अध्याय 24: महादेव चक्र से जलन्धर का वध करते हैं

विधेः श्रेष्ठसुत प्राज्ञः कथेयं श्राविताद्भुता ।
ततश्च किमभूदाजौ कथं दैत्यो हतो वद

vidheḥ śreṣṭhasuta prājñaḥ katheyaṃ śrāvitādbhutā |
tataśca kimabhūdājau kathaṃ daityo hato vada

अदृश्य गिरिजां तत्र दैत्येन्द्रे रणमागते ।
गांधर्वे च विलीने हि चैतन्योऽभूद्वृषध्वजः

adṛśya girijāṃ tatra daityendre raṇamāgate |
gāṃdharve ca vilīne hi caitanyo'bhūdvṛṣadhvajaḥ

अंतर्धानगतां मायां दृष्ट्वा बुद्धो हि शंकरः ।
चुक्रोधातीव संहारी लौकिकीं गतिमाश्रितः

aṃtardhānagatāṃ māyāṃ dṛṣṭvā buddho hi śaṃkaraḥ |
cukrodhātīva saṃhārī laukikīṃ gatimāśritaḥ

ततश्शिवो विस्मितमानसः पुनर्जगाम युद्धाय जलंधरं रुषा ।
स चापि दैत्यः पुनरागतं शिवं दृष्ट्वा शरोघैस्समवाकिरद्रणे

tataśśivo vismitamānasaḥ punarjagāma yuddhāya jalaṃdharaṃ ruṣā |
sa cāpi daityaḥ punarāgataṃ śivaṃ dṛṣṭvā śaroghaissamavākiradraṇe

क्षिप्तं प्रभुस्तं शरजालमुग्रं जलंधरेणातिबलीयसा हरः ।
प्रचिच्छेद शरैर्वरैर्निजैर्नचित्रमत्र त्रिभवप्रहंतुः

kṣiptaṃ prabhustaṃ śarajālamugraṃ jalaṃdhareṇātibalīyasā haraḥ |
praciccheda śarairvarairnijairnacitramatra tribhavaprahaṃtuḥ

ततो जलंधरो दृष्ट्वा रुद्र्मद्भुतविक्रमम् ।
चकार मायया गौरीं त्र्यम्बकं मोहयन्निव

tato jalaṃdharo dṛṣṭvā rudrmadbhutavikramam |
cakāra māyayā gaurīṃ tryambakaṃ mohayanniva

रथोपरि गतां बद्धां रुदंतीं पार्वतीं शिवः ।
निशुंभ शुंभदैत्यैश्च बध्यमानां ददर्श सः

rathopari gatāṃ baddhāṃ rudaṃtīṃ pārvatīṃ śivaḥ |
niśuṃbha śuṃbhadaityaiśca badhyamānāṃ dadarśa saḥ

गौरीं तथाविधां दृष्ट्वा लौकिकीं दर्शयन्गतिम् ।
बभूव प्राकृत इव शिवोप्युद्विग्नमानसः

gaurīṃ tathāvidhāṃ dṛṣṭvā laukikīṃ darśayangatim |
babhūva prākṛta iva śivopyudvignamānasaḥ

अवाङ्मुखस्थितस्तूष्णीं नानालीलाविशारदः ।
शिथिलांगो विषण्णात्मा विस्मृत्य स्वपराक्रमम्

avāṅmukhasthitastūṣṇīṃ nānālīlāviśāradaḥ |
śithilāṃgo viṣaṇṇātmā vismṛtya svaparākramam

ततो जलंधरो वेगात्त्रिभिर्विव्याध सायकैः ।
आपुंखमग्नैस्तं रुद्रं शिरस्युरसि चोदरे

tato jalaṃdharo vegāttribhirvivyādha sāyakaiḥ |
āpuṃkhamagnaistaṃ rudraṃ śirasyurasi codare

ततो रुद्रो महालीलो ज्ञानतत्त्वः क्षणात्प्रभुः ।
रौद्ररूपधरो जातो ज्वालामालातिभीषणः

tato rudro mahālīlo jñānatattvaḥ kṣaṇātprabhuḥ |
raudrarūpadharo jāto jvālāmālātibhīṣaṇaḥ

तस्यातीव महारौद्ररूपं दृष्ट्वा महासुराः ।
न शेकुः प्रमुखे स्थातुं भेजिरे ते दिशो दश

tasyātīva mahāraudrarūpaṃ dṛṣṭvā mahāsurāḥ |
na śekuḥ pramukhe sthātuṃ bhejire te diśo daśa

निशुंभशुंभावपि यौ विख्यातौ वीरसत्तमौ ।
आपे तौ शेकतुर्नैव रणे स्थातुं मुनीश्वर

niśuṃbhaśuṃbhāvapi yau vikhyātau vīrasattamau |
āpe tau śekaturnaiva raṇe sthātuṃ munīśvara

जलंधरकृता मायांतर्हिताभूच्च तत्क्षणम् ।
हाहाकारो महानासीत्संग्रामे सर्वतोमुखे

jalaṃdharakṛtā māyāṃtarhitābhūcca tatkṣaṇam |
hāhākāro mahānāsītsaṃgrāme sarvatomukhe

ततश्शापं ददौ रुद्रस्तयोश्शुंभनिशुंभयोः ।
पलायमानौ तौ दृष्ट्वा धिक्कृत्य क्रोधसंयुतः

tataśśāpaṃ dadau rudrastayośśuṃbhaniśuṃbhayoḥ |
palāyamānau tau dṛṣṭvā dhikkṛtya krodhasaṃyutaḥ

युवां दुष्टावतिखलावपराधकरौ मम ।
पार्वतीदंडदातारौ रणादस्मात्पराङ्मुखौ

yuvāṃ duṣṭāvatikhalāvaparādhakarau mama |
pārvatīdaṃḍadātārau raṇādasmātparāṅmukhau

पराङ्मुखो न हंतव्य इति वध्यौ न मे युवाम् ।
मम युद्धादतिक्रांतौ गौर्य्या वध्यौ भविष्यतः

parāṅmukho na haṃtavya iti vadhyau na me yuvām |
mama yuddhādatikrāṃtau gauryyā vadhyau bhaviṣyataḥ

एवं वदति गौरीशे सिन्धुपुत्रो जलंधरः ।
चुक्रोधातीव रुद्राय ज्वलज्ज्वलनसन्निभः

evaṃ vadati gaurīśe sindhuputro jalaṃdharaḥ |
cukrodhātīva rudrāya jvalajjvalanasannibhaḥ

रुद्रे रणे महावेगाद्ववर्ष निशिताञ्छरान् ।
बाणांधकारसंछन्नं तथा भूमितलं ह्यभूत्

rudre raṇe mahāvegādvavarṣa niśitāñcharān |
bāṇāṃdhakārasaṃchannaṃ tathā bhūmitalaṃ hyabhūt

यावद्रुद्रः प्रचिच्छेद तस्य बाणगणान्द्रुतम् ।
तावत्सपरिघेणाशु जघान वृषभं बली

yāvadrudraḥ praciccheda tasya bāṇagaṇāndrutam |
tāvatsaparigheṇāśu jaghāna vṛṣabhaṃ balī

वृषस्तेन प्रहारेण परवृत्तो रणांगणात् ।
रुद्रेण कृश्यमाणोऽपि न तस्थौ रणभूमिषु

vṛṣastena prahāreṇa paravṛtto raṇāṃgaṇāt |
rudreṇa kṛśyamāṇo'pi na tasthau raṇabhūmiṣu

अथ लोके महारुद्रस्स्वीयं तेजोऽतिदुस्सहम् ।
दर्शयामास सर्वस्मै सत्यमेतन्मुनीश्वर

atha loke mahārudrassvīyaṃ tejo'tidussaham |
darśayāmāsa sarvasmai satyametanmunīśvara

ततः परमसंक्रुद्धो रुद्रो रौद्रवपुर्धरः ।
प्रलयानलवद्धोरो बभूव सहसा प्रभुः

tataḥ paramasaṃkruddho rudro raudravapurdharaḥ |
pralayānalavaddhoro babhūva sahasā prabhuḥ

दृष्ट्वा पुरः स्थितं दैत्यं मेघकूटमिव स्थितम् ।
अवध्यत्वमपि श्रुत्वाप्यन्यैरभ्युद्यतोऽभवत्

dṛṣṭvā puraḥ sthitaṃ daityaṃ meghakūṭamiva sthitam |
avadhyatvamapi śrutvāpyanyairabhyudyato'bhavat

ब्रह्मणो वचनं रक्षन्रक्षको जगतां प्रभुः ।
हृदानुग्रहमातन्वंस्तद्वधाय मनो दधत्

brahmaṇo vacanaṃ rakṣanrakṣako jagatāṃ prabhuḥ |
hṛdānugrahamātanvaṃstadvadhāya mano dadhat

कोपं कृत्वा परं शूली पादांगुष्ठेन लीलया ।
महांभसि चकाराशु रथांगं रौद्रमद्भुतम्

kopaṃ kṛtvā paraṃ śūlī pādāṃguṣṭhena līlayā |
mahāṃbhasi cakārāśu rathāṃgaṃ raudramadbhutam

कृत्वार्णवांभसि शितं भगवान्रथांगं स्मृत्वा जगत्त्रयमनेन हतं पुरारिः ।
दक्षान्धकांतकपुरत्रययज्ञहंता लोकत्रयांतककरः प्रहसन्नुवाच

kṛtvārṇavāṃbhasi śitaṃ bhagavānrathāṃgaṃ smṛtvā jagattrayamanena hataṃ purāriḥ |
dakṣāndhakāṃtakapuratrayayajñahaṃtā lokatrayāṃtakakaraḥ prahasannuvāca

पादेन निर्मितं चक्रं जलंधर महाम्भसि ।
बलवान्यदि चोद्धर्त्तुं तिष्ठ योद्धुं न चान्यथा

pādena nirmitaṃ cakraṃ jalaṃdhara mahāmbhasi |
balavānyadi coddharttuṃ tiṣṭha yoddhuṃ na cānyathā

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधेनादीप्तलोचनः ।
प्रदहन्निव चक्षुर्भ्यां प्राहालोक्य स शंकरम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā krodhenādīptalocanaḥ |
pradahanniva cakṣurbhyāṃ prāhālokya sa śaṃkaram

रेखामुद्धृत्य हत्वा च सगणं त्वां हि शंकर ।
हत्वा लोकान्सुरैस्सार्द्धं स्वभागं गरुडो यथा

rekhāmuddhṛtya hatvā ca sagaṇaṃ tvāṃ hi śaṃkara |
hatvā lokānsuraissārddhaṃ svabhāgaṃ garuḍo yathā

हंतुं चराचरं सर्वं समर्थोऽहं सवासवम् ।
को महेश्वर मद्बाणैरभेद्यो भुवनत्रये ॥ ।
बालभावेन भगवांतपसैव विनिर्जितः ।
ब्रह्मा बलिष्ठः स्थाने मे मुनिभिस्सुरपुंगवैः

haṃtuṃ carācaraṃ sarvaṃ samartho'haṃ savāsavam |
ko maheśvara madbāṇairabhedyo bhuvanatraye || |
bālabhāvena bhagavāṃtapasaiva vinirjitaḥ |
brahmā baliṣṭhaḥ sthāne me munibhissurapuṃgavaiḥ

दग्धं क्षणेन सकलं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
तपसा किं त्वया रुद्र निर्जितो भगवानपि

dagdhaṃ kṣaṇena sakalaṃ trailokyaṃ sacarācaram |
tapasā kiṃ tvayā rudra nirjito bhagavānapi

इन्द्राग्नियमवित्तेशवायुवारीश्वरादयः ।
न सेहिरे यथा नागा गंधं पक्षिपतेरिव

indrāgniyamavitteśavāyuvārīśvarādayaḥ |
na sehire yathā nāgā gaṃdhaṃ pakṣipateriva

न लब्धं दिवि भूमौ च वाहनं मम शंकर ।
समस्तान्पर्वतान्प्राप्य धर्षिताश्च गणेश्वराः

na labdhaṃ divi bhūmau ca vāhanaṃ mama śaṃkara |
samastānparvatānprāpya dharṣitāśca gaṇeśvarāḥ

गिरीन्द्रो मन्दरः श्रीमान्नीलो मेरुस्सुशोभनः ।
धर्षितो बाहुदण्डेन कण्डा उत्सर्पणाय मे

girīndro mandaraḥ śrīmānnīlo merussuśobhanaḥ |
dharṣito bāhudaṇḍena kaṇḍā utsarpaṇāya me

गंगा निरुद्धा बाहुभ्यां लीलार्थं हिमवद्गिरौ ।
अरोणां मम भृत्यैश्च जयो लब्धो दिवौकसात्

gaṃgā niruddhā bāhubhyāṃ līlārthaṃ himavadgirau |
aroṇāṃ mama bhṛtyaiśca jayo labdho divaukasāt

वडवाया मुखं बद्धं गृहीत्वा तां करेण तु ।
तत्क्षणादेव सकलमेकार्णवमभूत्तदा

vaḍavāyā mukhaṃ baddhaṃ gṛhītvā tāṃ kareṇa tu |
tatkṣaṇādeva sakalamekārṇavamabhūttadā

ऐरावतादयो नागाः क्षिप्ताः सिन्धुजलोपरि ।
सरथो भगवानिन्द्रः क्षिप्तश्च शतयोजनम्

airāvatādayo nāgāḥ kṣiptāḥ sindhujalopari |
saratho bhagavānindraḥ kṣiptaśca śatayojanam

गरुडोऽपि मया बद्धो नागपाशेन विष्णुना ।
उर्वश्याद्या मयानीता नार्यः कारागृहांतरम्

garuḍo'pi mayā baddho nāgapāśena viṣṇunā |
urvaśyādyā mayānītā nāryaḥ kārāgṛhāṃtaram

मां न जानासि रुद्र त्वं त्रैलोक्यजयकारिणाम् ।
जलंधरं महादैत्यं सिंधुपुत्रं महाबलम्

māṃ na jānāsi rudra tvaṃ trailokyajayakāriṇām |
jalaṃdharaṃ mahādaityaṃ siṃdhuputraṃ mahābalam

इत्युक्त्वाथ महादेवं तदा वारिधिनन्दनः ।
न चचाल न सस्मार निहतान्दानवान्युधि

ityuktvātha mahādevaṃ tadā vāridhinandanaḥ |
na cacāla na sasmāra nihatāndānavānyudhi

दुर्मदेनाविनीतेन दोर्भ्यामास्फोट्य दोर्बलात् ।
तिरस्कृतो महादेवो वचनैः कटुकाक्षरैः

durmadenāvinītena dorbhyāmāsphoṭya dorbalāt |
tiraskṛto mahādevo vacanaiḥ kaṭukākṣaraiḥ

तच्छ्रुत्वा दैत्यवचनममंगलमतीरितम् ।
विजहास महादेवाः परमं क्रोधमादधे

tacchrutvā daityavacanamamaṃgalamatīritam |
vijahāsa mahādevāḥ paramaṃ krodhamādadhe

सुदर्शनाख्यं यच्चक्रं पदांगुष्ठविनिर्मितम् ।
जग्राह तत्करे रुद्रस्तेन हंतुं समुद्यतः

sudarśanākhyaṃ yaccakraṃ padāṃguṣṭhavinirmitam |
jagrāha tatkare rudrastena haṃtuṃ samudyataḥ

सुदर्शनाख्यं तच्चक्रं चिक्षेप भगवान्हरः ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशं प्रलयानलसन्निभम्

sudarśanākhyaṃ taccakraṃ cikṣepa bhagavānharaḥ |
koṭisūryapratīkāśaṃ pralayānalasannibham

प्रदहद्रोदसी वेगात्तदासाद्य जलंधरम् ।
जहार तच्छिरो वेगान्महदायतलोचनम्

pradahadrodasī vegāttadāsādya jalaṃdharam |
jahāra tacchiro vegānmahadāyatalocanam

रथात्कायः पपातोर्व्यां नादयन्वसुधातलम् ।
शिरश्चाप्यब्धिपुत्रस्य हाहाकारो महानभूत्

rathātkāyaḥ papātorvyāṃ nādayanvasudhātalam |
śiraścāpyabdhiputrasya hāhākāro mahānabhūt

द्विधा पपात तद्देहो ह्यंजनाद्रिरिवाचलः ।
कुलिशेन यथा वारांनिधौ गिरिवरो द्विधा

dvidhā papāta taddeho hyaṃjanādririvācalaḥ |
kuliśena yathā vārāṃnidhau girivaro dvidhā

तस्य रौद्रेण रक्तेन सम्पूर्णमभवज्जगत् ।
ततस्समस्ता पृथिवी विकृताभून्मुनीश्वर

tasya raudreṇa raktena sampūrṇamabhavajjagat |
tatassamastā pṛthivī vikṛtābhūnmunīśvara

तद्रक्तमखिलं रुद्रनियोगान्मांसमेव च ।
महारौरवमासाद्य रक्तकुंडमभूदिह

tadraktamakhilaṃ rudraniyogānmāṃsameva ca |
mahārauravamāsādya raktakuṃḍamabhūdiha

तत्तेजो निर्गतं देहाद्रुद्रे च लयमागमत् ।
वृन्दादेहोद्भवं यद्वद्गौर्य्यां हि विलयं गतम्

tattejo nirgataṃ dehādrudre ca layamāgamat |
vṛndādehodbhavaṃ yadvadgauryyāṃ hi vilayaṃ gatam

जलंधरं हतं दृष्ट्वा देवगन्धर्वपन्नगाः ।
अभवन्सुप्रसन्नाश्च साधु देवेति चाब्रुवन्

jalaṃdharaṃ hataṃ dṛṣṭvā devagandharvapannagāḥ |
abhavansuprasannāśca sādhu deveti cābruvan

सर्वे प्रसन्नतां याता देवसिद्धमुनीश्वराः ।
पुष्पवृष्टिं प्रकुर्वाणास्तद्यशो जगुरुच्चकैः

sarve prasannatāṃ yātā devasiddhamunīśvarāḥ |
puṣpavṛṣṭiṃ prakurvāṇāstadyaśo jaguruccakaiḥ

देवांगना महामोदान्ननृतुः प्रेमविह्वलाः ।
कलस्वराः कलपदं किन्नरैस्सह संजगुः

devāṃganā mahāmodānnanṛtuḥ premavihvalāḥ |
kalasvarāḥ kalapadaṃ kinnaraissaha saṃjaguḥ

दिशः प्रसेदुस्सर्वाश्च हते वृन्दापतौ मुने ।
ववुः पुण्यास्सुखस्पर्शा वायवस्त्रिविधा अपि

diśaḥ prasedussarvāśca hate vṛndāpatau mune |
vavuḥ puṇyāssukhasparśā vāyavastrividhā api

चन्द्रमाः शीततां यातो रविस्तेपे सुतेजसा ।
अग्नयो जज्वलुश्शांता बभूव विकृतं नभः

candramāḥ śītatāṃ yāto ravistepe sutejasā |
agnayo jajvaluśśāṃtā babhūva vikṛtaṃ nabhaḥ

एवं त्रैलोक्यमखिलं स्वास्थ्यमापाधिकं मुने ।
हतेऽब्धितनये तस्मिन्हरेणानतमूर्तिना

evaṃ trailokyamakhilaṃ svāsthyamāpādhikaṃ mune |
hate'bdhitanaye tasminhareṇānatamūrtinā