अध्याय 20: शिवगणों और दैत्यसेना का युद्ध

सनत्कुमार सर्वज्ञ कथा ते श्राविताद्भुता ।
महाप्रभोश्शंकरस्य यत्र लीला च पावनी

sanatkumāra sarvajña kathā te śrāvitādbhutā |
mahāprabhośśaṃkarasya yatra līlā ca pāvanī

इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या कृपां कृत्वा ममो परि ।
राहुर्मुक्तः कुत्र गतः पुरुषेण महामुने

idānīṃ brūhi suprītyā kṛpāṃ kṛtvā mamo pari |
rāhurmuktaḥ kutra gataḥ puruṣeṇa mahāmune

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्यामितमेधसः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रो महामुनिः

ityākarṇya vacastasya vyāsasyāmitamedhasaḥ |
pratyuvāca prasannātmā brahmaputro mahāmuniḥ

राहुर्विमुक्तो यस्तेन सोपि तद्वर्वरस्थले ।
अतस्स वर्वरो भूत इति भूमौ प्रथां गतः

rāhurvimukto yastena sopi tadvarvarasthale |
atassa varvaro bhūta iti bhūmau prathāṃ gataḥ

ततः स मन्यमानस्स्वं पुनर्जनिमथानतः ।
गतगर्वो जगामाथ जलंधरपुरं शनैः

tataḥ sa manyamānassvaṃ punarjanimathānataḥ |
gatagarvo jagāmātha jalaṃdharapuraṃ śanaiḥ

जलंधराय सोऽभ्येत्य सर्वमीशविचेष्टितम् ।
कथयामास तद्व्यासाद्व्यास दैत्येश्वराय वै

jalaṃdharāya so'bhyetya sarvamīśaviceṣṭitam |
kathayāmāsa tadvyāsādvyāsa daityeśvarāya vai

जलंधरस्तु तच्छ्रुत्वा कोपाकुलितविग्रहः ।
बभूव बलवान्सिन्धुपुत्रो दैत्येन्द्रसत्तमः

jalaṃdharastu tacchrutvā kopākulitavigrahaḥ |
babhūva balavānsindhuputro daityendrasattamaḥ

ततः कोपपराधीनमानसो दैत्यसत्तमः ।
उद्योगं सवसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह

tataḥ kopaparādhīnamānaso daityasattamaḥ |
udyogaṃ savasainyānāṃ daityānāmādideśa ha

निर्गच्छंत्वखिला दैत्याः कालनेमिमुखाः खलु ।
तथा शुंभनिशुम्भाद्या वीरास्स्वबलसंयुताः

nirgacchaṃtvakhilā daityāḥ kālanemimukhāḥ khalu |
tathā śuṃbhaniśumbhādyā vīrāssvabalasaṃyutāḥ

कोटिर्वीरकुलोत्पन्नाः कंबुवंश्याश्च दौर्हृदाः ।
कालकाः कालकेयाश्च मौर्या धौम्रास्तथैव च

koṭirvīrakulotpannāḥ kaṃbuvaṃśyāśca daurhṛdāḥ |
kālakāḥ kālakeyāśca mauryā dhaumrāstathaiva ca

इत्याज्ञाप्यासुरपतिस्सिंधुपुत्रो प्रतापवान् ।
निर्जगामाशु दैत्यानां कोटिभिः परिवारितः

ityājñāpyāsurapatissiṃdhuputro pratāpavān |
nirjagāmāśu daityānāṃ koṭibhiḥ parivāritaḥ

ततस्तस्याग्रतश्शुक्रो राहुश्छिन्नशिरोऽभवत् ।
मुकुटश्चापतद्भूमौ वेगात्प्रस्खलितस्तदा

tatastasyāgrataśśukro rāhuśchinnaśiro'bhavat |
mukuṭaścāpatadbhūmau vegātpraskhalitastadā

व्यराजत नभः पूर्णं प्रावृषीव यथा घनैः ।
जाता अशकुना भूरि महानिद्रावि सूचकाः

vyarājata nabhaḥ pūrṇaṃ prāvṛṣīva yathā ghanaiḥ |
jātā aśakunā bhūri mahānidrāvi sūcakāḥ

तस्योद्योगं तथा दृष्ट्वा गीर्वाणास्ते सवासवाः ।
अलक्षितास्तदा जग्मुः कैलासं शंकरालयम्

tasyodyogaṃ tathā dṛṣṭvā gīrvāṇāste savāsavāḥ |
alakṣitāstadā jagmuḥ kailāsaṃ śaṃkarālayam

तत्र गत्वा शिवं दृष्ट्वा सुप्रणम्य सवासवाः ।
देवास्सर्वे नतस्कंधाः करौ बद्ध्वा च तुष्टुवुः

tatra gatvā śivaṃ dṛṣṭvā supraṇamya savāsavāḥ |
devāssarve nataskaṃdhāḥ karau baddhvā ca tuṣṭuvuḥ

देवदेव महादेव करुणाकर शंकर ।
नमस्तेस्तु महेशान पाहि नश्शरणागतान्

devadeva mahādeva karuṇākara śaṃkara |
namastestu maheśāna pāhi naśśaraṇāgatān

विह्वला वयमत्युग्रं जलंधरकृतात्प्रभो ।
उपद्रवात्सदेवेन्द्राः स्थानभ्रष्टाः क्षितिस्थिताः

vihvalā vayamatyugraṃ jalaṃdharakṛtātprabho |
upadravātsadevendrāḥ sthānabhraṣṭāḥ kṣitisthitāḥ

न जानासि कथं स्वामिन्देवापत्तिमिमां प्रभो ।
तस्मान्नो रक्षणार्थाय जहि सागरनन्दनम्

na jānāsi kathaṃ svāmindevāpattimimāṃ prabho |
tasmānno rakṣaṇārthāya jahi sāgaranandanam

अस्माकं रक्षणार्थाय यत्पूर्वं गरुडध्वजः ।
नियोजितस्त्वया नाथ न क्षमस्सोऽद्य रक्षितुम्

asmākaṃ rakṣaṇārthāya yatpūrvaṃ garuḍadhvajaḥ |
niyojitastvayā nātha na kṣamasso'dya rakṣitum

तदधीनो गृहे तस्य तिष्ठत्यद्य मया सह ।
वयं च तत्र तिष्ठामस्तदाज्ञावशगास्सुराः

tadadhīno gṛhe tasya tiṣṭhatyadya mayā saha |
vayaṃ ca tatra tiṣṭhāmastadājñāvaśagāssurāḥ

अलक्षिता वयं चात्रागताश्शंभो त्वदंतिकम् ।
स आयाति त्वया कर्त्तुं रणं सिंधुसुतो बली

alakṣitā vayaṃ cātrāgatāśśaṃbho tvadaṃtikam |
sa āyāti tvayā karttuṃ raṇaṃ siṃdhusuto balī

अतस्स्वामिन्रणे त्वं तमविलंबं जलंधरम् ।
हंतुमर्हसि सर्वज्ञ पाहि नश्शरणागतान्

atassvāminraṇe tvaṃ tamavilaṃbaṃ jalaṃdharam |
haṃtumarhasi sarvajña pāhi naśśaraṇāgatān

इत्युक्त्वा ते सुरास्सर्वे प्रभुं नत्वा सवासवाः ।
पादौ निरीक्ष्य संतस्थुर्महेशस्य विनम्रकाः

ityuktvā te surāssarve prabhuṃ natvā savāsavāḥ |
pādau nirīkṣya saṃtasthurmaheśasya vinamrakāḥ

इति देववचः श्रुत्वा प्रहस्य वृषभध्वजः ।
द्रुतं विष्णुं समाहूय वचनं चेदमब्रवीत्

iti devavacaḥ śrutvā prahasya vṛṣabhadhvajaḥ |
drutaṃ viṣṇuṃ samāhūya vacanaṃ cedamabravīt

हृषीकेश महाविष्णो देवाश्चात्र समागताः ।
जलंधरकृतापीडाश्शरणं मेऽतिविह्वलाः

hṛṣīkeśa mahāviṣṇo devāścātra samāgatāḥ |
jalaṃdharakṛtāpīḍāśśaraṇaṃ me'tivihvalāḥ

जलंधरः कथं विष्णो संगरे न हत स्त्वया ।
तद्गृहं चापि यातोऽसि त्यक्त्वा वैकुण्ठमात्मनः

jalaṃdharaḥ kathaṃ viṣṇo saṃgare na hata stvayā |
tadgṛhaṃ cāpi yāto'si tyaktvā vaikuṇṭhamātmanaḥ

मया नियोजितस्त्वं हि साधुसंरक्षणाय च ।
निग्रहाय खलानां च स्वतंत्रेण विहारिणा

mayā niyojitastvaṃ hi sādhusaṃrakṣaṇāya ca |
nigrahāya khalānāṃ ca svataṃtreṇa vihāriṇā

इत्याकर्ण्य महेशस्य वचनं गरुडध्वजः ।
प्रत्युवाच विनीतात्मा नतकस्साञ्जलिर्हरिः

ityākarṇya maheśasya vacanaṃ garuḍadhvajaḥ |
pratyuvāca vinītātmā natakassāñjalirhariḥ

तवांशसंभवत्वाच्च भ्रातृत्वाच्च तथा श्रियः ।
मया न निहतः संख्ये त्वमेनं जहि दानवम्

tavāṃśasaṃbhavatvācca bhrātṛtvācca tathā śriyaḥ |
mayā na nihataḥ saṃkhye tvamenaṃ jahi dānavam

महाबलो महावीरो जेयस्सर्वदिवौकसाम् ।
अन्येषां चापि देवेश सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

mahābalo mahāvīro jeyassarvadivaukasām |
anyeṣāṃ cāpi deveśa satyametadbravīmyaham

मया कृतो रणस्तेन चिरं देवान्वितेन वै ।
मदुपायो न प्रवृत्तस्तस्मिन्दानवपुंगवे

mayā kṛto raṇastena ciraṃ devānvitena vai |
madupāyo na pravṛttastasmindānavapuṃgave

तत्पराक्रमतस्तुष्टो वरं ब्रूहीत्यहं खलु ।
इति मद्वचनं श्रुत्वा स वव्रे वरमुत्तमम्

tatparākramatastuṣṭo varaṃ brūhītyahaṃ khalu |
iti madvacanaṃ śrutvā sa vavre varamuttamam

मद्भगिन्या मया सार्द्धं मद्गेहे ससुरो वस ।
मदधीनो महाविष्णो इत्यहं तद्गृहं गतः

madbhaginyā mayā sārddhaṃ madgehe sasuro vasa |
madadhīno mahāviṣṇo ityahaṃ tadgṛhaṃ gataḥ

इति विष्णोर्वचश्श्रुत्वा शकरस्स महेश्वरः ।
विहस्योवाच सुप्रीतस्सदयो भक्तवत्सलः

iti viṣṇorvacaśśrutvā śakarassa maheśvaraḥ |
vihasyovāca suprītassadayo bhaktavatsalaḥ

हे विष्णो सुरवर्य त्वं शृणु मद्वाक्यमादरात् ।
जलंधरं महादैत्यं हनिष्यामि न संशयः

he viṣṇo suravarya tvaṃ śṛṇu madvākyamādarāt |
jalaṃdharaṃ mahādaityaṃ haniṣyāmi na saṃśayaḥ

स्वस्थानं गच्छ निर्भीतो देवा गच्छंत्वपि ध्रुवम् ।
निर्भया वीतसंदेहा हतं मत्वाऽसुराधिपम्

svasthānaṃ gaccha nirbhīto devā gacchaṃtvapi dhruvam |
nirbhayā vītasaṃdehā hataṃ matvā'surādhipam

इति श्रुत्वा महेशस्य वचनं स रमापतिः ।
सनिर्जरो जगामाशु स्वस्थानं गतसंशयः

iti śrutvā maheśasya vacanaṃ sa ramāpatiḥ |
sanirjaro jagāmāśu svasthānaṃ gatasaṃśayaḥ

एतस्मिन्नंतरे व्यास स दैत्येन्द्रोऽतिविक्रमः ।
सन्नद्धैरसुरैस्सार्द्धं शैलप्रांतं ययौ बली

etasminnaṃtare vyāsa sa daityendro'tivikramaḥ |
sannaddhairasuraissārddhaṃ śailaprāṃtaṃ yayau balī

कैलासमवरुध्याथ महत्या सेनया युतः ।
संतस्थौ कालसंकाशः कुर्वन्सिंहरवं महान्

kailāsamavarudhyātha mahatyā senayā yutaḥ |
saṃtasthau kālasaṃkāśaḥ kurvansiṃharavaṃ mahān

अथ कोलाहलं श्रुत्वा दैत्यनादसमुद्भवम् ।
चुक्रोधातिमहेशानो महालीलः खलांतकः

atha kolāhalaṃ śrutvā daityanādasamudbhavam |
cukrodhātimaheśāno mahālīlaḥ khalāṃtakaḥ

समादिदेश संख्याय स्वगणान्स महाबलान् ।
नंद्यादिकान्महादेवो महोतिः कौतुकी हरः

samādideśa saṃkhyāya svagaṇānsa mahābalān |
naṃdyādikānmahādevo mahotiḥ kautukī haraḥ

नन्दीभमुखसेनानीमुखास्सर्वे शिवाज्ञया ।
गणाश्च समनह्यंत युद्धाया तित्वरान्विताः

nandībhamukhasenānīmukhāssarve śivājñayā |
gaṇāśca samanahyaṃta yuddhāyā titvarānvitāḥ

अवतेरुर्गणास्सर्वे कैलासात्क्रोधदुर्मदाः ।
वल्गतो रणशब्दांश्च महावीरा रणाय हि

avaterurgaṇāssarve kailāsātkrodhadurmadāḥ |
valgato raṇaśabdāṃśca mahāvīrā raṇāya hi

ततस्समभवद्युद्धं कैलासोपत्यकासु वै ।
प्रमथाधिपदैत्यानां घोरं शस्त्रास्त्रसंकुलम्

tatassamabhavadyuddhaṃ kailāsopatyakāsu vai |
pramathādhipadaityānāṃ ghoraṃ śastrāstrasaṃkulam

भेरीमृदंगशंखौघैर्निस्वानैर्वीरहर्षणैः ।
गजाश्वरथशब्दैश्च नादिता भूर्व्यकंपत

bherīmṛdaṃgaśaṃkhaughairnisvānairvīraharṣaṇaiḥ |
gajāśvarathaśabdaiśca nāditā bhūrvyakaṃpata

शक्तितोमरबाणौघैर्मुसलैः पाशपट्टिशैः ।
व्यराजत नभः पूर्णं मुक्ताभिरिव संवृतम्

śaktitomarabāṇaughairmusalaiḥ pāśapaṭṭiśaiḥ |
vyarājata nabhaḥ pūrṇaṃ muktābhiriva saṃvṛtam

निहतैरिव नागाश्वैः पत्तिभिर्भूर्व्यराजत ।
वज्राहतैः पर्वतेन्द्रैः पूर्वमासीत्सुसंवृता

nihatairiva nāgāśvaiḥ pattibhirbhūrvyarājata |
vajrāhataiḥ parvatendraiḥ pūrvamāsītsusaṃvṛtā

प्रमथाहतदैत्यौघैर्दैत्याहतगणैस्तथा ।
वसासृङ्मांसपंकाढ्या भूरगम्याभवत्तदा

pramathāhatadaityaughairdaityāhatagaṇaistathā |
vasāsṛṅmāṃsapaṃkāḍhyā bhūragamyābhavattadā

प्रमथाहतदैत्यौघान्भार्गवस्समजीवयत् ।
युद्धे पुनः पुनश्चैव मृतसंजीवनी बलात्

pramathāhatadaityaughānbhārgavassamajīvayat |
yuddhe punaḥ punaścaiva mṛtasaṃjīvanī balāt

दृष्ट्वा व्याकुलितांस्तांस्तु गणास्सर्वे भयार्दिताः ।
शशंसुर्देवदेवाय सर्वे शुक्रविचेष्टितम्

dṛṣṭvā vyākulitāṃstāṃstu gaṇāssarve bhayārditāḥ |
śaśaṃsurdevadevāya sarve śukraviceṣṭitam

तच्छ्रुत्वा भगवान्रुद्रश्चकार क्रोधमुल्बणम् ।
भयंकरोऽतिरौद्रश्च बभूव प्रज्वलन्दिशः

tacchrutvā bhagavānrudraścakāra krodhamulbaṇam |
bhayaṃkaro'tiraudraśca babhūva prajvalandiśaḥ

अथ रुद्रमुखात्कृत्या बभूवातीवभीषणा ।
तालजंघोदरी वक्त्रा स्तनापीडितभूरुहा

atha rudramukhātkṛtyā babhūvātīvabhīṣaṇā |
tālajaṃghodarī vaktrā stanāpīḍitabhūruhā

सा युद्धभूमिं तरसा ससाद मुनिसत्तम ।
विचचार महाभीमा भक्षयंती महासुरान्

sā yuddhabhūmiṃ tarasā sasāda munisattama |
vicacāra mahābhīmā bhakṣayaṃtī mahāsurān

अथ सा रणमध्ये हि जगाम गतभीर्द्रुतम् ।
यत्रास्ते संवृतो दैत्यवरेन्द्रैस्स हि भार्गवः

atha sā raṇamadhye hi jagāma gatabhīrdrutam |
yatrāste saṃvṛto daityavarendraissa hi bhārgavaḥ

स्वतेजसा नभो व्याप्य भूमिं कृत्वा च सा मुने ।
भार्गवं स्वभगे धृत्वा जगामांतर्हिता नभः

svatejasā nabho vyāpya bhūmiṃ kṛtvā ca sā mune |
bhārgavaṃ svabhage dhṛtvā jagāmāṃtarhitā nabhaḥ

विद्रुतं भार्गवं दृष्ट्वा दैत्यसैन्यगणास्तथा ।
प्रम्लानवदना युद्धान्निर्जग्मुर्युद्धदुर्मदाः

vidrutaṃ bhārgavaṃ dṛṣṭvā daityasainyagaṇāstathā |
pramlānavadanā yuddhānnirjagmuryuddhadurmadāḥ

अथोऽभज्यत दैत्यानां सेना गणभयार्दिता ।
वायुवेगहता यद्वत्प्रकीर्णा तृणसंहतिः

atho'bhajyata daityānāṃ senā gaṇabhayārditā |
vāyuvegahatā yadvatprakīrṇā tṛṇasaṃhatiḥ

भग्नां गणभयाद्दैत्यसेनां दृष्ट्वातिमर्षिताः ।
निशुंभशुंभौ सेनान्यौ कालनेमिश्च चुक्रुधुः

bhagnāṃ gaṇabhayāddaityasenāṃ dṛṣṭvātimarṣitāḥ |
niśuṃbhaśuṃbhau senānyau kālanemiśca cukrudhuḥ

त्रयस्ते वरयामासुर्गणसेनां महाबलाः ।
मुंचंतश्शरवर्षाणि प्रावृषीव बलाहकाः

trayaste varayāmāsurgaṇasenāṃ mahābalāḥ |
muṃcaṃtaśśaravarṣāṇi prāvṛṣīva balāhakāḥ

ततो दैत्यशरौघास्ते शलभानामिव व्रजाः ।
रुरुधुः खं दिशस्सर्वा गणसेनामकंपयन्

tato daityaśaraughāste śalabhānāmiva vrajāḥ |
rurudhuḥ khaṃ diśassarvā gaṇasenāmakaṃpayan

गणाश्शरशतैर्भिन्ना रुधिरासारवर्षिणः ।
वसंतकिंशुकाभासा न प्राजानन्हि किंचन

gaṇāśśaraśatairbhinnā rudhirāsāravarṣiṇaḥ |
vasaṃtakiṃśukābhāsā na prājānanhi kiṃcana

ततः प्रभग्नं स्वबलं विलोक्य नन्द्यादिलंबोदरकार्त्तिकेयाः ।
त्वरान्विता दैत्यवरान्प्रसह्य निवारयामासुरमर्षणास्ते

tataḥ prabhagnaṃ svabalaṃ vilokya nandyādilaṃbodarakārttikeyāḥ |
tvarānvitā daityavarānprasahya nivārayāmāsuramarṣaṇāste