अध्याय 41: तुलसी का शाप और शालग्राम

नारायणश्च भगवान् वीर्याधानं चकार ह ।
तुलस्याः केन यत्नेन योनौ तद्वक्तुमर्हसि

nārāyaṇaśca bhagavān vīryādhānaṃ cakāra ha |
tulasyāḥ kena yatnena yonau tadvaktumarhasi

नारायणो हि देवानां कार्यकर्ता सतां गतिः ।
शंखचूडस्य रूपेण रेमे तद्रमया सह

nārāyaṇo hi devānāṃ kāryakartā satāṃ gatiḥ |
śaṃkhacūḍasya rūpeṇa reme tadramayā saha

तदेव शृणु विष्णोश्च चरितं प्रमुदावहम् ।
शिवशासनकर्तुश्च मातुश्च जगतां हरेः

tadeva śṛṇu viṣṇośca caritaṃ pramudāvaham |
śivaśāsanakartuśca mātuśca jagatāṃ hareḥ

रणमध्ये व्योमवचः श्रुत्वा देवेन शंभुना ।
प्रेरितश्शंखचूडस्य गृहीत्वा कवचं परम्

raṇamadhye vyomavacaḥ śrutvā devena śaṃbhunā |
preritaśśaṃkhacūḍasya gṛhītvā kavacaṃ param

विप्ररूपेण त्वरितं मायया निजया हरिः ।
जगाम शंखचूडस्य रूपेण तुलसीगृहम्

viprarūpeṇa tvaritaṃ māyayā nijayā hariḥ |
jagāma śaṃkhacūḍasya rūpeṇa tulasīgṛham

दुन्दुभिं वादयामास तुलसी द्वारसन्निधौ ।
जयशब्दं च तत्रैव बोधयामास सुन्दरीम्

dundubhiṃ vādayāmāsa tulasī dvārasannidhau |
jayaśabdaṃ ca tatraiva bodhayāmāsa sundarīm

तच्छ्रुत्वा चैव सा साध्वी परमानन्दसंयुता ।
राजमार्गं गवाक्षेण ददर्श परमादरात्

tacchrutvā caiva sā sādhvī paramānandasaṃyutā |
rājamārgaṃ gavākṣeṇa dadarśa paramādarāt

ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा कारयामास मंगलम् ।
द्रुतं चकार शृंगारं ज्ञात्वाऽऽयातं निजं पतिम्

brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā kārayāmāsa maṃgalam |
drutaṃ cakāra śṛṃgāraṃ jñātvā''yātaṃ nijaṃ patim

अवरुह्य रथाद्विष्णुस्तद्देव्याभवनं ययौ ।
शंखचूडस्वरूपः स मायावी देवकार्यकृत्

avaruhya rathādviṣṇustaddevyābhavanaṃ yayau |
śaṃkhacūḍasvarūpaḥ sa māyāvī devakāryakṛt

दृष्ट्वा तं च पुरः प्राप्तं स्वकांतं सा मुदान्विता ।
तत्पादौ क्षालयामास ननाम च रुरोद च

dṛṣṭvā taṃ ca puraḥ prāptaṃ svakāṃtaṃ sā mudānvitā |
tatpādau kṣālayāmāsa nanāma ca ruroda ca

रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास मंगलम् ।
ताम्बूलं च ददौ तस्मै कर्पूरादिसुवासितम्

ratnasiṃhāsane ramye vāsayāmāsa maṃgalam |
tāmbūlaṃ ca dadau tasmai karpūrādisuvāsitam

अद्य मे सफलं जन्म जीवनं संबभूव ह ।
रणे गतं च प्राणेशं पश्यंत्याश्च पुनर्गृहे

adya me saphalaṃ janma jīvanaṃ saṃbabhūva ha |
raṇe gataṃ ca prāṇeśaṃ paśyaṃtyāśca punargṛhe

इत्युक्त्वा सकटाक्षं सा निरीक्ष्य सस्मितं मुदा ।
पप्रच्छ रणवृत्तांतं कांतं मधुरया गिरा

ityuktvā sakaṭākṣaṃ sā nirīkṣya sasmitaṃ mudā |
papraccha raṇavṛttāṃtaṃ kāṃtaṃ madhurayā girā

असंख्यविश्वसंहर्ता स देवप्रवरः प्रभुः ।
यस्याज्ञावर्त्तिनो देवा विष्णुब्रह्मादयस्सदा

asaṃkhyaviśvasaṃhartā sa devapravaraḥ prabhuḥ |
yasyājñāvarttino devā viṣṇubrahmādayassadā

त्रिदेवजनकस्सोत्र त्रिगुणात्मा च निर्गुणः ।
भक्तेच्छया च सगुणो हरिब्रह्मप्रवर्तकः

tridevajanakassotra triguṇātmā ca nirguṇaḥ |
bhaktecchayā ca saguṇo haribrahmapravartakaḥ

कुबेरस्य प्रार्थनया गुणरूपधरो हरः ।
कैलासवासी गणपः परब्रह्म सतां गतिः

kuberasya prārthanayā guṇarūpadharo haraḥ |
kailāsavāsī gaṇapaḥ parabrahma satāṃ gatiḥ

यस्यैकपलमात्रेण कोटिब्रह्मांडसंक्षयः ।
विष्णुब्रह्मादयोऽतीता बहवः क्षणमात्रतः

yasyaikapalamātreṇa koṭibrahmāṃḍasaṃkṣayaḥ |
viṣṇubrahmādayo'tītā bahavaḥ kṣaṇamātrataḥ

कर्तुं सार्द्धं च तेनैव समरं त्वं गतः प्रभो ।
कथं बभूव संग्रामस्तेन देवसहायिना

kartuṃ sārddhaṃ ca tenaiva samaraṃ tvaṃ gataḥ prabho |
kathaṃ babhūva saṃgrāmastena devasahāyinā

कुशली त्वमिहायातस्तं जित्वा परमेश्वरम् ।
कथं बभूव विजयस्तव ब्रूहि तदेव मे

kuśalī tvamihāyātastaṃ jitvā parameśvaram |
kathaṃ babhūva vijayastava brūhi tadeva me

श्रुत्वेत्थं तुलसीवाक्यं स विहस्य रमापतिः ।
शंखचूडरूपधरस्तामुवाचामृतं वचः

śrutvetthaṃ tulasīvākyaṃ sa vihasya ramāpatiḥ |
śaṃkhacūḍarūpadharastāmuvācāmṛtaṃ vacaḥ

यदाहं रणभूमौ च जगाम समरप्रियः ।
कोलाहलो महान् जातः प्रवृत्तोऽभून्महारणः

yadāhaṃ raṇabhūmau ca jagāma samarapriyaḥ |
kolāhalo mahān jātaḥ pravṛtto'bhūnmahāraṇaḥ

देवदानवयोर्युद्धं संबभूव जयैषिणोः ।
दैत्याः पराजितास्तत्र निर्जरैर्बलगर्वितैः

devadānavayoryuddhaṃ saṃbabhūva jayaiṣiṇoḥ |
daityāḥ parājitāstatra nirjarairbalagarvitaiḥ

तदाहं समरं तत्राकार्षं देवैर्बलोत्कटैः ।
पराजिताश्च ते देवाश्शंकरं शरणं ययुः

tadāhaṃ samaraṃ tatrākārṣaṃ devairbalotkaṭaiḥ |
parājitāśca te devāśśaṃkaraṃ śaraṇaṃ yayuḥ

रुद्रोऽपि तत्सहायार्थमाजगाम रणं प्रति ।
तेनाहं वै चिरं कालमयौत्संबलदर्पित

rudro'pi tatsahāyārthamājagāma raṇaṃ prati |
tenāhaṃ vai ciraṃ kālamayautsaṃbaladarpita

आवयोस्समरः कान्ते पूर्णमब्दं बभूव ह ।
नाशो बभूव सर्वेषामसुराणां च कामिनि

āvayossamaraḥ kānte pūrṇamabdaṃ babhūva ha |
nāśo babhūva sarveṣāmasurāṇāṃ ca kāmini

प्रीतिं च कारयामास ब्रह्मा च स्वयमावयोः ।
देवानामधिकाराश्च प्रदत्ता ब्रह्मशासनात्

prītiṃ ca kārayāmāsa brahmā ca svayamāvayoḥ |
devānāmadhikārāśca pradattā brahmaśāsanāt

मयागतं स्वभवनं शिवलोकं शिवो गतः ।
सर्वस्वास्थ्यमतीवाप दूरीभूतो ह्युपद्रवः

mayāgataṃ svabhavanaṃ śivalokaṃ śivo gataḥ |
sarvasvāsthyamatīvāpa dūrībhūto hyupadravaḥ

इत्युक्त्वा जगतां नाथः शयनं च चकार ह ।
रेमे रमापतिस्तत्र रमया स तया मुदा

ityuktvā jagatāṃ nāthaḥ śayanaṃ ca cakāra ha |
reme ramāpatistatra ramayā sa tayā mudā

सा साध्वी सुखसंभावकर्षणस्य व्यतिक्रमात् ।
सर्वं वितर्कयामास कस्त्वमेवेत्युवाच सा

sā sādhvī sukhasaṃbhāvakarṣaṇasya vyatikramāt |
sarvaṃ vitarkayāmāsa kastvamevetyuvāca sā

को वा त्वं वद मामाशु भुक्ताहं मायया त्वया ।
दूरीकृतं यत्सतीत्वमथ त्वां वै शपाम्यहम्

ko vā tvaṃ vada māmāśu bhuktāhaṃ māyayā tvayā |
dūrīkṛtaṃ yatsatītvamatha tvāṃ vai śapāmyaham

तुलसीवचनं श्रुत्वा हरिश्शापभयेन च ।
दधार लीलया ब्रह्मन्स्वमूर्तिं सुमनोहराम्

tulasīvacanaṃ śrutvā hariśśāpabhayena ca |
dadhāra līlayā brahmansvamūrtiṃ sumanoharām

तद्दृष्ट्वा तुलसीरूपं ज्ञात्वा विष्णुं तु चिह्नतः ।
पातिव्रत्यपरित्यागात् क्रुद्धा सा तमुवाच ह

taddṛṣṭvā tulasīrūpaṃ jñātvā viṣṇuṃ tu cihnataḥ |
pātivratyaparityāgāt kruddhā sā tamuvāca ha

हे विष्णो ते दया नास्ति पाषाणसदृशं मनः ।
पतिधर्मस्य भंगेन मम स्वामी हतः खलु

he viṣṇo te dayā nāsti pāṣāṇasadṛśaṃ manaḥ |
patidharmasya bhaṃgena mama svāmī hataḥ khalu

पाषाणसदृशस्त्वं च दयाहीनो यतः खलः ।
तस्मात्पाषाणरूपस्त्वं मच्छापेन भवाधुना

pāṣāṇasadṛśastvaṃ ca dayāhīno yataḥ khalaḥ |
tasmātpāṣāṇarūpastvaṃ macchāpena bhavādhunā

ये वदंति दयासिन्धुं त्वां भ्रांतास्ते न संशयः ।
भक्तो विनापराधेन परार्थे च कथं हतः

ye vadaṃti dayāsindhuṃ tvāṃ bhrāṃtāste na saṃśayaḥ |
bhakto vināparādhena parārthe ca kathaṃ hataḥ

इत्युक्त्वा तुलसी सा वै शंखचूडप्रिया सती ।
भृशं रुरोद शोकार्ता विललाप भृशं मुहुः

ityuktvā tulasī sā vai śaṃkhacūḍapriyā satī |
bhṛśaṃ ruroda śokārtā vilalāpa bhṛśaṃ muhuḥ

ततस्तां रुदतीं दृष्ट्वा स विष्णुः परमेश्वरः ।
सस्मार शंकरं देवं येन संमोहितं जगत्

tatastāṃ rudatīṃ dṛṣṭvā sa viṣṇuḥ parameśvaraḥ |
sasmāra śaṃkaraṃ devaṃ yena saṃmohitaṃ jagat

ततः प्रादुर्बभूवाथ शंकरो भक्तवत्सलः ।
हरिणा प्रणतश्चासीत्संनुतो विनयेन सः

tataḥ prādurbabhūvātha śaṃkaro bhaktavatsalaḥ |
hariṇā praṇataścāsītsaṃnuto vinayena saḥ

शोकाकुलं हरिं दृष्ट्वा विलपंतीं च तत्प्रियाम् ।
नयेन बोधयामास तं तां कृपणवत्सलाम्

śokākulaṃ hariṃ dṛṣṭvā vilapaṃtīṃ ca tatpriyām |
nayena bodhayāmāsa taṃ tāṃ kṛpaṇavatsalām

मा रोदीस्तुलसि त्वं हि भुंक्ते कर्मफलं जनः ।
सुखदुःखदो न कोप्यस्ति संसारे कर्मसागरे

mā rodīstulasi tvaṃ hi bhuṃkte karmaphalaṃ janaḥ |
sukhaduḥkhado na kopyasti saṃsāre karmasāgare

प्रस्तुतं शृणु निर्दुःखं शृणोति सुमना हरिः ।
द्वयोस्सुखकरं यत्तद्ब्रवीमि सुखहेतवे

prastutaṃ śṛṇu nirduḥkhaṃ śṛṇoti sumanā hariḥ |
dvayossukhakaraṃ yattadbravīmi sukhahetave

तपस्त्वया कृतं भद्रे तस्यैव तपसः फलम् ।
तदन्यथा कथं स्याद्वै जातं त्वयि तथा च तत्

tapastvayā kṛtaṃ bhadre tasyaiva tapasaḥ phalam |
tadanyathā kathaṃ syādvai jātaṃ tvayi tathā ca tat

इदं शरीरं त्यक्त्वा च दिव्यदेहं विधाय च ।
रमस्व हरिणा नित्यं रमया सदृशी भव

idaṃ śarīraṃ tyaktvā ca divyadehaṃ vidhāya ca |
ramasva hariṇā nityaṃ ramayā sadṛśī bhava

तवेयं तनुरुत्सृष्टा नदीरूपा भवेदिह ।
भारते पुण्यरूपा सा गण्डकीति च विश्रुता

taveyaṃ tanurutsṛṣṭā nadīrūpā bhavediha |
bhārate puṇyarūpā sā gaṇḍakīti ca viśrutā

कियत्कालं महादेवि देवपूजनसाधने ।
प्रधानरूपा तुलसी भविष्यति वरेण मे

kiyatkālaṃ mahādevi devapūjanasādhane |
pradhānarūpā tulasī bhaviṣyati vareṇa me

स्वर्गं मर्त्ये च पाताले तिष्ठ त्वं हरिसन्निधौ ।
भव त्वं तुलसीवृक्षो वरा पुष्पेषु सुन्दरी

svargaṃ martye ca pātāle tiṣṭha tvaṃ harisannidhau |
bhava tvaṃ tulasīvṛkṣo varā puṣpeṣu sundarī

वृक्षाधिष्ठातृदेवी त्वं वैकुंठे दिव्यरूपिणी ।
सार्द्धं रहसि हरिणा नित्यं क्रीडां करिष्यसि

vṛkṣādhiṣṭhātṛdevī tvaṃ vaikuṃṭhe divyarūpiṇī |
sārddhaṃ rahasi hariṇā nityaṃ krīḍāṃ kariṣyasi

नद्यधिष्ठातृदेवी या भारते बहु पुण्यदा ।
लवणोदस्य पत्नी सा हर्यंशस्य भविष्यसि

nadyadhiṣṭhātṛdevī yā bhārate bahu puṇyadā |
lavaṇodasya patnī sā haryaṃśasya bhaviṣyasi

हरिर्वे शैलरूपी च गंडकी तीरसंनिधौ ।
संकरिष्यत्यधिष्ठानं भारते तव शापतः

harirve śailarūpī ca gaṃḍakī tīrasaṃnidhau |
saṃkariṣyatyadhiṣṭhānaṃ bhārate tava śāpataḥ

तत्र कोट्यश्च कीटाश्च तीक्ष्णदंष्ट्रा भयंकराः ।
तच्छित्त्वा कुहरे चक्रं करिष्यंति तदीयकम्

tatra koṭyaśca kīṭāśca tīkṣṇadaṃṣṭrā bhayaṃkarāḥ |
tacchittvā kuhare cakraṃ kariṣyaṃti tadīyakam

शालग्रामशिला सा हि तद्भेदादतिपुण्यदा ।
लक्ष्मीनारायणाख्यादिश्चक्रभेदाद्भविष्यति

śālagrāmaśilā sā hi tadbhedādatipuṇyadā |
lakṣmīnārāyaṇākhyādiścakrabhedādbhaviṣyati

शालग्रामशिला विष्णो तुलस्यास्तव संगमः ।
सदा सादृश्यरूपा या बहुपुण्यविवर्द्धिनी

śālagrāmaśilā viṣṇo tulasyāstava saṃgamaḥ |
sadā sādṛśyarūpā yā bahupuṇyavivarddhinī

तुलसीपत्रविच्छेदं शालग्रामे करोति यः ।
तस्य जन्मान्तरे भद्रे स्त्रीविच्छेदो भविष्यति

tulasīpatravicchedaṃ śālagrāme karoti yaḥ |
tasya janmāntare bhadre strīvicchedo bhaviṣyati

तुलसीपत्रविच्छेदं शंखं हित्वा करोति यः ।
भार्याहीनो भवेत्सोपि रोगी स्यात्सप्तजन्मसु

tulasīpatravicchedaṃ śaṃkhaṃ hitvā karoti yaḥ |
bhāryāhīno bhavetsopi rogī syātsaptajanmasu

शालग्रामश्च तुलसी शंखं चैकत्र एव हि ।
यो रक्षति महाज्ञानी स भवेच्छ्रीहरिप्रियः

śālagrāmaśca tulasī śaṃkhaṃ caikatra eva hi |
yo rakṣati mahājñānī sa bhavecchrīharipriyaḥ

त्वं प्रियः शंखचूडस्य चैकमन्वन्तरावधि ।
शंखेन सार्द्धं त्वद्भेदः केवलं दुःखदस्तव

tvaṃ priyaḥ śaṃkhacūḍasya caikamanvantarāvadhi |
śaṃkhena sārddhaṃ tvadbhedaḥ kevalaṃ duḥkhadastava

इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र माहात्म्यमूचिवांस्तदा ।
शालग्रामशिलायाश्च तुलस्या बहुपुण्यदम्

ityuktvā śaṃkarastatra māhātmyamūcivāṃstadā |
śālagrāmaśilāyāśca tulasyā bahupuṇyadam

ततश्चांतर्हितो भूत्वा मोदयित्वा हरिं च ताम् ।
जगाम् स्वालयं शंभुः शर्मदो हि सदा सताम्

tataścāṃtarhito bhūtvā modayitvā hariṃ ca tām |
jagām svālayaṃ śaṃbhuḥ śarmado hi sadā satām

इति श्रुत्वा वचश्शंभोः प्रसन्ना तु तुलस्यभूत् ।
तद्देहं च परित्यज्य दिव्यरूपा बभूव ह

iti śrutvā vacaśśaṃbhoḥ prasannā tu tulasyabhūt |
taddehaṃ ca parityajya divyarūpā babhūva ha

प्रजगाम तया सार्द्धं वैकुंठं कमलापतिः ।
सद्यस्तद्देहजाता च बभूव गंडकी नदी

prajagāma tayā sārddhaṃ vaikuṃṭhaṃ kamalāpatiḥ |
sadyastaddehajātā ca babhūva gaṃḍakī nadī

शैलोभूदच्युतस्सोऽपि तत्तीरे पुण्यदो नृणाम् ।
कुर्वंति तत्र कीटाश्च छिद्रं बहुविधं मुने

śailobhūdacyutasso'pi tattīre puṇyado nṛṇām |
kurvaṃti tatra kīṭāśca chidraṃ bahuvidhaṃ mune

जले पतंति यास्तत्र शिलास्तास्त्वतिपुण्यदाः ।
स्थलस्था पिंगला ज्ञेयाश्चोपतापाय चैव हि

jale pataṃti yāstatra śilāstāstvatipuṇyadāḥ |
sthalasthā piṃgalā jñeyāścopatāpāya caiva hi

इत्येवं कथितं सर्वं तव प्रश्नानुसारतः ।
चरितं पुण्यदं शंभोः सर्वकामप्रदं नृणाम्

ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ tava praśnānusārataḥ |
caritaṃ puṇyadaṃ śaṃbhoḥ sarvakāmapradaṃ nṛṇām

आख्यानमिदमाख्यातं विष्णुमाहात्म्यमिश्रितम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

ākhyānamidamākhyātaṃ viṣṇumāhātmyamiśritam |
bhuktimuktipradaṃ puṇyaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi