अध्याय 26: तुलसी और धात्री विष्णु का मोह हरती हैं

ब्रह्मपुत्र नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तम ।
यच्छ्राविता महादिव्या कथेयं शांकरी शुभा

brahmaputra namaste'stu dhanyastvaṃ śaivasattama |
yacchrāvitā mahādivyā katheyaṃ śāṃkarī śubhā

इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या चरितं वैष्णवं मुने ।
स वृन्दां मोहयित्वा तु किमकार्षीत्कुतो गतः

idānīṃ brūhi suprītyā caritaṃ vaiṣṇavaṃ mune |
sa vṛndāṃ mohayitvā tu kimakārṣītkuto gataḥ

शृणु व्यास महाप्राज्ञ शैवप्रवर सत्तम ।
वैष्णवं चरितं शंभुचरिताढ्यं सुनिर्मलम्

śṛṇu vyāsa mahāprājña śaivapravara sattama |
vaiṣṇavaṃ caritaṃ śaṃbhucaritāḍhyaṃ sunirmalam

मौनीभूतेषु देवेषु ब्रह्मादिषु महेश्वरः ।
सुप्रसन्नोऽवदच्छंभुश्शरणागत वत्सलः

maunībhūteṣu deveṣu brahmādiṣu maheśvaraḥ |
suprasanno'vadacchaṃbhuśśaraṇāgata vatsalaḥ

ब्रह्मन्देववरास्सर्वे भवदर्थे मया हतः ।
जलंधरो मदंशोपि सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

brahmandevavarāssarve bhavadarthe mayā hataḥ |
jalaṃdharo madaṃśopi satyaṃ satyaṃ vadāmyaham

सुखमापुर्न वा तातास्सत्यं ब्रूतामराः खलु ।
भवत्कृते हि मे लीला निर्विकारस्य सर्वदा

sukhamāpurna vā tātāssatyaṃ brūtāmarāḥ khalu |
bhavatkṛte hi me līlā nirvikārasya sarvadā

अथ ब्रह्मादयो देवा हर्षादुत्फुल्ललोचनाः ।
प्रणम्य शिरसा रुद्रं शशंसुर्विष्णुचेष्टितम्

atha brahmādayo devā harṣādutphullalocanāḥ |
praṇamya śirasā rudraṃ śaśaṃsurviṣṇuceṣṭitam

महादेव त्वया देवा रक्षिता श्शत्रुजाद्भयात् ।
किंचिदन्यत्समुद्भूतं तत्र किं करवामहै

mahādeva tvayā devā rakṣitā śśatrujādbhayāt |
kiṃcidanyatsamudbhūtaṃ tatra kiṃ karavāmahai

वृन्दां विमोहिता नाथ विष्णुना हि प्रयत्नतः ।
भस्मीभूता द्रुतं वह्नौ परमां गतिमागता

vṛndāṃ vimohitā nātha viṣṇunā hi prayatnataḥ |
bhasmībhūtā drutaṃ vahnau paramāṃ gatimāgatā

वृन्दालावण्यसंभ्रांतो विष्णुस्तिष्ठति मोहितः ।
तच्चिताभस्म संधारी तव मायाविमोहितः

vṛndālāvaṇyasaṃbhrāṃto viṣṇustiṣṭhati mohitaḥ |
taccitābhasma saṃdhārī tava māyāvimohitaḥ

स सिद्धमुनिसंघैश्च बोधितोऽस्माभिरादरात् ।
न बुध्यते हरिस्सोथ तव मायाविमोहितः

sa siddhamunisaṃghaiśca bodhito'smābhirādarāt |
na budhyate harissotha tava māyāvimohitaḥ

कृपां कुरु महेशान विष्णुं बोधय बोधय ।
त्वदधीनमिदं सर्वं प्राकृतं सचराचरम्

kṛpāṃ kuru maheśāna viṣṇuṃ bodhaya bodhaya |
tvadadhīnamidaṃ sarvaṃ prākṛtaṃ sacarācaram

इत्याकर्ण्य महेशो हि वचनं त्रिदिवौकसाम् ।
प्रत्युवाच महालीलस्स्वच्छन्दस्तान्कृतांजलीन्

ityākarṇya maheśo hi vacanaṃ tridivaukasām |
pratyuvāca mahālīlassvacchandastānkṛtāṃjalīn

हे ब्रह्मन्हे सुरास्सर्वे मद्वाक्यं शृणुतादरात् ।
मोहिनी सर्वलोकानां मम माया दुरत्यया

he brahmanhe surāssarve madvākyaṃ śṛṇutādarāt |
mohinī sarvalokānāṃ mama māyā duratyayā

तदधीनं जगत्सर्वं यद्देवासुरमानुषम् ।
तयैव मोहितो विष्णुः कामाधीनोऽभवद्धरिः

tadadhīnaṃ jagatsarvaṃ yaddevāsuramānuṣam |
tayaiva mohito viṣṇuḥ kāmādhīno'bhavaddhariḥ

उमाख्या सा महादेवी त्रिदेवजननी परा ।
मूलप्रकृतिराख्याता सुरामा गिरिजात्मिका

umākhyā sā mahādevī tridevajananī parā |
mūlaprakṛtirākhyātā surāmā girijātmikā

गच्छध्वं शरणा देवा विष्णुमोहापनुत्तये ।
शरण्यां मोहिनीमायां शिवाख्यां सर्वकामदाम्

gacchadhvaṃ śaraṇā devā viṣṇumohāpanuttaye |
śaraṇyāṃ mohinīmāyāṃ śivākhyāṃ sarvakāmadām

स्तुतिं कुरुत तस्याश्च मच्छक्तेस्तोषकारिणीम् ।
सुप्रसन्ना यदि च सा सर्वकार्यं करिष्यति

stutiṃ kuruta tasyāśca macchaktestoṣakāriṇīm |
suprasannā yadi ca sā sarvakāryaṃ kariṣyati

इत्युक्त्वा तान्सुराञ्शंभुः पञ्चास्यो भगवान्हरः ।
अंतर्दधे द्रुतं व्यास सर्वैश्च स्वगणैस्सह

ityuktvā tānsurāñśaṃbhuḥ pañcāsyo bhagavānharaḥ |
aṃtardadhe drutaṃ vyāsa sarvaiśca svagaṇaissaha

देवाश्च शासनाच्छंभोर्ब्रह्माद्या हि सवासवा ।
मनसा तुष्टुवुर्मूलप्रकृतिं भक्तवत्सलाम्

devāśca śāsanācchaṃbhorbrahmādyā hi savāsavā |
manasā tuṣṭuvurmūlaprakṛtiṃ bhaktavatsalām

यदुद्भवास्सत्त्वरजस्तमोगुणाः सर्गस्थितिध्वंसविधान कारका ।
यदिच्छया विश्वमिदं भवाभवौ तनोति मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्

yadudbhavāssattvarajastamoguṇāḥ sargasthitidhvaṃsavidhāna kārakā |
yadicchayā viśvamidaṃ bhavābhavau tanoti mūlaprakṛtiṃ natāḥ sma tām

पाहि त्रयोविंशगुणान्सुशब्दिताञ्जगत्यशेषे समधिष्ठिता परा ।
यद्रूपकर्माणिजगत्त्रयोऽपि ते विदुर्न मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्

pāhi trayoviṃśaguṇānsuśabditāñjagatyaśeṣe samadhiṣṭhitā parā |
yadrūpakarmāṇijagattrayo'pi te vidurna mūlaprakṛtiṃ natāḥ sma tām

यद्भक्तियुक्ताः पुरुषास्तु नित्यं दारिद्र्यमोहात्ययसंभवादीन् ।
न प्राप्नुवंत्येव हि भक्तवत्सलां सदैव मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्

yadbhaktiyuktāḥ puruṣāstu nityaṃ dāridryamohātyayasaṃbhavādīn |
na prāpnuvaṃtyeva hi bhaktavatsalāṃ sadaiva mūlaprakṛtiṃ natāḥ sma tām

कुरु कार्यं महादेवि देवानां नः परेश्वरि ।
विष्णुमोहं ह शिवे दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते

kuru kāryaṃ mahādevi devānāṃ naḥ pareśvari |
viṣṇumohaṃ ha śive durge devi namo'stu te

जलंधरस्य शंभोश्च रणे कैलासवासिनः ।
प्रवृत्ते तद्वधार्थाय गौरीशासनतश्शिवे

jalaṃdharasya śaṃbhośca raṇe kailāsavāsinaḥ |
pravṛtte tadvadhārthāya gaurīśāsanataśśive

वृन्दा विमोहिता देवि विष्णुना हि प्रयत्नतः ।
स्ववृषात्त्याजिता वह्नौ भस्मीभूता गतिं गता

vṛndā vimohitā devi viṣṇunā hi prayatnataḥ |
svavṛṣāttyājitā vahnau bhasmībhūtā gatiṃ gatā

जलंधरो हतो युद्धे तद्भयान्मो चिता वयम् ।
गिरिशेन कृपां कृत्वा भक्तानुग्रहकारिणा

jalaṃdharo hato yuddhe tadbhayānmo citā vayam |
giriśena kṛpāṃ kṛtvā bhaktānugrahakāriṇā

तदाज्ञया वयं सर्वे शरणं ते समागताः ।
त्वं हि शंभुर्युवां देवि भक्तोद्धारपरायणौ

tadājñayā vayaṃ sarve śaraṇaṃ te samāgatāḥ |
tvaṃ hi śaṃbhuryuvāṃ devi bhaktoddhāraparāyaṇau

वृन्दालावण्यसंभ्रातो विष्णुस्तिष्ठति तत्र वै ।
तच्चिताभस्मसंधारी ज्ञानभ्रष्टो विमोहितः

vṛndālāvaṇyasaṃbhrāto viṣṇustiṣṭhati tatra vai |
taccitābhasmasaṃdhārī jñānabhraṣṭo vimohitaḥ

संसिद्धसुरसंघैश्च बोधितोऽपि महेश्वरि ।
न बुध्यते हरिस्सोथ तव मायाविमोहितः

saṃsiddhasurasaṃghaiśca bodhito'pi maheśvari |
na budhyate harissotha tava māyāvimohitaḥ

कृपां कुरु महादेवि हरिं बोधय बोधय ।
यथा स्वलोकं पायात्स सुचित्तस्सुरकार्यकृत्

kṛpāṃ kuru mahādevi hariṃ bodhaya bodhaya |
yathā svalokaṃ pāyātsa sucittassurakāryakṛt

इति स्तुवंतस्ते देवास्तेजोमंडलमास्थितम् ।
ददृशुर्गगने तत्र ज्वालाव्याप्ता दिगंतरम्

iti stuvaṃtaste devāstejomaṃḍalamāsthitam |
dadṛśurgagane tatra jvālāvyāptā digaṃtaram

तन्मध्याद्भारतीं सर्वे ब्रह्माद्याश्च सवासवाः ।
अमराश्शुश्रुवुर्व्यास कामदां व्योमचारिणीम्

tanmadhyādbhāratīṃ sarve brahmādyāśca savāsavāḥ |
amarāśśuśruvurvyāsa kāmadāṃ vyomacāriṇīm

अहमेव त्रिधा भिन्ना तिष्ठामि त्रिविधैर्गुणैः ।
गौरी लक्ष्मीः सुरा ज्योती रजस्सत्त्वतमोगुणैः

ahameva tridhā bhinnā tiṣṭhāmi trividhairguṇaiḥ |
gaurī lakṣmīḥ surā jyotī rajassattvatamoguṇaiḥ

तत्र गच्छत यूयं वै तासामंतिक आदरात् ।
मदाज्ञया प्रसन्नास्ता विधास्यंते तदीप्सितम्

tatra gacchata yūyaṃ vai tāsāmaṃtika ādarāt |
madājñayā prasannāstā vidhāsyaṃte tadīpsitam

शृण्वतामिति तां वाचमंतर्द्धानमगान्महः ।
देवानां विस्मयोत्फुल्लनेत्राणां तत्तदा मुने

śṛṇvatāmiti tāṃ vācamaṃtarddhānamagānmahaḥ |
devānāṃ vismayotphullanetrāṇāṃ tattadā mune

ततस्सवेंऽपि ते देवाः श्रुत्वा तद्वाक्यमादरात् ।
गौरीं लक्ष्मीं सुरां चैव नेमुस्तद्वाक्यचोदिताः

tatassaveṃ'pi te devāḥ śrutvā tadvākyamādarāt |
gaurīṃ lakṣmīṃ surāṃ caiva nemustadvākyacoditāḥ

तुष्टुवुश्च महाभक्त्या देवीस्तास्सकलास्सुराः ।
नानाविधाभिर्वाग्भिस्ते ब्रह्माद्या नतमस्तकाः

tuṣṭuvuśca mahābhaktyā devīstāssakalāssurāḥ |
nānāvidhābhirvāgbhiste brahmādyā natamastakāḥ

ततोऽरं व्यास देव्यस्ता आविर्भूताश्च तत्पुरः ।
महाद्भुतैस्स्वतेजोभिर्भासयंत्यो दिगंतरम्

tato'raṃ vyāsa devyastā āvirbhūtāśca tatpuraḥ |
mahādbhutaissvatejobhirbhāsayaṃtyo digaṃtaram

अथ ता अमरा दृष्ट्वा सुप्रसन्नेन चेतसा ।
प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या स्वकार्यं च न्यवेदयन्

atha tā amarā dṛṣṭvā suprasannena cetasā |
praṇamya tuṣṭuvurbhaktyā svakāryaṃ ca nyavedayan

ततश्चैतास्सुरान्दृष्ट्वा प्रणतान्भक्तवत्सलः ।
बीजानि प्रददुस्तेभ्यो वाक्यमूचुश्च सादरम्

tataścaitāssurāndṛṣṭvā praṇatānbhaktavatsalaḥ |
bījāni pradadustebhyo vākyamūcuśca sādaram

इमानि तत्र बीजानि विष्णुर्यत्रावतिष्ठति ।
निर्वपध्वं ततः कार्यं भवतां सिद्धिमेष्यति

imāni tatra bījāni viṣṇuryatrāvatiṣṭhati |
nirvapadhvaṃ tataḥ kāryaṃ bhavatāṃ siddhimeṣyati

इत्युक्त्वा तास्ततो देव्योंतर्हिता अभवन्मुने ।
रुद्रविष्णुविधीनां हि शक्तयस्त्रिगुणात्मिकाः

ityuktvā tāstato devyoṃtarhitā abhavanmune |
rudraviṣṇuvidhīnāṃ hi śaktayastriguṇātmikāḥ

ततस्तुष्टाः सुरास्सर्वे ब्रह्माद्याश्च सवासवाः ।
तानि बीजानि संगृह्य ययुर्यत्र हरिः स्थितः

tatastuṣṭāḥ surāssarve brahmādyāśca savāsavāḥ |
tāni bījāni saṃgṛhya yayuryatra hariḥ sthitaḥ

वृन्दाचिताभूमितले चिक्षिपुस्तानि ते सुराः ।
स्मृत्वा तास्संस्थितास्तत्र शिवशक्त्यंशका मुने

vṛndācitābhūmitale cikṣipustāni te surāḥ |
smṛtvā tāssaṃsthitāstatra śivaśaktyaṃśakā mune

निक्षिप्तेभ्यश्च बीजेभ्यो वनस्पत्यस्त्रयोऽभवन् ।
धात्री च मालती चैव तुलसी च मुनीश्वर

nikṣiptebhyaśca bījebhyo vanaspatyastrayo'bhavan |
dhātrī ca mālatī caiva tulasī ca munīśvara

धात्र्युद्भवा स्मृता धात्री माभवा मालती स्मृता ।
गौरीभवा च तुलसी तमस्सत्त्वरजोगुणाः

dhātryudbhavā smṛtā dhātrī mābhavā mālatī smṛtā |
gaurībhavā ca tulasī tamassattvarajoguṇāḥ

विष्णुर्वनस्पतीर्दृष्ट्वा तदा स्त्रीरूपिणीर्मुने ।
उदतिष्ठत्तदा तासु रागातिशयविभ्रमात्

viṣṇurvanaspatīrdṛṣṭvā tadā strīrūpiṇīrmune |
udatiṣṭhattadā tāsu rāgātiśayavibhramāt

दृष्ट्वा स याचते मोहात्कामासक्तेन चेतसा ।
तं चापि तुलसी धात्री रागेणैवावलोकताम्

dṛṣṭvā sa yācate mohātkāmāsaktena cetasā |
taṃ cāpi tulasī dhātrī rāgeṇaivāvalokatām

यच्च बीजं पुरा लक्ष्म्या माययैव समर्पितम् ।
तस्मात्तदुद्भवा नारी तस्मिन्नीर्ष्यापराभवत्

yacca bījaṃ purā lakṣmyā māyayaiva samarpitam |
tasmāttadudbhavā nārī tasminnīrṣyāparābhavat

अतस्सा बर्बरीत्याख्यामवापातीव गर्हिताम् ।
धात्रीतुलस्यौ तद्रागात्तस्य प्रीतिप्रदे सदा

atassā barbarītyākhyāmavāpātīva garhitām |
dhātrītulasyau tadrāgāttasya prītiprade sadā

ततो विस्मृतदुःखोऽसौ विष्णुस्ताभ्यां सहैव तु ।
वैकुंठमगमत्तुष्टस्सर्वदेवैर्नमस्कृतः ।
कार्तिके मासि विप्रेन्द्र धात्री च तुलसी सदा ।
सर्वदेवप्रियाज्ञेया विष्णोश्चैव विशेषतः

tato vismṛtaduḥkho'sau viṣṇustābhyāṃ sahaiva tu |
vaikuṃṭhamagamattuṣṭassarvadevairnamaskṛtaḥ |
kārtike māsi viprendra dhātrī ca tulasī sadā |
sarvadevapriyājñeyā viṣṇoścaiva viśeṣataḥ

तत्रापि तुलसी धन्यातीव श्रेष्ठा महामुने ।
त्यक्त्वा गणेशं सर्वेषां प्रीतिदा सर्वकामदा

tatrāpi tulasī dhanyātīva śreṣṭhā mahāmune |
tyaktvā gaṇeśaṃ sarveṣāṃ prītidā sarvakāmadā

वैकुण्ठस्थं हरिं दृष्ट्वा ब्रह्मेन्द्राद्याश्च तेऽमराः ।
नत्वा स्तुत्वा महाविष्णुं स्वस्वधामानि वै ययुः

vaikuṇṭhasthaṃ hariṃ dṛṣṭvā brahmendrādyāśca te'marāḥ |
natvā stutvā mahāviṣṇuṃ svasvadhāmāni vai yayuḥ

वैकुण्ठोऽपि स्वलोकस्थो भ्रष्टमोहस्सुबोधवान् ।
सुखी चाभून्मुनिश्रेष्ठ पूर्ववत्संस्मरञ्छिवम्

vaikuṇṭho'pi svalokastho bhraṣṭamohassubodhavān |
sukhī cābhūnmuniśreṣṭha pūrvavatsaṃsmarañchivam

इत्याख्यानमघोघघ्नं सर्वकामप्रदं नृणाम् ।
सर्व कामविकारघ्नं सर्वविज्ञानवर्द्धनम्

ityākhyānamaghoghaghnaṃ sarvakāmapradaṃ nṛṇām |
sarva kāmavikāraghnaṃ sarvavijñānavarddhanam

य इदं हि पठेन्नित्यं पाठयेद्वापि भक्तिमन् ।
शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि स याति परमां गतिम्

ya idaṃ hi paṭhennityaṃ pāṭhayedvāpi bhaktiman |
śṛṇuyācchrāvayedvāpi sa yāti paramāṃ gatim

पठित्वा य इदं धीमानाख्यानं परमोत्तमम् ।
संग्रामं प्रविशेद्वीरो विजयी स्यान्न संशयः

paṭhitvā ya idaṃ dhīmānākhyānaṃ paramottamam |
saṃgrāmaṃ praviśedvīro vijayī syānna saṃśayaḥ

विप्राणां ब्रह्मविद्यादं सत्रियाणां जयप्रदम् ।
वैश्यानां सर्वधनदं शूद्राणां सुखदं त्विदम्

viprāṇāṃ brahmavidyādaṃ satriyāṇāṃ jayapradam |
vaiśyānāṃ sarvadhanadaṃ śūdrāṇāṃ sukhadaṃ tvidam

शंभुभक्तिप्रदं व्यास सर्वेषां पापनाशनम् ।
इहलोके परत्रापि सदा सद्गतिदायकम्

śaṃbhubhaktipradaṃ vyāsa sarveṣāṃ pāpanāśanam |
ihaloke paratrāpi sadā sadgatidāyakam