अध्याय 15: जलन्धर अमरावती जीत लेता है

एकदा वारिधिसुतो वृन्दापति रुदारधीः ।
सभार्य्यस्संस्थितो वीरोऽसुरैस्सर्वैः समन्वितः

ekadā vāridhisuto vṛndāpati rudāradhīḥ |
sabhāryyassaṃsthito vīro'suraissarvaiḥ samanvitaḥ

तत्राजगाम सुप्रीतस्सुवर्चास्त्वथ भार्गवः ।
तेजः पुंजो मूर्त इव भासयन्सकला दिशः

tatrājagāma suprītassuvarcāstvatha bhārgavaḥ |
tejaḥ puṃjo mūrta iva bhāsayansakalā diśaḥ

तं दृष्ट्वा गुरुमायान्तमसुरास्तेऽखिला द्रुतम् ।
प्रणेमुः प्रीतमनसस्सिंधुपुत्रोऽपि सादरम्

taṃ dṛṣṭvā gurumāyāntamasurāste'khilā drutam |
praṇemuḥ prītamanasassiṃdhuputro'pi sādaram

दत्त्वाशीर्वचनं तेभ्यो भार्गवस्तेजसां निधिः ।
निषसादासने रम्ये संतस्थुस्तेऽपि पूर्ववत्

dattvāśīrvacanaṃ tebhyo bhārgavastejasāṃ nidhiḥ |
niṣasādāsane ramye saṃtasthuste'pi pūrvavat

अथ सिंध्वात्मजो वीरो दृष्ट्वा प्रीत्या निजां सभाम् ।
जलंधरः प्रसन्नोऽभूदनष्टवरशासनः

atha siṃdhvātmajo vīro dṛṣṭvā prītyā nijāṃ sabhām |
jalaṃdharaḥ prasanno'bhūdanaṣṭavaraśāsanaḥ

तत्स्थितं छिन्नशिरसं दृष्ट्वा राहुं स दैत्यराट् ।
पप्रच्छ भार्गवं शीघ्रमिदं सागरनन्दनः

tatsthitaṃ chinnaśirasaṃ dṛṣṭvā rāhuṃ sa daityarāṭ |
papraccha bhārgavaṃ śīghramidaṃ sāgaranandanaḥ

केनेदं विहितं राहोश्शिरच्छेदनकं प्रभो ।
तद्ब्रूहि निखिलं वृत्तं यथावत्तत्त्वतो गुरो

kenedaṃ vihitaṃ rāhośśiracchedanakaṃ prabho |
tadbrūhi nikhilaṃ vṛttaṃ yathāvattattvato guro

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सिन्धुपुत्रस्य भार्गवः ।
स्मृत्वा शिवपदांभोजं प्रत्युवाच यथार्थवत्

ityākarṇya vacastasya sindhuputrasya bhārgavaḥ |
smṛtvā śivapadāṃbhojaṃ pratyuvāca yathārthavat

जलंधर महावीर सर्वासुरसहायक ।
शृणु वृत्तांतमखिलं यथावत्कथयामि ते

jalaṃdhara mahāvīra sarvāsurasahāyaka |
śṛṇu vṛttāṃtamakhilaṃ yathāvatkathayāmi te

पुराभवद्बलिर्वीरो विरोचनसुतो बली ।
हिरण्यकशिपोश्चैव प्रपौत्रो धर्मवित्तमः

purābhavadbalirvīro virocanasuto balī |
hiraṇyakaśipoścaiva prapautro dharmavittamaḥ

पराजितास्सुरास्तेन रमेशं शरणं ययुः ।
सवासवास्स्ववृत्तांतमाचख्युः स्वार्थसाधकाः

parājitāssurāstena rameśaṃ śaraṇaṃ yayuḥ |
savāsavāssvavṛttāṃtamācakhyuḥ svārthasādhakāḥ

तदाज्ञया सुरैः सार्द्धं चक्रुस्संधिमथो सुराः ।
स्वकार्यसिद्धये तातच्छलकर्मविचक्षणाः

tadājñayā suraiḥ sārddhaṃ cakrussaṃdhimatho surāḥ |
svakāryasiddhaye tātacchalakarmavicakṣaṇāḥ

अथामृतार्थे सिंधोश्च मंथनं चक्रुरादरात् ।
विष्णोस्सहायिनस्ते हि सुरास्सर्वेऽसुरैस्सह

athāmṛtārthe siṃdhośca maṃthanaṃ cakrurādarāt |
viṣṇossahāyinaste hi surāssarve'suraissaha

ततो रत्नोपहरणमकार्षुर्दैत्यशत्रवः ।
जगृहुर्यत्नतो देवाः पपुरप्यमृतं छलात्

tato ratnopaharaṇamakārṣurdaityaśatravaḥ |
jagṛhuryatnato devāḥ papurapyamṛtaṃ chalāt

ततः पराभवं चक्रुरसुराणां सहायतः ।
विष्णोस्सुरास्सचक्रास्तेऽमृतापानाद्बलान्विताः

tataḥ parābhavaṃ cakrurasurāṇāṃ sahāyataḥ |
viṣṇossurāssacakrāste'mṛtāpānādbalānvitāḥ

शिरश्छेदं चकारासौ पिबतश्चामृतं हरिः ।
राहोर्देवसभां हि पक्षपाती हरेस्सदा

śiraśchedaṃ cakārāsau pibataścāmṛtaṃ hariḥ |
rāhordevasabhāṃ hi pakṣapātī haressadā

एवं कविस्तस्य शिरश्छेदं राहोश्शशंस च ।
अमृतार्थे समुद्रस्य मंथनं देवकारितम्

evaṃ kavistasya śiraśchedaṃ rāhośśaśaṃsa ca |
amṛtārthe samudrasya maṃthanaṃ devakāritam

रत्नोपहरणं चैव दैत्यानां च पराभवम् ।
देवैरमृतपानं च कृतं सर्वं च विस्तरात्

ratnopaharaṇaṃ caiva daityānāṃ ca parābhavam |
devairamṛtapānaṃ ca kṛtaṃ sarvaṃ ca vistarāt

तदाकर्ण्य महावीरोम्बुधिबालः प्रतापवान् ।
चुक्रोध क्रोधरक्ताक्षस्स्वपितुर्मंथनं तदा

tadākarṇya mahāvīrombudhibālaḥ pratāpavān |
cukrodha krodharaktākṣassvapiturmaṃthanaṃ tadā

अथ दूतं समाहूय घस्मराभिधमुत्तमम् ।
सर्वं शशंस चरितं यदाह गुरुरात्मवान्

atha dūtaṃ samāhūya ghasmarābhidhamuttamam |
sarvaṃ śaśaṃsa caritaṃ yadāha gururātmavān

अथ तं प्रेषयामास स्वदूतं शक्रसन्निधौ ।
संमान्य बहुशः प्रीत्याऽभयं दत्त्वा विशारदम्

atha taṃ preṣayāmāsa svadūtaṃ śakrasannidhau |
saṃmānya bahuśaḥ prītyā'bhayaṃ dattvā viśāradam

दूतस्त्रिविष्टपं तस्य जगामारमलं सुधीः ।
घस्मरोंऽबुधिबालस्य सर्वदेवसमन्वितम्

dūtastriviṣṭapaṃ tasya jagāmāramalaṃ sudhīḥ |
ghasmaroṃ'budhibālasya sarvadevasamanvitam

तत्र गत्वा स दूतस्तु सुधर्मां प्राप्य सत्वरम् ।
गर्वादखर्वमौलिर्हि देवेन्द्रं वाक्यमब्रवीत्

tatra gatvā sa dūtastu sudharmāṃ prāpya satvaram |
garvādakharvamaulirhi devendraṃ vākyamabravīt

जलंधरोऽब्धि तनयस्सर्वदैत्यजनेश्वरः ।
सुप्रतापी महावीरस्स्वयं कविसहायवान्

jalaṃdharo'bdhi tanayassarvadaityajaneśvaraḥ |
supratāpī mahāvīrassvayaṃ kavisahāyavān

दूतोऽहं तस्य वीरस्य घस्मराख्यो न घस्मरः ।
प्रेषितस्तेन वीरेण त्वत्सकाशमिहागतः

dūto'haṃ tasya vīrasya ghasmarākhyo na ghasmaraḥ |
preṣitastena vīreṇa tvatsakāśamihāgataḥ

अव्याहताज्ञस्वर्वत्र जलंधर उदग्रधीः ।
निर्जिताखिलदैत्यारिस्स यदाह शृणुष्व तत्

avyāhatājñasvarvatra jalaṃdhara udagradhīḥ |
nirjitākhiladaityārissa yadāha śṛṇuṣva tat

कस्मात्त्वया मम पिता मथितस्सागरोऽद्रिणा ।
नीतानि सर्वरत्नानि पितुर्मे देवताधम

kasmāttvayā mama pitā mathitassāgaro'driṇā |
nītāni sarvaratnāni piturme devatādhama

उचितं न कृतं तेऽद्य तानि शीघ्रं प्रयच्छ मे ।
ममायाहि विचार्येत्थं शरणं दैवतैस्सह

ucitaṃ na kṛtaṃ te'dya tāni śīghraṃ prayaccha me |
mamāyāhi vicāryetthaṃ śaraṇaṃ daivataissaha

अन्यथा ते भयं भूरि भविष्यति सुराधम ।
राज्यविध्वंसनं चैव सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

anyathā te bhayaṃ bhūri bhaviṣyati surādhama |
rājyavidhvaṃsanaṃ caiva satyametadbravīmyaham

इति दूतवचः श्रुत्वा विस्मितस्त्रिदशाधिपः ।
उवाच तं स्मरन्निन्द्रो भयरोषसमन्वितः

iti dūtavacaḥ śrutvā vismitastridaśādhipaḥ |
uvāca taṃ smarannindro bhayaroṣasamanvitaḥ

अद्रयो मद्भयात्त्रस्तास्स्वकुक्षिस्था यतः कृताः ।
अन्येऽपि मद्द्विषस्तेन रक्षिता दितिजाः पुरा

adrayo madbhayāttrastāssvakukṣisthā yataḥ kṛtāḥ |
anye'pi maddviṣastena rakṣitā ditijāḥ purā

तस्मात्तद्रत्नजातं तु मया सर्वं हृतं किल ।
न तिष्ठति मम द्रोही सुखं सत्यं ब्रवीम्यहम्

tasmāttadratnajātaṃ tu mayā sarvaṃ hṛtaṃ kila |
na tiṣṭhati mama drohī sukhaṃ satyaṃ bravīmyaham

शंखोप्येव पुरा दैत्यो मां द्विषन्सागरात्मजः ।
अभवन्मूढचित्तस्तु साधुसंगात्समुज्झित

śaṃkhopyeva purā daityo māṃ dviṣansāgarātmajaḥ |
abhavanmūḍhacittastu sādhusaṃgātsamujjhita

ममानुजेन हरिणा निहतस्य हि पापधीः ।
हिंसकस्साधुसंधस्य पापिष्ठस्सागरोदरे

mamānujena hariṇā nihatasya hi pāpadhīḥ |
hiṃsakassādhusaṃdhasya pāpiṣṭhassāgarodare

तद्गच्छ दूत शीघ्रं त्वं कथयस्वास्य तत्त्वतः ।
अब्धिपुत्रस्य सर्वं हि सिंधोर्मंथनकारणम्

tadgaccha dūta śīghraṃ tvaṃ kathayasvāsya tattvataḥ |
abdhiputrasya sarvaṃ hi siṃdhormaṃthanakāraṇam

इत्थं विसर्जितो दूतो घस्मराख्यस्सुबुद्धिमान् ।
तदेन्द्रेणागमत्तूर्ण्णं यत्र वीरो जलंधरः

itthaṃ visarjito dūto ghasmarākhyassubuddhimān |
tadendreṇāgamattūrṇṇaṃ yatra vīro jalaṃdharaḥ

तदिदं वचनं दैत्यराजो हि तेन धीमता ।
कथितो निखिलं शक्रप्रोक्तं दूतेन वै तदा

tadidaṃ vacanaṃ daityarājo hi tena dhīmatā |
kathito nikhilaṃ śakraproktaṃ dūtena vai tadā

तन्निशम्य ततो दैत्यो रोषात्प्रस्फुरिताधरः ।
उद्योगमकरोत्तूर्णं सर्वदेवजिगीषया

tanniśamya tato daityo roṣātprasphuritādharaḥ |
udyogamakarottūrṇaṃ sarvadevajigīṣayā

तदोद्योगेऽसुरेन्द्रस्य दिग्भ्यः पातालतस्तथा ।
दितिजाः प्रत्यपद्यंत कोटिशःकोटिशस्तथा

tadodyoge'surendrasya digbhyaḥ pātālatastathā |
ditijāḥ pratyapadyaṃta koṭiśaḥkoṭiśastathā

अथ शुंभनिशुंभाद्यै बलाधिपतिकोटिभिः ।
निर्जगाम महावीरः सिन्धुपुत्रः प्रतापवान्

atha śuṃbhaniśuṃbhādyai balādhipatikoṭibhiḥ |
nirjagāma mahāvīraḥ sindhuputraḥ pratāpavān

प्राप त्रिविष्टपं सद्यः सर्वसैन्यसमावृतः ।
दध्मौ शंखं जलधिजो नेदुर्वीराश्च सर्वतः

prāpa triviṣṭapaṃ sadyaḥ sarvasainyasamāvṛtaḥ |
dadhmau śaṃkhaṃ jaladhijo nedurvīrāśca sarvataḥ

गत्वा त्रिविष्टपं दैत्यो नन्दनाधिष्ठितोऽभवत् ।
सर्व सैन्यं समावृत्य कुर्वाणः सिंहवद्रवम्

gatvā triviṣṭapaṃ daityo nandanādhiṣṭhito'bhavat |
sarva sainyaṃ samāvṛtya kurvāṇaḥ siṃhavadravam

पुरमावृत्य तिष्ठत्तद्दृष्ट्वा सैन्यबलं महत् ।
निर्ययुस्त्वमरावत्या देवा युद्धाय दंशिताः

puramāvṛtya tiṣṭhattaddṛṣṭvā sainyabalaṃ mahat |
niryayustvamarāvatyā devā yuddhāya daṃśitāḥ

ततस्समभवद्युद्धं देवदानवसेनयोः ।
मुसलैः परिघैर्बाणैर्गदापरशुशक्तिभिः

tatassamabhavadyuddhaṃ devadānavasenayoḥ |
musalaiḥ parighairbāṇairgadāparaśuśaktibhiḥ

तेऽन्योन्यं समधावेतां जघ्नतुश्च परस्परम् ।
क्षणेनाभवतां सेने रुधिरौघपरिप्लुते

te'nyonyaṃ samadhāvetāṃ jaghnatuśca parasparam |
kṣaṇenābhavatāṃ sene rudhiraughapariplute

पतितैः पात्यमानैश्च गजाश्वरथपत्तिभिः ।
व्यराजत रणे भूमिस्संध्याभ्रपटलैरिव

patitaiḥ pātyamānaiśca gajāśvarathapattibhiḥ |
vyarājata raṇe bhūmissaṃdhyābhrapaṭalairiva

तत्र युद्धे मृतान्दैत्यान्भार्गवस्तानजीवयत् ।
विद्ययामृतजीविन्या मंत्रितैस्तोयबिन्दुभिः

tatra yuddhe mṛtāndaityānbhārgavastānajīvayat |
vidyayāmṛtajīvinyā maṃtritaistoyabindubhiḥ

देवानपि तथा युद्धे तत्राजीवयदंगिराः ।
दिव्यौषधैस्समानीय द्रोणाद्रेस्स पुनःपुनः

devānapi tathā yuddhe tatrājīvayadaṃgirāḥ |
divyauṣadhaissamānīya droṇādressa punaḥpunaḥ

दृष्टवान्स तथा युद्धे पुनरेव समुत्थितान् ।
जलंधरः क्रोधवशो भार्गवं वाक्यमब्रवीत्

dṛṣṭavānsa tathā yuddhe punareva samutthitān |
jalaṃdharaḥ krodhavaśo bhārgavaṃ vākyamabravīt

मया देवा हता युद्धे उत्तिष्ठंति कथं पुनः ।
ततः संजीविनी विद्या नैवान्यत्रेति वै श्रुता

mayā devā hatā yuddhe uttiṣṭhaṃti kathaṃ punaḥ |
tataḥ saṃjīvinī vidyā naivānyatreti vai śrutā

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सिन्धुपुत्रस्य भार्गवः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा गुरुश्शुक्रो जलंधरम्

ityākarṇya vacastasya sindhuputrasya bhārgavaḥ |
pratyuvāca prasannātmā guruśśukro jalaṃdharam

दिव्यौषधीस्समानीय द्रोणाद्रेरंगिरास्सुरान् ।
जीवयत्येष वै तात सत्यं जानीहि मे वचः

divyauṣadhīssamānīya droṇādreraṃgirāssurān |
jīvayatyeṣa vai tāta satyaṃ jānīhi me vacaḥ

जयमिच्छसि चेत्तात शृणु मे वचनं शुभम् ।
ततः सोऽरं भुजाभ्यां त्वं द्रोणमब्धावुपाहर

jayamicchasi cettāta śṛṇu me vacanaṃ śubham |
tataḥ so'raṃ bhujābhyāṃ tvaṃ droṇamabdhāvupāhara

इत्युक्तस्स तु दैत्येन्द्रो गुरुणा भार्गवेण ह ।
द्रुतं जगाम यत्रासावास्ते चैवाद्रिराट् च सः

ityuktassa tu daityendro guruṇā bhārgaveṇa ha |
drutaṃ jagāma yatrāsāvāste caivādrirāṭ ca saḥ

भुजाभ्यां तरसा दैत्यो नीत्वा द्रोणं च तं तदा ।
प्राक्षिपत्सागरे तूर्णं चित्रं न हरतेजसि

bhujābhyāṃ tarasā daityo nītvā droṇaṃ ca taṃ tadā |
prākṣipatsāgare tūrṇaṃ citraṃ na haratejasi

पुनरायान्महावीरस्सिन्धुपुत्रो महाहवम् ।
जघानास्त्रैश्च विविधैस्सुरान्कृत्वा बलं महत्

punarāyānmahāvīrassindhuputro mahāhavam |
jaghānāstraiśca vividhaissurānkṛtvā balaṃ mahat

अथ देवान्हतान्दृष्ट्वा द्रोणाद्रिमगमद्गुरुः ।
तावत्तत्र गिरीद्रं तं न ददर्श सुरार्चितः

atha devānhatāndṛṣṭvā droṇādrimagamadguruḥ |
tāvattatra girīdraṃ taṃ na dadarśa surārcitaḥ

ज्ञात्वा दैत्यहृतं द्रोणं धिषणो भयविह्वलः ।
आगत्य देवान्प्रोवाच जीवो व्याकुलमानसः

jñātvā daityahṛtaṃ droṇaṃ dhiṣaṇo bhayavihvalaḥ |
āgatya devānprovāca jīvo vyākulamānasaḥ

पलायध्वं सुरास्सर्वे द्रोणो नास्ति गिरिर्महान् ।
ध्रुवं ध्वस्तश्च दैत्येन पाथोधितनयेन हि

palāyadhvaṃ surāssarve droṇo nāsti girirmahān |
dhruvaṃ dhvastaśca daityena pāthodhitanayena hi

जलंधरो महादैत्यो नायं जेतुं क्षमो यतः ।
रुद्रांशसंभवो ह्येष सर्वामरविमर्दनः

jalaṃdharo mahādaityo nāyaṃ jetuṃ kṣamo yataḥ |
rudrāṃśasaṃbhavo hyeṣa sarvāmaravimardanaḥ

मया ज्ञातः प्रभावोऽस्य यथोत्पन्नः स्वयं सुराः ।
शिवापमानकृच्छक्रचेष्टितं स्मरताखिलम्

mayā jñātaḥ prabhāvo'sya yathotpannaḥ svayaṃ surāḥ |
śivāpamānakṛcchakraceṣṭitaṃ smaratākhilam

श्रुत्वा तद्वचनं देवास्सुराचार्यप्रकीर्तितम् ।
जयाशां त्यक्तवंतस्ते भयविह्वलितास्तथा

śrutvā tadvacanaṃ devāssurācāryaprakīrtitam |
jayāśāṃ tyaktavaṃtaste bhayavihvalitāstathā

दैत्यराजेन तेनातिहन्यमानास्समंततः ।
धैर्यं त्यक्त्वा पलायंत दिशो दश सवासवाः

daityarājena tenātihanyamānāssamaṃtataḥ |
dhairyaṃ tyaktvā palāyaṃta diśo daśa savāsavāḥ

देवान्विद्रावितान्दृष्ट्वा दैत्यस्सागरनंदनः ।
शंखभेरी जयरवैः प्रविवेशामरावतीम्

devānvidrāvitāndṛṣṭvā daityassāgaranaṃdanaḥ |
śaṃkhabherī jayaravaiḥ praviveśāmarāvatīm

प्रविष्टे नगरीं दैत्ये देवाः शक्रपुरोगमाः ।
सुवर्णाद्रिगुहां प्राप्ता न्यवसन्दैत्यतापिताः

praviṣṭe nagarīṃ daitye devāḥ śakrapurogamāḥ |
suvarṇādriguhāṃ prāptā nyavasandaityatāpitāḥ

तदैव सर्वेष्वसुरोऽधिकारेष्विन्द्रादिकानां विनिवेश्य सम्यक् ।
शुंभादिकान्दैत्यवरान् पृथक्पृथक्स्वयं सुवर्णादिगुहां व्यगान्मुने

tadaiva sarveṣvasuro'dhikāreṣvindrādikānāṃ viniveśya samyak |
śuṃbhādikāndaityavarān pṛthakpṛthaksvayaṃ suvarṇādiguhāṃ vyagānmune