अध्याय 21: जलन्धर गणेश और वीरभद्र को गिराता है

ते गणाधिपतीन्दृष्ट्वा नन्दीभमुखषण्मुखान् ।
अमर्षादभ्यधावंत द्वंद्वयुद्धाय दानवाः

te gaṇādhipatīndṛṣṭvā nandībhamukhaṣaṇmukhān |
amarṣādabhyadhāvaṃta dvaṃdvayuddhāya dānavāḥ

नन्दिनं कालनेमिश्च शुंभो लंबोदरं तथा ।
निशुंभः षण्मुखं देवमभ्यधावत शंकितः

nandinaṃ kālanemiśca śuṃbho laṃbodaraṃ tathā |
niśuṃbhaḥ ṣaṇmukhaṃ devamabhyadhāvata śaṃkitaḥ

निशुंभः कार्तिकेयस्य मयूरं पंचभिश्शरैः ।
हृदि विव्याध वेगेन मूर्छितस्स पपात ह

niśuṃbhaḥ kārtikeyasya mayūraṃ paṃcabhiśśaraiḥ |
hṛdi vivyādha vegena mūrchitassa papāta ha

ततः शक्तिधरः क्रुद्धो बाणैः पंचभिरेव च ।
विव्याध स्यंदने तस्य हयान्यन्तारमेव च

tataḥ śaktidharaḥ kruddho bāṇaiḥ paṃcabhireva ca |
vivyādha syaṃdane tasya hayānyantārameva ca

शरेणान्येन तीक्ष्णेन निशुंभं देववैरिणम् ।
जघान तरसा वीरो जगर्ज रणदुर्मदः

śareṇānyena tīkṣṇena niśuṃbhaṃ devavairiṇam |
jaghāna tarasā vīro jagarja raṇadurmadaḥ

असुरोऽपि निशुंभाख्यो महावीरोऽतिवीर्यवान् ।
जघान कार्तिकेयं तं गर्जंतं स्वेषुणा रणे

asuro'pi niśuṃbhākhyo mahāvīro'tivīryavān |
jaghāna kārtikeyaṃ taṃ garjaṃtaṃ sveṣuṇā raṇe

ततश्शक्तिं कार्तिकेयो यावजग्राह रोषतः ।
तावन्निशुंभो वेगेन स्वशक्त्या तमपातयत्

tataśśaktiṃ kārtikeyo yāvajagrāha roṣataḥ |
tāvanniśuṃbho vegena svaśaktyā tamapātayat

एवं बभूव तत्रैव कार्तिकेयनिशुंभयोः ।
आहवो हि महान्व्यास वीरशब्दं प्रगर्जतोः

evaṃ babhūva tatraiva kārtikeyaniśuṃbhayoḥ |
āhavo hi mahānvyāsa vīraśabdaṃ pragarjatoḥ

ततो नन्दीश्वरो बाणैः कालनेमिमविध्यत ।
सप्तभिश्च हयान्केतुं रथं सारथिमाच्छिनत्

tato nandīśvaro bāṇaiḥ kālanemimavidhyata |
saptabhiśca hayānketuṃ rathaṃ sārathimācchinat

कालनेमिश्च संकुद्धो धनुश्चिच्छेद नंदिनः ।
स्वशरासननिर्मुक्तैर्महातीक्ष्णैश्शिलीमुखैः

kālanemiśca saṃkuddho dhanuściccheda naṃdinaḥ |
svaśarāsananirmuktairmahātīkṣṇaiśśilīmukhaiḥ

अथ नन्दीश्वरो वीरः कालनेमिं महासुरम् ।
तमपास्य च शूलेन वक्षस्यभ्यहनद्दृढम्

atha nandīśvaro vīraḥ kālanemiṃ mahāsuram |
tamapāsya ca śūlena vakṣasyabhyahanaddṛḍham

स शूलभिन्नहृदयो हताश्वो हतसारथिः ।
अद्रेः शिखरमुत्पाट्य नन्दिनं समताडयत्

sa śūlabhinnahṛdayo hatāśvo hatasārathiḥ |
adreḥ śikharamutpāṭya nandinaṃ samatāḍayat

अथ शुंभो गणेशश्च रथमूषक वाहनौ ।
युध्यमानौ शरव्रातैः परस्परमविध्यताम्

atha śuṃbho gaṇeśaśca rathamūṣaka vāhanau |
yudhyamānau śaravrātaiḥ parasparamavidhyatām

गणेशस्तु तदा शुंभं हृदि विव्याध पत्रिणा ।
सारथिं च त्रिभिर्बाणैः पातयामास भूतले

gaṇeśastu tadā śuṃbhaṃ hṛdi vivyādha patriṇā |
sārathiṃ ca tribhirbāṇaiḥ pātayāmāsa bhūtale

ततोऽतिक्रुद्धश्शुंभोऽपि बाणदृष्ट्या गणाधिपम् ।
मूषकं च त्रिभिर्विद्ध्वा ननाद जलदस्वनः

tato'tikruddhaśśuṃbho'pi bāṇadṛṣṭyā gaṇādhipam |
mūṣakaṃ ca tribhirviddhvā nanāda jaladasvanaḥ

मूषकश्शरभिन्नाङ्गश्चचाल दृढवेदनः ।
लम्बोदरश्च पतितः पदातिरभवत्स हि

mūṣakaśśarabhinnāṅgaścacāla dṛḍhavedanaḥ |
lambodaraśca patitaḥ padātirabhavatsa hi

ततो लम्बोदरश्शुंभं हत्वा परशुना हृदि ।
अपातयत्तदा भूमौ मूषकं चारुरोह सः

tato lambodaraśśuṃbhaṃ hatvā paraśunā hṛdi |
apātayattadā bhūmau mūṣakaṃ cāruroha saḥ

समरायोद्यतश्चाभूत्पुनर्गजमुखो विभुः ।
प्रहस्य जघ्नतुः क्रोधात्तोत्रेणैव महाद्विपम्

samarāyodyataścābhūtpunargajamukho vibhuḥ |
prahasya jaghnatuḥ krodhāttotreṇaiva mahādvipam

कालनेमिर्निशुंभश्च ह्युभौ लंबोदरं शरैः ।
युगपच्चख्नतुः क्रोधादाशीविषसमैर्द्रुतम्

kālanemirniśuṃbhaśca hyubhau laṃbodaraṃ śaraiḥ |
yugapaccakhnatuḥ krodhādāśīviṣasamairdrutam

तं पीड्यमानमालोक्य वीरभद्रो महाबलः ।
अभ्यधावत वेगेन कोटिभूतयुतस्तथा

taṃ pīḍyamānamālokya vīrabhadro mahābalaḥ |
abhyadhāvata vegena koṭibhūtayutastathā

कूष्मांडा भैरवाश्चापि वेताला योगिनीगणाः ।
पिशाचा डाकिनीसंघा गणाश्चापि समं ययुः

kūṣmāṃḍā bhairavāścāpi vetālā yoginīgaṇāḥ |
piśācā ḍākinīsaṃghā gaṇāścāpi samaṃ yayuḥ

ततः किलकिला शब्दैस्सिंहनादैश्सघर्घरैः ।
विनादिता डमरुकैः पृथिवी समकंपत

tataḥ kilakilā śabdaissiṃhanādaiśsaghargharaiḥ |
vināditā ḍamarukaiḥ pṛthivī samakaṃpata

ततो भूताः प्रधावंतो भक्षयंति स्म दानवान् ।
उत्पत्य पातयंति स्म ननृतुश्च रणांगणे

tato bhūtāḥ pradhāvaṃto bhakṣayaṃti sma dānavān |
utpatya pātayaṃti sma nanṛtuśca raṇāṃgaṇe

एतस्मिन्नंतरे व्यासाभूतां नन्दीगुहश्च तौ ।
उत्थितावाप्तसंज्ञौ हि जगर्जतुरलं रणे

etasminnaṃtare vyāsābhūtāṃ nandīguhaśca tau |
utthitāvāptasaṃjñau hi jagarjaturalaṃ raṇe

स नन्दी कार्तिकेयश्च समायातौ त्वरान्वितौ ।
जघ्नतुश्च रणे दैत्यान्निरंतरशरव्रजैः ।
छिन्नैर्भिन्नैर्हतैर्दैत्यैः पतितैर्भक्षितैस्तथा ।
व्याकुला साभवत्सेना विषण्णवदना तदा

sa nandī kārtikeyaśca samāyātau tvarānvitau |
jaghnatuśca raṇe daityānniraṃtaraśaravrajaiḥ |
chinnairbhinnairhatairdaityaiḥ patitairbhakṣitaistathā |
vyākulā sābhavatsenā viṣaṇṇavadanā tadā

एवं नन्दी कार्तिकेयो विकटश्च प्रतापवान् ।
वीरभद्रो गणाश्चान्ये जगर्जुस्समरेऽधिकम्

evaṃ nandī kārtikeyo vikaṭaśca pratāpavān |
vīrabhadro gaṇāścānye jagarjussamare'dhikam

निशुंभशुंभौ सेनान्यौ सिन्धुपुत्रस्य तौ तथा ।
कालनेमिर्महादैत्योऽसुराश्चान्ये पराजिताः

niśuṃbhaśuṃbhau senānyau sindhuputrasya tau tathā |
kālanemirmahādaityo'surāścānye parājitāḥ

प्रविध्वस्तां ततस्सेनां दृष्ट्वा सागरनन्दनः ।
रथेनातिपताकेन गणानभिययौ बली

pravidhvastāṃ tatassenāṃ dṛṣṭvā sāgaranandanaḥ |
rathenātipatākena gaṇānabhiyayau balī

ततः पराजिता दैत्या अप्यभूवन्महोत्सवाः ।
जगर्जुरधिकं व्यास समरायोद्यतास्तदा

tataḥ parājitā daityā apyabhūvanmahotsavāḥ |
jagarjuradhikaṃ vyāsa samarāyodyatāstadā

सर्वे रुद्रगणाश्चापि जगर्जुर्जयशालिनः ।
नन्दिकार्तिकदंत्यास्यवीरभद्रादिका मुने

sarve rudragaṇāścāpi jagarjurjayaśālinaḥ |
nandikārtikadaṃtyāsyavīrabhadrādikā mune

हस्त्यश्वरथसंह्रादश्शंखभेरीरवस्तथा ।
अभवत्सिंहनादश्च सेनयोरुभयोस्तथा

hastyaśvarathasaṃhrādaśśaṃkhabherīravastathā |
abhavatsiṃhanādaśca senayorubhayostathā

जलंधरशरव्रातैर्नीहारपटलैरिव ।
द्यावापृथिव्योराच्छन्नमंतरं समपद्यत

jalaṃdharaśaravrātairnīhārapaṭalairiva |
dyāvāpṛthivyorācchannamaṃtaraṃ samapadyata

शैलादिं पंचभिर्विद्ध्वा गणेशं पंचभिश्शरैः ।
वीरभद्रं च विंशत्या ननाद जलदस्वनः

śailādiṃ paṃcabhirviddhvā gaṇeśaṃ paṃcabhiśśaraiḥ |
vīrabhadraṃ ca viṃśatyā nanāda jaladasvanaḥ

कार्तिकेयस्ततो दैत्यं शक्त्या विव्याध सत्वरम् ।
जलंधरं महावीरो रुद्रपुत्रो ननाद च

kārtikeyastato daityaṃ śaktyā vivyādha satvaram |
jalaṃdharaṃ mahāvīro rudraputro nanāda ca

स पूर्णनयनो दैत्यः शक्तिनिर्भिन्नदेहकः ।
पपात भूमौ त्वरितमुदतिष्ठन्महाबलः

sa pūrṇanayano daityaḥ śaktinirbhinnadehakaḥ |
papāta bhūmau tvaritamudatiṣṭhanmahābalaḥ

ततः क्रोधपरीतात्मा कार्तिकेयं जलंधरः ।
गदया ताडयामास हृदये दैत्यपुंगवः

tataḥ krodhaparītātmā kārtikeyaṃ jalaṃdharaḥ |
gadayā tāḍayāmāsa hṛdaye daityapuṃgavaḥ

गदाप्रभावं सफलं दर्शयन्शंकरात्मजः ।
विधिदत्तवराद्व्यास स तूर्णं भूतलेऽपतत्

gadāprabhāvaṃ saphalaṃ darśayanśaṃkarātmajaḥ |
vidhidattavarādvyāsa sa tūrṇaṃ bhūtale'patat

तथैव नंदी ह्यपतद्भूतले गदया हतः ।
महावीरोऽपि रिपुहा किंचिद्व्याकुलमानसः

tathaiva naṃdī hyapatadbhūtale gadayā hataḥ |
mahāvīro'pi ripuhā kiṃcidvyākulamānasaḥ

ततो गणेश्वरः क्रुद्धस्स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् ।
संप्राप्यातिबलो दैत्य गदां परशुनाच्छिनत्

tato gaṇeśvaraḥ kruddhassmṛtvā śivapadāmbujam |
saṃprāpyātibalo daitya gadāṃ paraśunācchinat

वीरभद्रस्त्रिभिर्बाणैर्हृदि विव्याध दानवम् ।
सप्तभिश्च हयान्केतुं धनुश्छत्रं च चिच्छिदे

vīrabhadrastribhirbāṇairhṛdi vivyādha dānavam |
saptabhiśca hayānketuṃ dhanuśchatraṃ ca cicchide

ततोऽतिक्रुद्धो दैत्येन्द्रश्शक्तिमुद्यम्य दारुणाम् ।
गणेशं पातयामास रथमन्यं समारुहत्

tato'tikruddho daityendraśśaktimudyamya dāruṇām |
gaṇeśaṃ pātayāmāsa rathamanyaṃ samāruhat

अभ्यगादथ वेगेन स दैत्येन्द्रो महाबलः ।
विगणय्य हृदा तं वै वीरभद्रं रुषान्वितः

abhyagādatha vegena sa daityendro mahābalaḥ |
vigaṇayya hṛdā taṃ vai vīrabhadraṃ ruṣānvitaḥ

वीरभद्रं जघानाशु तीक्ष्णेनाशीविषेण तम् ।
ननाद च महावीरो दैत्यराजो जलंधरः

vīrabhadraṃ jaghānāśu tīkṣṇenāśīviṣeṇa tam |
nanāda ca mahāvīro daityarājo jalaṃdharaḥ

वीरभद्रोऽपि संकुद्धस्सितधारेण चेषुणा ।
चिच्छेद तच्छरं चैव विव्याध महेषुणा

vīrabhadro'pi saṃkuddhassitadhāreṇa ceṣuṇā |
ciccheda taccharaṃ caiva vivyādha maheṣuṇā

ततस्तौ सूर्यसंकाशौ युयुधाते परस्परम् ।
नानाशस्त्रैस्तथास्त्रैश्च चिरं वीरवरोत्तमौ

tatastau sūryasaṃkāśau yuyudhāte parasparam |
nānāśastraistathāstraiśca ciraṃ vīravarottamau

वीरभद्रस्ततस्तस्य हयान्बाणैरपातयत् ।
धनुश्चिच्छेद रथिनः पताकां चापि वेगतः

vīrabhadrastatastasya hayānbāṇairapātayat |
dhanuściccheda rathinaḥ patākāṃ cāpi vegataḥ

अथो स दैत्यराजो हि पुप्लुवे परिघायुधः ।
वीरभद्रोपकठं स द्रुतमाप महाबलः

atho sa daityarājo hi pupluve parighāyudhaḥ |
vīrabhadropakaṭhaṃ sa drutamāpa mahābalaḥ

परिघेनातिमहता वीरभद्रं जघान ह ।
सबलोऽब्धितनयो मूर्ध्नि वीरो जगर्ज च

parighenātimahatā vīrabhadraṃ jaghāna ha |
sabalo'bdhitanayo mūrdhni vīro jagarja ca

परिघेनातिमहता भिन्नमूर्द्धा गणाधिपः ।
वीरभद्रः पपातोर्व्यां मुमोच रुधिरं बहु

parighenātimahatā bhinnamūrddhā gaṇādhipaḥ |
vīrabhadraḥ papātorvyāṃ mumoca rudhiraṃ bahu

पतितं वीरभद्रं तु दृष्ट्वा रुद्रगणा भयात् ।
अपागच्छन्रणं हित्वा क्रोशमाना महेश्वरम्

patitaṃ vīrabhadraṃ tu dṛṣṭvā rudragaṇā bhayāt |
apāgacchanraṇaṃ hitvā krośamānā maheśvaram

अथ कोलाहलं श्रुत्वा गणानां चन्द्रशेखरः ।
निजपार्श्वस्थितान् वीरानपृच्छद्गणसत्तमान्

atha kolāhalaṃ śrutvā gaṇānāṃ candraśekharaḥ |
nijapārśvasthitān vīrānapṛcchadgaṇasattamān

किमर्थं मद्गणानां हि महाकोलाहलोऽभवत् ।
विचार्यतां महावीराश्शांतिः कार्या मया ध्रुवम्

kimarthaṃ madgaṇānāṃ hi mahākolāhalo'bhavat |
vicāryatāṃ mahāvīrāśśāṃtiḥ kāryā mayā dhruvam

यावत्स देवेशो गणान्पप्रच्छ सादरम् ।
तावद्गणवरास्ते हि समायाताः प्रभुं प्रति

yāvatsa deveśo gaṇānpapraccha sādaram |
tāvadgaṇavarāste hi samāyātāḥ prabhuṃ prati

तान्दृष्ट्वा विकलान्रुद्रः पप्रच्छ इति कुशलं प्रभुः ।
यथावत्ते गणा वृत्तं समाचख्युश्च विस्तरात्

tāndṛṣṭvā vikalānrudraḥ papraccha iti kuśalaṃ prabhuḥ |
yathāvatte gaṇā vṛttaṃ samācakhyuśca vistarāt

तच्छ्रुत्वा भगवानुद्रो महालीलाकरः प्रभुः ।
अभयं दत्तवांस्तेभ्यो महोत्साहं प्रवर्द्धयन्

tacchrutvā bhagavānudro mahālīlākaraḥ prabhuḥ |
abhayaṃ dattavāṃstebhyo mahotsāhaṃ pravarddhayan