अध्याय 27: दम्भ का तप और शंखचूड़ का जन्म

अथान्यच्छंभुचरितं प्रेमतः शृणु वै मुने ।
यस्य श्रवणमात्रेण शिवभक्तिर्दृढा भवेत्

athānyacchaṃbhucaritaṃ premataḥ śṛṇu vai mune |
yasya śravaṇamātreṇa śivabhaktirdṛḍhā bhavet

शंखचूडाभिधो वीरो दानवो देवकंटकः ।
यथा शिवेन निहतो रणमूर्ध्नि त्रिशूलतः

śaṃkhacūḍābhidho vīro dānavo devakaṃṭakaḥ |
yathā śivena nihato raṇamūrdhni triśūlataḥ

तच्छंभुचरितं दिव्यं पवित्रं पापनाशनम् ।
शृणु व्यास सुसंप्रीत्या वच्मि सुस्नेहतस्तव

tacchaṃbhucaritaṃ divyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam |
śṛṇu vyāsa susaṃprītyā vacmi susnehatastava

मरीचेस्तनयो धातुः पुत्रो यः कश्यपो मुनिः ।
स धर्मिष्ठस्सृष्टिकर्त्ता विध्याज्ञप्तः प्रजापतिः

marīcestanayo dhātuḥ putro yaḥ kaśyapo muniḥ |
sa dharmiṣṭhassṛṣṭikarttā vidhyājñaptaḥ prajāpatiḥ

दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै निजकन्यास्त्रयोदश ।
तासां प्रसूतिः प्रसभं न कथ्या बहुविस्तृताः

dakṣaḥ prītyā dadau tasmai nijakanyāstrayodaśa |
tāsāṃ prasūtiḥ prasabhaṃ na kathyā bahuvistṛtāḥ

यत्र देवादिनिखिलं चराचरमभूज्जगत् ।
विस्तरात्तत्प्रवक्तुं च कः क्षमोऽस्ति त्रिलोकके

yatra devādinikhilaṃ carācaramabhūjjagat |
vistarāttatpravaktuṃ ca kaḥ kṣamo'sti trilokake

प्रस्तुतं शृणु वृत्तांतं शंभुलीलान्वितं च यत् ।
तदेव कथयाम्यद्य शृणु भक्तिप्र वर्द्धनम्

prastutaṃ śṛṇu vṛttāṃtaṃ śaṃbhulīlānvitaṃ ca yat |
tadeva kathayāmyadya śṛṇu bhaktipra varddhanam

तासु कश्यपत्नीषु दनुस्त्वेका वरांगना ।
महारूपवती साध्वी पतिसौभाग्यवर्द्धिता

tāsu kaśyapatnīṣu danustvekā varāṃganā |
mahārūpavatī sādhvī patisaubhāgyavarddhitā

आसंस्तस्या दनोः पुत्रा बहवो बलवत्तराः ।
तेषां नामानि नोच्यंते विस्तारभयतो मुने

āsaṃstasyā danoḥ putrā bahavo balavattarāḥ |
teṣāṃ nāmāni nocyaṃte vistārabhayato mune

तेष्वेको विप्रचित्तिस्तु महाबलपराक्रमः ।
तत्पुत्रो धार्मिको दंभो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः

teṣveko vipracittistu mahābalaparākramaḥ |
tatputro dhārmiko daṃbho viṣṇubhakto jitendriyaḥ

नासीत्तत्तनयो वीरस्ततश्चिंतापरोऽभवत् ।
शुक्राचार्यं गुरुं कृत्वा कृष्णमंत्रमवाप्य च

nāsīttattanayo vīrastataściṃtāparo'bhavat |
śukrācāryaṃ guruṃ kṛtvā kṛṣṇamaṃtramavāpya ca

तपश्चकार परमं पुष्करे लक्षवर्षकम् ।
कृष्णमंत्रं जजापैव दृढं बद्धासनं चिरम्

tapaścakāra paramaṃ puṣkare lakṣavarṣakam |
kṛṣṇamaṃtraṃ jajāpaiva dṛḍhaṃ baddhāsanaṃ ciram

तपः प्रकुर्वतस्तस्य मूर्ध्नो निस्सृत्य प्रज्व लत् ।
विससार च सर्वत्र तत्तेजो हि सुदुस्सहम्

tapaḥ prakurvatastasya mūrdhno nissṛtya prajva lat |
visasāra ca sarvatra tattejo hi sudussaham

तेन तप्तास्सुरास्सर्वे मुनयो मनवस्तथा ।
सुनासीरं पुरस्कृत्य ब्रह्माणं शरणं ययुः

tena taptāssurāssarve munayo manavastathā |
sunāsīraṃ puraskṛtya brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

प्रणम्य च विधातारं दातारं सर्वसंपदाम् ।
तुष्टुवुर्विकलाः प्रोचुः स्ववृत्तांतं विशेषतः

praṇamya ca vidhātāraṃ dātāraṃ sarvasaṃpadām |
tuṣṭuvurvikalāḥ procuḥ svavṛttāṃtaṃ viśeṣataḥ

तदाकर्ण्य विधातापि वैकुंठं तैर्ययौ सह ।
तदेव विज्ञापयितुं निखिलेन हि विष्णवे

tadākarṇya vidhātāpi vaikuṃṭhaṃ tairyayau saha |
tadeva vijñāpayituṃ nikhilena hi viṣṇave

तत्र गत्वा त्रिलोकेशं विष्णुं रक्षाकरं परम् ।
प्रणम्य तुष्टुवुस्सर्वे करौ बद्ध्वा विनम्रकाः

tatra gatvā trilokeśaṃ viṣṇuṃ rakṣākaraṃ param |
praṇamya tuṣṭuvussarve karau baddhvā vinamrakāḥ

देवदेव न जानीमो जातं किं कारणं त्विह ।
संतप्तास्स कला जातास्तेजसा केन तद्वद

devadeva na jānīmo jātaṃ kiṃ kāraṇaṃ tviha |
saṃtaptāssa kalā jātāstejasā kena tadvada

तप्तात्मनां त्वमविता दीनबंधोऽनुजीविनाम् ।
रक्षरक्ष रमानाथ शरण्यश्शरणागतान्

taptātmanāṃ tvamavitā dīnabaṃdho'nujīvinām |
rakṣarakṣa ramānātha śaraṇyaśśaraṇāgatān

इति श्रुत्वा वचो विष्णुर्ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् ।
उवाच विहसन्प्रेम्णा शरणागतवत्सलः

iti śrutvā vaco viṣṇurbrahmādīnāṃ divaukasām |
uvāca vihasanpremṇā śaraṇāgatavatsalaḥ

सुस्वस्था भवताव्यग्रा न भयं कुरुतामराः ।
नोपप्लवा भविष्यन्ते लयकालो न विद्यते

susvasthā bhavatāvyagrā na bhayaṃ kurutāmarāḥ |
nopaplavā bhaviṣyante layakālo na vidyate

दानवो दंभनामा हि मद्भक्तः कुरुते तपः ।
पुत्रार्थी शमयिष्यामि तमहं वरदानतः

dānavo daṃbhanāmā hi madbhaktaḥ kurute tapaḥ |
putrārthī śamayiṣyāmi tamahaṃ varadānataḥ

इत्युक्तास्ते सुरास्सर्वे धैर्यमालंब्य वै मुने ।
ययुर्ब्रह्मादयस्सुस्थास्स्वस्वधामानि सर्वशः

ityuktāste surāssarve dhairyamālaṃbya vai mune |
yayurbrahmādayassusthāssvasvadhāmāni sarvaśaḥ

अच्युतोऽपि वरं दातुं पुष्करं संजगाम ह ।
तपश्चरति यत्रासौ दंभनामा हि दानवः

acyuto'pi varaṃ dātuṃ puṣkaraṃ saṃjagāma ha |
tapaścarati yatrāsau daṃbhanāmā hi dānavaḥ

तत्र गत्वा वरं ब्रूहीत्युवाच परिसांत्वयन् ।
गिरा सूनृतया भक्तं जपंतं स्वमनुं हरिः

tatra gatvā varaṃ brūhītyuvāca parisāṃtvayan |
girā sūnṛtayā bhaktaṃ japaṃtaṃ svamanuṃ hariḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णोर्दृष्ट्वा तं च पुरः स्थितम् ।
प्रणनाम महाभक्त्या तुष्ट्वाव च पुनः पुनः

tacchrutvā vacanaṃ viṣṇordṛṣṭvā taṃ ca puraḥ sthitam |
praṇanāma mahābhaktyā tuṣṭvāva ca punaḥ punaḥ

देवदेव नमस्तेऽस्तु पुंडरीकविलोचन ।
रमानाथ त्रिलोकेश कृपा कुरु ममोपरि

devadeva namaste'stu puṃḍarīkavilocana |
ramānātha trilokeśa kṛpā kuru mamopari

स्वभक्तं तनयं देहि महाबल पराक्रमम् ।
त्रिलोकजयिनं वीरमजेयं च दिवौकसाम्

svabhaktaṃ tanayaṃ dehi mahābala parākramam |
trilokajayinaṃ vīramajeyaṃ ca divaukasām

इत्युक्तो दानवेन्द्रेण तं वरं प्रददौ हरिः ।
निवर्त्य चोग्रतपसस्ततस्सोंतरधान्मुने

ityukto dānavendreṇa taṃ varaṃ pradadau hariḥ |
nivartya cogratapasastatassoṃtaradhānmune

गते हरौ दानवेन्द्रः कृत्वा तस्यै दिशे नमः ।
जगाम स्वगृहं सिद्धतदाः पूर्ण मनोरथः

gate harau dānavendraḥ kṛtvā tasyai diśe namaḥ |
jagāma svagṛhaṃ siddhatadāḥ pūrṇa manorathaḥ

कालेनाल्पेन तत्पत्नी सगर्भा भाग्यवत्यभूत् ।
रराज तेजासात्यंतं रोचयंती गृहांतरम्

kālenālpena tatpatnī sagarbhā bhāgyavatyabhūt |
rarāja tejāsātyaṃtaṃ rocayaṃtī gṛhāṃtaram

सुदामानाम गोपो यो कृष्णस्य पार्षदाग्रणीः ।
तस्या गर्भे विवेशासौ राधाशप्तश्च यन्मुने

sudāmānāma gopo yo kṛṣṇasya pārṣadāgraṇīḥ |
tasyā garbhe viveśāsau rādhāśaptaśca yanmune

असूत समये साध्वी सुप्रभं तनयं ततः ।
जातकं सुचकारासौ पिताहूय मुनीन्बहून्

asūta samaye sādhvī suprabhaṃ tanayaṃ tataḥ |
jātakaṃ sucakārāsau pitāhūya munīnbahūn

उत्सवस्सुमहानासीत्तस्मिञ्जाते द्विजोत्तम ।
नाम चक्रे पिता तस्य शंख चूडेति सद्दिने

utsavassumahānāsīttasmiñjāte dvijottama |
nāma cakre pitā tasya śaṃkha cūḍeti saddine

पितुर्गेहे स ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी ।
शैशवेभ्यस्तविद्यस्तु स बभूव सुदीप्तिमान्

piturgehe sa vavṛdhe śuklapakṣe yathā śaśī |
śaiśavebhyastavidyastu sa babhūva sudīptimān

स बालक्रीडया नित्यं पित्रोर्हर्षं ततान ह ।
प्रियो बभूव सर्वेषां कुलजानां विशेषतः

sa bālakrīḍayā nityaṃ pitrorharṣaṃ tatāna ha |
priyo babhūva sarveṣāṃ kulajānāṃ viśeṣataḥ