अध्याय 43: हिरण्यकशिपु का तप और नृसिंह की विजय

सनत्कुमार सर्वज्ञ हते तस्मिन्सुरद्रुहि ।
किमकार्षीत्ततस्तस्य ज्येष्ठभ्राता महासुरः

sanatkumāra sarvajña hate tasminsuradruhi |
kimakārṣīttatastasya jyeṣṭhabhrātā mahāsuraḥ

कुतूहलमिति श्रोतुं ममाऽतीह मुनीश्वर ।
तच्छ्रावय कृपां कृत्वा ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते

kutūhalamiti śrotuṃ mamā'tīha munīśvara |
tacchrāvaya kṛpāṃ kṛtvā brahmaputra namostu te

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्य स मुनीश्वरः ।
सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

ityākarṇya vacastasya vyāsasya sa munīśvaraḥ |
sanatkumāraḥ provāca smṛtvā śivapadāmbujam

भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना ।
हिरण्यकशिपुर्व्यास पर्यतप्यद्रुषा शुचा

bhrātaryevaṃ vinihate hariṇā kroḍamūrtinā |
hiraṇyakaśipurvyāsa paryatapyadruṣā śucā

ततः प्रजानां कदनं विधातुं कदनप्रियान् ।
निर्दिदेशाऽसुरान्वीरान्हरि वैरप्रियो हि सः

tataḥ prajānāṃ kadanaṃ vidhātuṃ kadanapriyān |
nirdideśā'surānvīrānhari vairapriyo hi saḥ

अथ ते भर्तृसंदेशमादाय शिरसाऽसुराः ।
देवप्रजानां कदनं विदधुः कदनप्रियाः

atha te bhartṛsaṃdeśamādāya śirasā'surāḥ |
devaprajānāṃ kadanaṃ vidadhuḥ kadanapriyāḥ

ततो विप्रकृते लोकेऽसुरैस्तेर्दुष्टमानसैः ।
दिवं देवाः परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिताः

tato viprakṛte loke'suraisterduṣṭamānasaiḥ |
divaṃ devāḥ parityajya bhuvi ceruralakṣitāḥ

हिरण्यकशिपुर्भ्रातुस्संपरेतस्य दुःखितः ।
कृत्वा करोदकादीनि तत्कलत्राद्यसांत्वयत्

hiraṇyakaśipurbhrātussaṃparetasya duḥkhitaḥ |
kṛtvā karodakādīni tatkalatrādyasāṃtvayat

ततस्स दैत्यराजेन्द्रो ह्यजेयमजरामरम् ।
आत्मानमप्र तिद्वंद्वमेकराज्यं व्यधित्सत

tatassa daityarājendro hyajeyamajarāmaram |
ātmānamapra tidvaṃdvamekarājyaṃ vyadhitsata

स तेपे मंदरद्रोण्यां तपः परमदारुणम् ।
ऊर्द्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः षादांगुष्ठाश्रितावनिः

sa tepe maṃdaradroṇyāṃ tapaḥ paramadāruṇam |
ūrddhvabāhurnabhodṛṣṭiḥ ṣādāṃguṣṭhāśritāvaniḥ

तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवास्सर्वे बलान्विताः ।
दैत्यान्सर्वान्विनिर्जित्य स्वानि स्थानानि भेजिरे

tasmiṃstapastapyamāne devāssarve balānvitāḥ |
daityānsarvānvinirjitya svāni sthānāni bhejire

तस्य मूर्द्ध्नस्समुद्भूतः सधूमोग्निस्तपोमयः ।
तिर्यगूर्द्ध्वमधोलोकानतपद्विष्वगीरितः

tasya mūrddhnassamudbhūtaḥ sadhūmognistapomayaḥ |
tiryagūrddhvamadholokānatapadviṣvagīritaḥ

तेन तप्ता दिवं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं ययुस्सुराः ।
धात्रे विज्ञापयामासुस्तत्तपोविकृताननाः

tena taptā divaṃ tyaktvā brahmalokaṃ yayussurāḥ |
dhātre vijñāpayāmāsustattapovikṛtānanāḥ

अथ विज्ञापितो देवैर्व्यास तैरात्मभूर्विधिः ।
परीतो भृगुदक्षाद्यैर्ययौ दैत्येश्वराश्रमम्

atha vijñāpito devairvyāsa tairātmabhūrvidhiḥ |
parīto bhṛgudakṣādyairyayau daityeśvarāśramam

प्रताप्य लोकानखिलांस्ततोऽसौ समागतं पद्मभवं ददर्श ।
वरं हि दातुं तमुवाच धाता वरं वृणीष्वेति पितामहोपि ।
निशम्य वाचं मधुरां विधातुर्वचोऽब्रवीदेव ममूढबुद्धिः

pratāpya lokānakhilāṃstato'sau samāgataṃ padmabhavaṃ dadarśa |
varaṃ hi dātuṃ tamuvāca dhātā varaṃ vṛṇīṣveti pitāmahopi |
niśamya vācaṃ madhurāṃ vidhāturvaco'bravīdeva mamūḍhabuddhiḥ

मृत्योर्भयं मे भगवन्प्रजेश पितामहाभून्न कदापि देव ।
शास्त्रास्त्रपाशाशनिशुष्कवृक्षगिरीन्द्रतोयाग्निरिपुप्रहारैः

mṛtyorbhayaṃ me bhagavanprajeśa pitāmahābhūnna kadāpi deva |
śāstrāstrapāśāśaniśuṣkavṛkṣagirīndratoyāgniripuprahāraiḥ

देवैश्च दैत्यैर्मुनिभिश्च सिद्धैस्त्वत्सृष्टजीवैर्बहुवाक्यतः किम् ।
स्वर्गे धरण्यां दिवसे निशायां नैवोर्द्ध्वतो नाप्यधतः प्रजेश

devaiśca daityairmunibhiśca siddhaistvatsṛṣṭajīvairbahuvākyataḥ kim |
svarge dharaṇyāṃ divase niśāyāṃ naivorddhvato nāpyadhataḥ prajeśa

तस्यैतदीदृग्वचनं निशम्य दैत्येन्द्र तुष्टोऽस्मि लभस्व सर्वम् ।
प्रणम्य विष्णुं मनसा तमाह दयान्वितोऽसाविति पद्मयोनिः

tasyaitadīdṛgvacanaṃ niśamya daityendra tuṣṭo'smi labhasva sarvam |
praṇamya viṣṇuṃ manasā tamāha dayānvito'sāviti padmayoniḥ

अलं तपस्ते परिपूर्ण कामस्समाः सहस्राणि च षण्णवत्य ।
उत्तिष्ठ राज्यं कुरु दानवानां श्रुत्वा गिरं तत्सुमुखो बभूव

alaṃ tapaste paripūrṇa kāmassamāḥ sahasrāṇi ca ṣaṇṇavatya |
uttiṣṭha rājyaṃ kuru dānavānāṃ śrutvā giraṃ tatsumukho babhūva

राज्याभिषिक्तः प्रपितामहेन त्रैलोक्यनाशाय मतिं चकार ।
उत्साद्य धर्मान् सकलान्प्रमत्तो जित्वाहवे सोपि सुरान्समस्तान्

rājyābhiṣiktaḥ prapitāmahena trailokyanāśāya matiṃ cakāra |
utsādya dharmān sakalānpramatto jitvāhave sopi surānsamastān

ततो भयादिंद्रमुखाश्च देवाः पितामहाज्ञां समवाप्य सर्वे ।
उपद्रुता दैत्यवरेण जाताः क्षीरोदधिं यत्र हरिस्तु शेते

tato bhayādiṃdramukhāśca devāḥ pitāmahājñāṃ samavāpya sarve |
upadrutā daityavareṇa jātāḥ kṣīrodadhiṃ yatra haristu śete

आराधयामासुरतीव विष्णुं स्तुत्वा वचोभित्सुखदं हि मत्वा ।
निवेदयामासुरथो प्रसन्नं दुःखं स्वकीयं सकलं हि तेते

ārādhayāmāsuratīva viṣṇuṃ stutvā vacobhitsukhadaṃ hi matvā |
nivedayāmāsuratho prasannaṃ duḥkhaṃ svakīyaṃ sakalaṃ hi tete

श्रुत्वा तदीयं सकलं हि दुःखं तुष्टो रमेशः प्रददौ वरांस्तु ।
उत्थाय तस्माच्छयनादुपेन्द्रो निजानुरूपैर्विविधैर्वचोभिः

śrutvā tadīyaṃ sakalaṃ hi duḥkhaṃ tuṣṭo rameśaḥ pradadau varāṃstu |
utthāya tasmācchayanādupendro nijānurūpairvividhairvacobhiḥ

आश्वास्य देवानखिलान्मुनीन्वा उवाच वैश्वानरतुल्यतेजाः ।
दैत्यं हनिष्ये प्रसभं सुरेशाः प्रयात धामानि निजानि तुष्टाः

āśvāsya devānakhilānmunīnvā uvāca vaiśvānaratulyatejāḥ |
daityaṃ haniṣye prasabhaṃ sureśāḥ prayāta dhāmāni nijāni tuṣṭāḥ

श्रुत्वा रमेशस्य वचस्सुरेशाः शक्रादिकास्ते निखिलाः सुतुष्टाः ।
ययुः स्वधामानि हिरण्यनेत्रानुजं च मत्वा निहतं मुनीश

śrutvā rameśasya vacassureśāḥ śakrādikāste nikhilāḥ sutuṣṭāḥ |
yayuḥ svadhāmāni hiraṇyanetrānujaṃ ca matvā nihataṃ munīśa

आश्रित्य रूपं जटिलं करालं दंष्ट्रायुधं तीक्ष्णनखं सुनासम् ।
सैंहं च नारं सुविदारितास्यं मार्तंडकोटिप्रतिमं सुघोरम्

āśritya rūpaṃ jaṭilaṃ karālaṃ daṃṣṭrāyudhaṃ tīkṣṇanakhaṃ sunāsam |
saiṃhaṃ ca nāraṃ suvidāritāsyaṃ mārtaṃḍakoṭipratimaṃ sughoram

युगांतकालाग्निसमप्रभावं जगन्मयं किं बहुभिर्वचोभिः ।
अस्तं रवौसोऽपि हि गच्छतीशो गतोऽसुराणां नगरीं महात्मा

yugāṃtakālāgnisamaprabhāvaṃ jaganmayaṃ kiṃ bahubhirvacobhiḥ |
astaṃ ravauso'pi hi gacchatīśo gato'surāṇāṃ nagarīṃ mahātmā

कृत्वा च युद्धं प्रबलैस्स दैत्यैर्हत्वाथ तान्दैत्यगणान्गृहीत्वा ।
बभ्राम तत्राद्रुतविक्रमश्च बभंज तांस्तानसुरान्नृसिंहः

kṛtvā ca yuddhaṃ prabalaissa daityairhatvātha tāndaityagaṇāngṛhītvā |
babhrāma tatrādrutavikramaśca babhaṃja tāṃstānasurānnṛsiṃhaḥ

दृष्टस्स दैत्यैरतुलप्रभावस्ते रेभिरे ते हि तथैव सर्वे ।
सिंहं च तं सर्वमयं निरीक्ष्य प्रह्लादनामा दितिजेन्द्रपुत्रः ।
उवाच राजानमयं मृगेन्द्रो जगन्मयः किं समुपागतश्च

dṛṣṭassa daityairatulaprabhāvaste rebhire te hi tathaiva sarve |
siṃhaṃ ca taṃ sarvamayaṃ nirīkṣya prahlādanāmā ditijendraputraḥ |
uvāca rājānamayaṃ mṛgendro jaganmayaḥ kiṃ samupāgataśca

एष प्रविष्टो भगवाननंतो नृसिंहमात्रो नगरं त्वदंतः ।
निवृत्य युद्धाच्छ रणं प्रयाहि पश्यामि सिंहस्य करालमूर्त्तिम्

eṣa praviṣṭo bhagavānanaṃto nṛsiṃhamātro nagaraṃ tvadaṃtaḥ |
nivṛtya yuddhāccha raṇaṃ prayāhi paśyāmi siṃhasya karālamūrttim

यस्मान्न योद्धा भुवनत्रयेऽपि कुरुष्व राज्यं विनमन्मृगेन्द्रम् ।
श्रुत्वा स्वपुत्रस्य वचो दुरात्मा तमाह भीतोऽसि किमत्र पुत्र

yasmānna yoddhā bhuvanatraye'pi kuruṣva rājyaṃ vinamanmṛgendram |
śrutvā svaputrasya vaco durātmā tamāha bhīto'si kimatra putra

उक्त्वेति पुत्रं दितिजाधिनाथो दैत्यर्षभान्वीरवरान्स राजा ।
गृह्णंतु वै सिंहममुं भवंतो वीरा विरूपभ्रुकुटीक्षणं तु

uktveti putraṃ ditijādhinātho daityarṣabhānvīravarānsa rājā |
gṛhṇaṃtu vai siṃhamamuṃ bhavaṃto vīrā virūpabhrukuṭīkṣaṇaṃ tu

तस्याज्ञया दैत्यवरास्ततस्ते ग्रहीतुकामा विविशुर्मृगेन्द्रम् ।
क्षणेन दग्धाश्शलभा इवाग्निं रूपाभिलाषात्प्रविविक्षवो वै

tasyājñayā daityavarāstataste grahītukāmā viviśurmṛgendram |
kṣaṇena dagdhāśśalabhā ivāgniṃ rūpābhilāṣātpravivikṣavo vai

दैत्येषु दग्धेष्वपि दैत्यराजश्चकार युद्धं स मृगाधिपेन ।
शस्त्रैस्समग्रैरखिलैस्तथास्त्रैश्श क्त्यर्ष्टिपाशांकुशपावकाद्यैः

daityeṣu dagdheṣvapi daityarājaścakāra yuddhaṃ sa mṛgādhipena |
śastraissamagrairakhilaistathāstraiśśa ktyarṣṭipāśāṃkuśapāvakādyaiḥ

संयुध्यतोरेव तयोर्जगाम ब्राह्मं दिनं व्यास हि शस्त्रपाण्योः ।
प्रवीरयोर्वीररवेण गर्जतोः परस्परं क्रोधसुयुक्तचेतसोः

saṃyudhyatoreva tayorjagāma brāhmaṃ dinaṃ vyāsa hi śastrapāṇyoḥ |
pravīrayorvīraraveṇa garjatoḥ parasparaṃ krodhasuyuktacetasoḥ

ततः स दैत्यस्सहसा बहूंश्च कृत्वा भुजाञ्छस्त्रयुतान्निरीक्ष्य ।
नृसिंहरूपं प्रययौ मृगेन्द्र संयुध्यमानं सहसा समंतात्

tataḥ sa daityassahasā bahūṃśca kṛtvā bhujāñchastrayutānnirīkṣya |
nṛsiṃharūpaṃ prayayau mṛgendra saṃyudhyamānaṃ sahasā samaṃtāt

ततस्सुयुद्धं त्वतिदुस्सहं तु शस्त्रैस्समस्तैश्च तथाखिलास्त्रैः ।
कृत्वा महादैत्यवरो नृसिंहं क्षयं गतैश्शूल धरोऽभ्युपायात्

tatassuyuddhaṃ tvatidussahaṃ tu śastraissamastaiśca tathākhilāstraiḥ |
kṛtvā mahādaityavaro nṛsiṃhaṃ kṣayaṃ gataiśśūla dharo'bhyupāyāt

ततो गृहीतस्स मृगाधिपेन भुजैरनेकैर्गिरिसारवद्भि ।
निधाय जानौ स भुजांतरेषु नखांकुरैर्दानवमर्मभिद्भिः ।
नखास्त्रहृत्पद्ममसृग्विमिश्रमुत्पाद्य जीवाद्विगतः क्षणेन ।
त्यक्तस्तदानीं स तु काष्ठभूतः पुनः पुनश्चूर्णितसर्वगात्रः

tato gṛhītassa mṛgādhipena bhujairanekairgirisāravadbhi |
nidhāya jānau sa bhujāṃtareṣu nakhāṃkurairdānavamarmabhidbhiḥ |
nakhāstrahṛtpadmamasṛgvimiśramutpādya jīvādvigataḥ kṣaṇena |
tyaktastadānīṃ sa tu kāṣṭhabhūtaḥ punaḥ punaścūrṇitasarvagātraḥ

तस्मिन्हते देवरिपौ प्रसन्नः प्रह्लादमामंत्र्य कृतप्रणामम् ।
राज्येऽभिषिच्याद्भुतवीर्यविष्णुस्ततः प्रयातो गतिमप्रतर्क्याम्

tasminhate devaripau prasannaḥ prahlādamāmaṃtrya kṛtapraṇāmam |
rājye'bhiṣicyādbhutavīryaviṣṇustataḥ prayāto gatimapratarkyām

ततोऽतिहृष्टास्सकलास्सुरेशाः प्रणम्य विष्णुं दिशि विप्र तस्याम् ।
ययुः स्वधामानि पितामहाद्याः कृतस्वकार्यं भगवंतमीड्यम्

tato'tihṛṣṭāssakalāssureśāḥ praṇamya viṣṇuṃ diśi vipra tasyām |
yayuḥ svadhāmāni pitāmahādyāḥ kṛtasvakāryaṃ bhagavaṃtamīḍyam

प्रवर्णितं त्वंधकजन्म रुद्राद्धिरण्यनेत्रस्य मृतिर्वराहात् ।
नृसिंहतस्तत्सहजस्य नाशः प्रह्लादराज्याप्तिरिति प्रसंगात्

pravarṇitaṃ tvaṃdhakajanma rudrāddhiraṇyanetrasya mṛtirvarāhāt |
nṛsiṃhatastatsahajasya nāśaḥ prahlādarājyāptiriti prasaṃgāt

शृणु त्विदानीं द्विजवर्य मत्तोंधकप्रभावं भवकृत्यलब्धम् ।
हरेण युद्धं खलु तस्य पश्चाद्गणाधिपत्यं गिरिशस्य तस्य

śṛṇu tvidānīṃ dvijavarya mattoṃdhakaprabhāvaṃ bhavakṛtyalabdham |
hareṇa yuddhaṃ khalu tasya paścādgaṇādhipatyaṃ giriśasya tasya