अध्याय 23: वृन्दा का पातिव्रत्य भंग और विष्णु को शाप

सनत्कुमार सर्वज्ञ वद त्वं वदतां वर ।
किमकार्षीद्धरिस्तत्र धर्मं तत्याज सा कथम्

sanatkumāra sarvajña vada tvaṃ vadatāṃ vara |
kimakārṣīddharistatra dharmaṃ tatyāja sā katham

सनत्कुमार उपाच ।
विष्णुर्जालंधरं गत्वा दैत्यस्य पुटभेदनम् ।
पातिव्रत्यस्य भंगाय वृन्दायाश्चा करोन्मतिम्

sanatkumāra upāca |
viṣṇurjālaṃdharaṃ gatvā daityasya puṭabhedanam |
pātivratyasya bhaṃgāya vṛndāyāścā karonmatim

वृन्दां स दर्शयामास स्वप्नं मायाविनां वरः ।
स्वयं तन्नगरोद्यानमास्थितोऽद्भुतविग्रहः

vṛndāṃ sa darśayāmāsa svapnaṃ māyāvināṃ varaḥ |
svayaṃ tannagarodyānamāsthito'dbhutavigrahaḥ

अथ वृन्दा तदा देवी तत्पत्नी निशि सुव्रता ।
हरेर्मायाप्रभावात्तु दुस्स्वप्नं सा ददर्श ह

atha vṛndā tadā devī tatpatnī niśi suvratā |
harermāyāprabhāvāttu dussvapnaṃ sā dadarśa ha

स्वप्नमध्ये हि सा विष्णुमायया प्रददर्श ह ।
भर्त्तारं महिषारूढं तैलाभ्यक्तं दिगंबरम्

svapnamadhye hi sā viṣṇumāyayā pradadarśa ha |
bharttāraṃ mahiṣārūḍhaṃ tailābhyaktaṃ digaṃbaram

कृष्णप्रसूनभूषाढ्यं क्रव्यादगणसेवितम् ।
दक्षिणाशां गतं मुंडं तमसा च वृतं तदा

kṛṣṇaprasūnabhūṣāḍhyaṃ kravyādagaṇasevitam |
dakṣiṇāśāṃ gataṃ muṃḍaṃ tamasā ca vṛtaṃ tadā

स्वपुरं सागरे मग्नं सहसैवात्मना सह ।
इत्यादि बहुदुस्स्वप्नान्निशांते सा ददर्श ह

svapuraṃ sāgare magnaṃ sahasaivātmanā saha |
ityādi bahudussvapnānniśāṃte sā dadarśa ha

ततः प्रबुध्य सा बाला तं स्वप्नं स्वं विचिन्वती ।
ददर्शोदितमादित्यं सच्छिद्रं निःप्रभं मुहुः

tataḥ prabudhya sā bālā taṃ svapnaṃ svaṃ vicinvatī |
dadarśoditamādityaṃ sacchidraṃ niḥprabhaṃ muhuḥ

तदनिष्टमिदं ज्ञात्वा रुदंती भयविह्वला ।
कुत्रचिन्नाप सा शर्म गोपुराट्टालभूमिषु

tadaniṣṭamidaṃ jñātvā rudaṃtī bhayavihvalā |
kutracinnāpa sā śarma gopurāṭṭālabhūmiṣu

ततस्सखीद्वययुता नगरोद्यानमागमत् ।
तत्रापि सा गता बाला न प्राप कुत्रचित्सुखम्

tatassakhīdvayayutā nagarodyānamāgamat |
tatrāpi sā gatā bālā na prāpa kutracitsukham

ततो जलंधरस्त्री सा निर्विण्णोद्विग्नमानसा ।
वनाद्वनांतरं याता नैव वेदात्मना तदा

tato jalaṃdharastrī sā nirviṇṇodvignamānasā |
vanādvanāṃtaraṃ yātā naiva vedātmanā tadā

भ्रमती सा ततो बाला ददर्शातीव भीषणौ ।
राक्षसौ सिंहवदनौ दृष्ट्वा दशनभासुरौ

bhramatī sā tato bālā dadarśātīva bhīṣaṇau |
rākṣasau siṃhavadanau dṛṣṭvā daśanabhāsurau

तौ दृष्ट्वा विह्वलातीव पलायनपरा तदा ।
ददर्श तापसं शांतं सशिष्यं मौनमास्थितम्

tau dṛṣṭvā vihvalātīva palāyanaparā tadā |
dadarśa tāpasaṃ śāṃtaṃ saśiṣyaṃ maunamāsthitam

ततस्तत्कंठमासाद्य निजां बाहुलतां भयात् ।
मुने मां रक्ष शरणमागतास्मीत्यभाषत

tatastatkaṃṭhamāsādya nijāṃ bāhulatāṃ bhayāt |
mune māṃ rakṣa śaraṇamāgatāsmītyabhāṣata

मुनिस्तां विह्वलां दृष्ट्वा राक्षसानुगतां तदा ।
हुंकारेणैव तौ घोरौ चकार विमुखौ द्रुतम्

munistāṃ vihvalāṃ dṛṣṭvā rākṣasānugatāṃ tadā |
huṃkāreṇaiva tau ghorau cakāra vimukhau drutam

तद्धुंकारभयत्रस्तौ दृष्ट्वा तौ विमुखौ गतौ ।
विस्मितातीव दैत्येन्द्रपत्नी साभून्मुने हृदि

taddhuṃkārabhayatrastau dṛṣṭvā tau vimukhau gatau |
vismitātīva daityendrapatnī sābhūnmune hṛdi

ततस्सा मुनिनाथं तं भयान्मुक्ता कृतांजलिः ।
प्रणम्य दंडवद्भूमौ वृन्दा वचनमब्रवीत्

tatassā munināthaṃ taṃ bhayānmuktā kṛtāṃjaliḥ |
praṇamya daṃḍavadbhūmau vṛndā vacanamabravīt

मुनिनाथ दयासिन्धो परपीडानिवारक ।
रक्षिताहं त्वया घोराद्भयादस्मात्ख लोद्भवात्

muninātha dayāsindho parapīḍānivāraka |
rakṣitāhaṃ tvayā ghorādbhayādasmātkha lodbhavāt

समर्थस्सर्वथा त्वं हि सर्वज्ञोऽपि कृपानिधे ।
किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि कृपया तन्निशामय

samarthassarvathā tvaṃ hi sarvajño'pi kṛpānidhe |
kiṃcidvijñaptumicchāmi kṛpayā tanniśāmaya

जलंधरो हि मद्भर्ता रुद्रं योद्धुं गतः प्रभो ।
स तत्रास्ते कथं युद्धे तन्मे कथय सुव्रत

jalaṃdharo hi madbhartā rudraṃ yoddhuṃ gataḥ prabho |
sa tatrāste kathaṃ yuddhe tanme kathaya suvrata

मुनिस्तद्वाक्यमाकर्ण्य मौनकपटमास्थितः ।
कर्त्तुं स्वार्थं विधानज्ञः कृपयोर्द्ध्वमवैक्षत

munistadvākyamākarṇya maunakapaṭamāsthitaḥ |
karttuṃ svārthaṃ vidhānajñaḥ kṛpayorddhvamavaikṣata

तावत्कपीशावायातौ तं प्रणम्याग्रतः स्थितौ ।
ततस्तद्भ्रूलतासंज्ञानियुक्तौ गगनं गतौ

tāvatkapīśāvāyātau taṃ praṇamyāgrataḥ sthitau |
tatastadbhrūlatāsaṃjñāniyuktau gaganaṃ gatau

नीत्वा क्षणार्द्धमागत्य पुनस्तस्याग्रतः स्थितौ ।
तस्यैव कं कबंधं च हस्तावास्तां मुनीश्वर

nītvā kṣaṇārddhamāgatya punastasyāgrataḥ sthitau |
tasyaiva kaṃ kabaṃdhaṃ ca hastāvāstāṃ munīśvara

शिरः कबंधं हस्तौ तौ दृष्ट्वाब्धितनयस्य सा ।
पपात मूर्छिता भूमौ भर्तृव्यसनदुःखिता

śiraḥ kabaṃdhaṃ hastau tau dṛṣṭvābdhitanayasya sā |
papāta mūrchitā bhūmau bhartṛvyasanaduḥkhitā

यः पुरा सुखसंवादैर्विनोदयसि मां प्रभो ।
स कथं न वदस्यद्य वल्लभां मामनागसम्

yaḥ purā sukhasaṃvādairvinodayasi māṃ prabho |
sa kathaṃ na vadasyadya vallabhāṃ māmanāgasam

येन देवास्सगंधर्वा निर्जिता विष्णुना सह ।
कथं स तापसेनाद्य त्रैलोक्यविजयी हत

yena devāssagaṃdharvā nirjitā viṣṇunā saha |
kathaṃ sa tāpasenādya trailokyavijayī hata

नांगीकृतं हि मे वाक्यं रुद्रतत्त्वमजानता ।
परं ब्रह्म शिवश्चेति वदंत्या दैत्यसत्तम

nāṃgīkṛtaṃ hi me vākyaṃ rudratattvamajānatā |
paraṃ brahma śivaśceti vadaṃtyā daityasattama

ततस्त्वं हि मया ज्ञातस्तव सेवाप्रभावतः ।
गर्वितेन त्वया नैव कुसंगवशगेन हि

tatastvaṃ hi mayā jñātastava sevāprabhāvataḥ |
garvitena tvayā naiva kusaṃgavaśagena hi

इत्थंप्रभाष्य बहुधा स्वधर्मस्था च तत्प्रिया ।
विललाप विचित्रं सा हृदयेन विदूयता

itthaṃprabhāṣya bahudhā svadharmasthā ca tatpriyā |
vilalāpa vicitraṃ sā hṛdayena vidūyatā

ततस्सा धैर्यमालंब्य दुःखोच्छ्रवा सान्विमुंचती ।
उवाच मुनिवर्यं तं सुप्रणम्य कृतांजलिः

tatassā dhairyamālaṃbya duḥkhocchravā sānvimuṃcatī |
uvāca munivaryaṃ taṃ supraṇamya kṛtāṃjaliḥ

कृपानिधे मुनिश्रेष्ठ परोपकरणादर ।
मयि कृत्वा कृपां साधो जीवयैनं मम प्रभुम्

kṛpānidhe muniśreṣṭha paropakaraṇādara |
mayi kṛtvā kṛpāṃ sādho jīvayainaṃ mama prabhum

यत्त्वमस्य पुनश्शक्तो जीवनाय मतो मम ।
अतस्संजीवयैनं मे प्राणनाथं मुनीश्वर

yattvamasya punaśśakto jīvanāya mato mama |
atassaṃjīvayainaṃ me prāṇanāthaṃ munīśvara

इत्युक्त्वा दैत्यपत्नी सा पतिव्रत्यपरायणाः ।
पादयोः पतिता तस्य दुःखश्वासान् विमुञ्चती

ityuktvā daityapatnī sā pativratyaparāyaṇāḥ |
pādayoḥ patitā tasya duḥkhaśvāsān vimuñcatī

नायं जीवयितुं शक्तो रुद्रेण निहतो युधि ।
रुद्रेण निहता युद्धे न जीवन्ति कदाचन

nāyaṃ jīvayituṃ śakto rudreṇa nihato yudhi |
rudreṇa nihatā yuddhe na jīvanti kadācana

तथापि कृपयाविष्ट एनं संजीवयाम्यहम् ।
रक्ष्याश्शरणगाश्चेति जानन्धर्मं सनातनम्

tathāpi kṛpayāviṣṭa enaṃ saṃjīvayāmyaham |
rakṣyāśśaraṇagāśceti jānandharmaṃ sanātanam

इत्युक्त्वा स मुनिस्तस्या जीवयित्वा पतिं मुने ।
अंतर्दधे ततो विष्णुस्सर्वमायाविनां वरः

ityuktvā sa munistasyā jīvayitvā patiṃ mune |
aṃtardadhe tato viṣṇussarvamāyāvināṃ varaḥ

द्रुतं स जीवितस्तेनोत्थितः सागरनन्दनः ।
वृन्दामालिंग्य तद्वक्त्रं चुचुंब प्रीतमानसः

drutaṃ sa jīvitastenotthitaḥ sāgaranandanaḥ |
vṛndāmāliṃgya tadvaktraṃ cucuṃba prītamānasaḥ

अथ वृन्दापि भर्तारं दृष्ट्वा हर्षितमानसा ।
जहौ शोकं च निखिलं स्वप्नवद्धृद्यमन्यत

atha vṛndāpi bhartāraṃ dṛṣṭvā harṣitamānasā |
jahau śokaṃ ca nikhilaṃ svapnavaddhṛdyamanyata

अथ प्रसन्नहृदया सा हि संजातहृच्छया ।
रेमे तद्वनमध्यस्था तद्युक्ता बहुवासरान्

atha prasannahṛdayā sā hi saṃjātahṛcchayā |
reme tadvanamadhyasthā tadyuktā bahuvāsarān

कदाचित्सुरतस्यांते दृष्ट्वा विष्णुं तमेव हि ।
निर्भर्त्स्य क्रोधसंयुक्ता वृन्दा वचनमब्रवीत्

kadācitsuratasyāṃte dṛṣṭvā viṣṇuṃ tameva hi |
nirbhartsya krodhasaṃyuktā vṛndā vacanamabravīt

धिक् तदेवं हरे शीलं परदाराभिगामिनः ।
ज्ञातोऽसि त्वं मया सम्यङ्मायी प्रत्यक्षतापसः

dhik tadevaṃ hare śīlaṃ paradārābhigāminaḥ |
jñāto'si tvaṃ mayā samyaṅmāyī pratyakṣatāpasaḥ

इत्युक्त्वा क्रोधमापन्ना दर्शयंती स्वतेजसम् ।
शशाप केशवं व्यास पातिव्रत्यरता च सा

ityuktvā krodhamāpannā darśayaṃtī svatejasam |
śaśāpa keśavaṃ vyāsa pātivratyaratā ca sā

रे महाधम दैत्यारे परधर्मविदूषक ।
गृह्णीष्व शठ मद्दत्तं शापं सर्वविषोल्बणम्

re mahādhama daityāre paradharmavidūṣaka |
gṛhṇīṣva śaṭha maddattaṃ śāpaṃ sarvaviṣolbaṇam

यौ त्वया मायया ख्यातौ स्वकीयौ दर्शितौ मम ।
तावेव राक्षसौ भूत्वा भार्यां तव हरिष्यतः

yau tvayā māyayā khyātau svakīyau darśitau mama |
tāveva rākṣasau bhūtvā bhāryāṃ tava hariṣyataḥ

त्वं चापि भार्यादुःखार्तो वने कपिसहायवान् ।
भ्रम सर्पेश्वरेणायं यस्ते शिष्यत्वमागतः

tvaṃ cāpi bhāryāduḥkhārto vane kapisahāyavān |
bhrama sarpeśvareṇāyaṃ yaste śiṣyatvamāgataḥ

इत्युक्त्वा सा तदा वृन्दा प्रविशद्धव्यवाहनम् ।
विष्णुना वार्यमाणापि तस्मितासक्तचेतसा

ityuktvā sā tadā vṛndā praviśaddhavyavāhanam |
viṣṇunā vāryamāṇāpi tasmitāsaktacetasā

तस्मिन्नवसरे देवा ब्रह्माद्या निखिला मुने ।
आगता खे समं दारैः सद्गतिं वै दिदृक्षवः

tasminnavasare devā brahmādyā nikhilā mune |
āgatā khe samaṃ dāraiḥ sadgatiṃ vai didṛkṣavaḥ

अथ दैत्येन्द्रपत्न्यास्तु तज्ज्योतिः परमं महत् ।
पश्यतां सर्वदेवानामलोकमगमद्द्रुतम्

atha daityendrapatnyāstu tajjyotiḥ paramaṃ mahat |
paśyatāṃ sarvadevānāmalokamagamaddrutam

शिवातनौ विलीनं तद्वृन्दातेजो बभूव ह ।
आसीज्जयजयारावः खस्थितामर पंक्तिषु

śivātanau vilīnaṃ tadvṛndātejo babhūva ha |
āsījjayajayārāvaḥ khasthitāmara paṃktiṣu

एवं वृन्दा महाराज्ञी कालनेमिसुतोत्तमा ।
पातिव्रत्यप्रभावाच्च मुक्तिं प्राप परां मुने

evaṃ vṛndā mahārājñī kālanemisutottamā |
pātivratyaprabhāvācca muktiṃ prāpa parāṃ mune

ततो हरिस्तामनुसंस्मन्मुहुर्वृन्दाचिताभस्मरजोवगुंठितः ।
तत्रैव तस्थौ सुरसिद्धसंघकैः प्रबोध्यमानोपि ययौ न शांतिम्

tato haristāmanusaṃsmanmuhurvṛndācitābhasmarajovaguṃṭhitaḥ |
tatraiva tasthau surasiddhasaṃghakaiḥ prabodhyamānopi yayau na śāṃtim