अध्याय 19: राहु का दूतकर्म और कीर्तिमुख का जन्म

सनत्कुमार सर्वज्ञ नारदे हि गते दिवि ।
दैत्यराट् किमकार्षीत्स तन्मे वद सुविस्तरात्

sanatkumāra sarvajña nārade hi gate divi |
daityarāṭ kimakārṣītsa tanme vada suvistarāt

तमामंत्र्य गते दैत्यं नारदे दिवि दैत्यराट् ।
तद्रूपश्रवणादासीदनंगज्वरपीडितः

tamāmaṃtrya gate daityaṃ nārade divi daityarāṭ |
tadrūpaśravaṇādāsīdanaṃgajvarapīḍitaḥ

अथो जलंधरो दैत्यः कालाधीनः प्रनष्टधीः ।
दूतमाह्वाय यामास सैंहिकेयं विमोहितः

atho jalaṃdharo daityaḥ kālādhīnaḥ pranaṣṭadhīḥ |
dūtamāhvāya yāmāsa saiṃhikeyaṃ vimohitaḥ

आगतं तं समालोक्य कामाक्रांतमनास्स हि ।
सुसंबोध्य समाचष्ट सिंधुपुत्रो जलंधरः

āgataṃ taṃ samālokya kāmākrāṃtamanāssa hi |
susaṃbodhya samācaṣṭa siṃdhuputro jalaṃdharaḥ

भोभो दूतवरश्रेष्ठ सर्वकार्यप्रसाधक ।
सैंहिकेय महाप्राज्ञ कैलासं गच्छ पर्वतम्

bhobho dūtavaraśreṣṭha sarvakāryaprasādhaka |
saiṃhikeya mahāprājña kailāsaṃ gaccha parvatam

तत्रास्ति योगी शंभ्वाख्य स्तपस्वी च जटाधरः ।
भस्मभूषितसर्वाङ्गो विरक्तो विजितेन्द्रियः

tatrāsti yogī śaṃbhvākhya stapasvī ca jaṭādharaḥ |
bhasmabhūṣitasarvāṅgo virakto vijitendriyaḥ

तत्र गत्वेति वक्तव्यं योगिनं दूत शंकरम् ।
जटाधरं विरक्तं तं निर्भयेन हृदा त्वया

tatra gatveti vaktavyaṃ yoginaṃ dūta śaṃkaram |
jaṭādharaṃ viraktaṃ taṃ nirbhayena hṛdā tvayā

हे योगिंस्ते दयासिन्धो जायारत्नेन किं भवेत् ।
भूतप्रेतपिशाचादिसेवितेन वनौकसा

he yogiṃste dayāsindho jāyāratnena kiṃ bhavet |
bhūtapretapiśācādisevitena vanaukasā

मन्नाथे भुवने योगिन्नोचिता गतिरीदृशी ।
जायारत्नमतस्त्वं मे देहि रत्नभुजे निजम्

mannāthe bhuvane yoginnocitā gatirīdṛśī |
jāyāratnamatastvaṃ me dehi ratnabhuje nijam

यानियानि सुरत्नानि त्रैलोक्ये तानि संति मे ।
मदधीनं जगत्सर्वं विद्धि त्वं सचराचरम्

yāniyāni suratnāni trailokye tāni saṃti me |
madadhīnaṃ jagatsarvaṃ viddhi tvaṃ sacarācaram

इन्द्रस्य गजरत्नं चोच्चैःश्रवोरत्नमुत्तमम् ।
बलाद्गृहीतं सहसा पारिजा ततरुस्तथा

indrasya gajaratnaṃ coccaiḥśravoratnamuttamam |
balādgṛhītaṃ sahasā pārijā tatarustathā

विमानं हंससंयुक्तमंगणे मम तिष्ठति ।
रत्नभूतं महादिव्यमुत्तमं वेधसोद्भुतम्

vimānaṃ haṃsasaṃyuktamaṃgaṇe mama tiṣṭhati |
ratnabhūtaṃ mahādivyamuttamaṃ vedhasodbhutam

महापद्मादिकं दिव्यं निधिरत्नं स्वदस्य च ।
छत्रं मे वारुणं गेहे कांचनस्रावि तिष्ठति

mahāpadmādikaṃ divyaṃ nidhiratnaṃ svadasya ca |
chatraṃ me vāruṇaṃ gehe kāṃcanasrāvi tiṣṭhati

किञ्जल्किनी महामाला सर्वदाऽम्लानपंकजा ।
मत्पितुस्सा ममैवास्ति पाशश्च कंपतेस्तथा

kiñjalkinī mahāmālā sarvadā'mlānapaṃkajā |
matpitussā mamaivāsti pāśaśca kaṃpatestathā

मृत्योरुत्क्रांतिदा शक्तिर्मया नीता बलाद्वरा ।
ददौ मह्यं शुचिर्दिव्ये शुचिशौचे च वाससी

mṛtyorutkrāṃtidā śaktirmayā nītā balādvarā |
dadau mahyaṃ śucirdivye śuciśauce ca vāsasī

एवं योगीन्द्र रत्नानि सर्वाणि विलसंति मे ।
अतस्त्वमपि मे देहि स्वस्त्रीरत्नं जटाधर

evaṃ yogīndra ratnāni sarvāṇi vilasaṃti me |
atastvamapi me dehi svastrīratnaṃ jaṭādhara

(सनत्कुमार उवाच)
इति श्रुत्वा वचस्तस्य नन्दिना स प्रवेशितः ।
जगामोग्रसभां राहुर्विस्मयोद्भुतलोचनः

(sanatkumāra uvāca)
iti śrutvā vacastasya nandinā sa praveśitaḥ |
jagāmograsabhāṃ rāhurvismayodbhutalocanaḥ

तत्र गत्वा शिवं साक्षाद्देवदेवं महाप्रभुम् ।
स्वतेजोध्वस्ततमसं भस्मलेपविराजितम्

tatra gatvā śivaṃ sākṣāddevadevaṃ mahāprabhum |
svatejodhvastatamasaṃ bhasmalepavirājitam

महाराजोपचारे विलसंतं महाद्भुतम् ।
सर्वाङ्गसुन्दरं दिव्यभूषणैर्भूषितं हरम्

mahārājopacāre vilasaṃtaṃ mahādbhutam |
sarvāṅgasundaraṃ divyabhūṣaṇairbhūṣitaṃ haram

प्रणनाम च तं गर्वात्तत्तेजः क्रांतविग्रहः ।
निकटं गतवाञ्छंभोस्स दूतो राहुसंज्ञकः

praṇanāma ca taṃ garvāttattejaḥ krāṃtavigrahaḥ |
nikaṭaṃ gatavāñchaṃbhossa dūto rāhusaṃjñakaḥ

अथो तदग्र आसीनो वक्तुकामो हि सैंहिकः ।
त्र्यंबकं स तदा संज्ञाप्रेरितो वाक्यमब्रवीत्

atho tadagra āsīno vaktukāmo hi saiṃhikaḥ |
tryaṃbakaṃ sa tadā saṃjñāprerito vākyamabravīt

दैत्यपन्नगसेव्यस्य त्रैलोक्याधिपतेस्सदा ।
दूतोऽहं प्रेषितस्तेन त्वत्सकाशमिहागतः

daityapannagasevyasya trailokyādhipatessadā |
dūto'haṃ preṣitastena tvatsakāśamihāgataḥ

जलंधरोब्धितनयस्सर्वदैत्यजनेश्वरः ।
त्रैलोक्यस्येश्वरस्सोथाभवत्सर्वाधिनायकः

jalaṃdharobdhitanayassarvadaityajaneśvaraḥ |
trailokyasyeśvarassothābhavatsarvādhināyakaḥ

स दैत्यराजो बलवान्देवानामंतकोपमः ।
योगिनं त्वां समुद्दिश्य स यदाह शृणुष्व तत्

sa daityarājo balavāndevānāmaṃtakopamaḥ |
yoginaṃ tvāṃ samuddiśya sa yadāha śṛṇuṣva tat

महादिव्यप्रभावस्य तस्य दैत्यपतेः प्रभोः ।
सर्वरत्नेश्वरस्य त्वमाज्ञां शृणु वृषध्वज

mahādivyaprabhāvasya tasya daityapateḥ prabhoḥ |
sarvaratneśvarasya tvamājñāṃ śṛṇu vṛṣadhvaja

श्मशानवासिनो नित्यमस्थिमालाधरस्य च ।
दिगंबरस्य ते भार्या कथं हैमवती शुभम्

śmaśānavāsino nityamasthimālādharasya ca |
digaṃbarasya te bhāryā kathaṃ haimavatī śubham

अहं रत्नाधिनाथोस्मि सा च स्त्रीरत्नसंज्ञिता ।
तस्मान्ममैव सा योग्या नैव भिक्षाशिनस्तव

ahaṃ ratnādhināthosmi sā ca strīratnasaṃjñitā |
tasmānmamaiva sā yogyā naiva bhikṣāśinastava

मम वश्यास्त्रयो लोका भुंजेऽहं मखभागकान् ।
यानि संति त्रिलोकेस्मिन्रत्नानि मम सद्मनि

mama vaśyāstrayo lokā bhuṃje'haṃ makhabhāgakān |
yāni saṃti trilokesminratnāni mama sadmani

वयं रत्नभुजस्त्वं तु योगी खलु दिगम्बरः ।
स्वस्त्रीरत्नं देहि मह्यं राज्ञस्सुखकराः प्रजाः

vayaṃ ratnabhujastvaṃ tu yogī khalu digambaraḥ |
svastrīratnaṃ dehi mahyaṃ rājñassukhakarāḥ prajāḥ

वदत्येवं तथा राहौ भ्रूमध्याच्छूलपाणिनः ।
अभवत्पुरुषो रौद्रस्तीव्राशनिसमस्वनः

vadatyevaṃ tathā rāhau bhrūmadhyācchūlapāṇinaḥ |
abhavatpuruṣo raudrastīvrāśanisamasvanaḥ

सिंहास्यप्रचलजिह्वस्सज्ज्वालनयनो महान् ।
ऊर्द्ध्वकेशश्शुष्कतनुर्नृसिंह इव चापरः

siṃhāsyapracalajihvassajjvālanayano mahān |
ūrddhvakeśaśśuṣkatanurnṛsiṃha iva cāparaḥ

महातनुर्महाबाहुस्तालजंघो भयंकरः ।
अभिदुद्राव वेगेन राहुं स पुरुषो द्रुतम्

mahātanurmahābāhustālajaṃgho bhayaṃkaraḥ |
abhidudrāva vegena rāhuṃ sa puruṣo drutam

स तं खादितु मायान्तं दृष्ट्वा राहुर्भयातुरः ।
अधावदात वेगेन बहिस्तस्य च दधार तम्

sa taṃ khāditu māyāntaṃ dṛṣṭvā rāhurbhayāturaḥ |
adhāvadāta vegena bahistasya ca dadhāra tam

देवदेव महेशान पाहि मां शरणा गतम् ।
सुराऽसुरैस्सदा वन्द्यः परमैश्वर्यवान् प्रभुः

devadeva maheśāna pāhi māṃ śaraṇā gatam |
surā'suraissadā vandyaḥ paramaiśvaryavān prabhuḥ

ब्राह्मणं मां महादेव खादितुं समुपागतः ।
पुरुषोयं तवेशान सेवकोतिभयंकरः

brāhmaṇaṃ māṃ mahādeva khādituṃ samupāgataḥ |
puruṣoyaṃ taveśāna sevakotibhayaṃkaraḥ

एतस्माद्रक्ष देवेश शरणागतवत्सलः ।
न खादेत यथायं मां नमस्तेऽस्तु मुहुर्मुहुः

etasmādrakṣa deveśa śaraṇāgatavatsalaḥ |
na khādeta yathāyaṃ māṃ namaste'stu muhurmuhuḥ

महादेवो वचः श्रुत्वा ब्राह्मणस्य तदा मुने ।
अब्रवीत्स्वगणं तं वै दीनानाथप्रियः प्रभुः

mahādevo vacaḥ śrutvā brāhmaṇasya tadā mune |
abravītsvagaṇaṃ taṃ vai dīnānāthapriyaḥ prabhuḥ

प्रभुं च ब्राह्मणं दूतं राह्वाख्यं शरणागतम् ।
शरण्या रक्षणीया हि न दण्ड्या गणसत्तम

prabhuṃ ca brāhmaṇaṃ dūtaṃ rāhvākhyaṃ śaraṇāgatam |
śaraṇyā rakṣaṇīyā hi na daṇḍyā gaṇasattama

इत्युक्तौ गिरिजेशेन सगणः करुणात्मना ।
राहुं तत्याज सहसा ब्राह्मणेति श्रुताक्षरः

ityuktau girijeśena sagaṇaḥ karuṇātmanā |
rāhuṃ tatyāja sahasā brāhmaṇeti śrutākṣaraḥ

राहुं त्यक्त्वाम्बरे सोथ पुरुषो दीनया गिरा ।
शिवोपकंठमागत्य महादेवं व्यजिज्ञपत्

rāhuṃ tyaktvāmbare sotha puruṣo dīnayā girā |
śivopakaṃṭhamāgatya mahādevaṃ vyajijñapat

देवदेव महादेव करुणाकर शंकर ।
त्याजितं मम भक्ष्यं ते शरणागतवत्सलः

devadeva mahādeva karuṇākara śaṃkara |
tyājitaṃ mama bhakṣyaṃ te śaraṇāgatavatsalaḥ

क्षुधा मां बाधते स्वामिन्क्षुत्क्षामश्चास्मि सर्वथा ।
किं भक्ष्यं मम देवेश तदाज्ञापय मां प्रभो

kṣudhā māṃ bādhate svāminkṣutkṣāmaścāsmi sarvathā |
kiṃ bhakṣyaṃ mama deveśa tadājñāpaya māṃ prabho

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य पुरुषस्य महाप्रभुः ।
प्रत्युवाचाद्भुतोतिः स कौतुकी स्वहितंकरः

ityākarṇya vacastasya puruṣasya mahāprabhuḥ |
pratyuvācādbhutotiḥ sa kautukī svahitaṃkaraḥ

बुभुक्षा यदि तेऽतीव क्षुधा त्वां बाधते यदि ।
संभक्षयात्मनश्शीघ्रं मांसं त्वं हस्तपादयोः

bubhukṣā yadi te'tīva kṣudhā tvāṃ bādhate yadi |
saṃbhakṣayātmanaśśīghraṃ māṃsaṃ tvaṃ hastapādayoḥ

शिवेनैवमाज्ञप्तश्चखाद पुरुषस्स्वकम् ।
हस्तपादोद्भवं मांसं शिरश्शेषोऽ भवद्यथा

śivenaivamājñaptaścakhāda puruṣassvakam |
hastapādodbhavaṃ māṃsaṃ śiraśśeṣo' bhavadyathā

दृष्ट्वा शिरोवशेषं तु सुप्रसन्नस्सदाशिवः ।
पुरुषं भीमकर्माणं तमुवाच सविस्मयः

dṛṣṭvā śirovaśeṣaṃ tu suprasannassadāśivaḥ |
puruṣaṃ bhīmakarmāṇaṃ tamuvāca savismayaḥ

हे महागण धन्यस्त्वं मदाज्ञाप्रतिपालकः ।
संतुष्टश्चास्मि तेऽतीव कर्मणानेन सत्तम

he mahāgaṇa dhanyastvaṃ madājñāpratipālakaḥ |
saṃtuṣṭaścāsmi te'tīva karmaṇānena sattama

त्वं कीर्तिमुखसंज्ञो हि भव मद्द्वारकस्सदा ।
महागणो महावीरस्सर्वदुष्टभयंकरः

tvaṃ kīrtimukhasaṃjño hi bhava maddvārakassadā |
mahāgaṇo mahāvīrassarvaduṣṭabhayaṃkaraḥ

मत्प्रियस्त्वं मदर्चायां सदा पूज्योऽहि मज्जनैः ।
त्वदर्चां ये न कुर्वंति नैव ते मत्प्रियंकराः

matpriyastvaṃ madarcāyāṃ sadā pūjyo'hi majjanaiḥ |
tvadarcāṃ ye na kurvaṃti naiva te matpriyaṃkarāḥ

इति शंभोर्वरं प्राप्य पुरुषः प्रजहर्ष सः ।
तदाप्रभृति देवेश द्वारे कीर्तिमुखः स्थितः

iti śaṃbhorvaraṃ prāpya puruṣaḥ prajaharṣa saḥ |
tadāprabhṛti deveśa dvāre kīrtimukhaḥ sthitaḥ

पूजनीयो विशेषेण स गणश्शिवपूजने ।
नार्चयंतीह ये पूर्वं तेषामर्चा वृथा भवेत्

pūjanīyo viśeṣeṇa sa gaṇaśśivapūjane |
nārcayaṃtīha ye pūrvaṃ teṣāmarcā vṛthā bhavet