sa cābhyaṣiṃcat

स्वस्थानमागत्य ततो धरित्रीं दृष्ट्वांकुरेणोद्धरतः प्रहृष्टः ।
भूमिं च पातालतलान्महात्मा पुपोष भागं त्वथ पूर्वकं तु

svasthānamāgatya tato dharitrīṃ dṛṣṭvāṃkureṇoddharataḥ prahṛṣṭaḥ |
bhūmiṃ ca pātālatalānmahātmā pupoṣa bhāgaṃ tvatha pūrvakaṃ tu

देवैस्समस्तैर्मुनिभिःप्रहृष्टै रभिषुतः पद्मभुवा च तेन ।
ययौ स्वलोकं हरिरुग्रकायो वराहरूपस्तु सुकार्यकर्ता

devaissamastairmunibhiḥprahṛṣṭai rabhiṣutaḥ padmabhuvā ca tena |
yayau svalokaṃ harirugrakāyo varāharūpastu sukāryakartā

हिरण्यनेत्रेऽथ हतेऽसुरेशे वराहरूपेण सुरेण देवाः ।
देवास्समस्ता मुनयश्च सर्वे परे च जीवास्सुखिनो बभूवुः

hiraṇyanetre'tha hate'sureśe varāharūpeṇa sureṇa devāḥ |
devāssamastā munayaśca sarve pare ca jīvāssukhino babhūvuḥ