अध्याय 16: विष्णु जलन्धर से युद्ध को निकलते हैं

पुनर्दैत्यं समायांतं दृष्ट्वा देवास्सवासवाः ।
भयात्प्रकंपितास्सर्वे सहैवादुद्रुवुर्द्रुतम्

punardaityaṃ samāyāṃtaṃ dṛṣṭvā devāssavāsavāḥ |
bhayātprakaṃpitāssarve sahaivādudruvurdrutam

वैकुंठं प्रययुस्सर्वे पुरस्कृत्य प्रजापतिम् ।
तुष्टुवुस्ते सुरा नत्वा सप्रजापतयोऽखिलाः

vaikuṃṭhaṃ prayayussarve puraskṛtya prajāpatim |
tuṣṭuvuste surā natvā saprajāpatayo'khilāḥ

हृषीकेश महाबाहो भगवन् मधुसूदन ।
नमस्ते देवदेवेश सर्वदैत्यविनाशक

hṛṣīkeśa mahābāho bhagavan madhusūdana |
namaste devadeveśa sarvadaityavināśaka

मत्स्यरूपाय ते विष्णो वेदान्नीतवते नमः ।
सत्यव्रतेन सद्राज्ञा प्रलयाब्धिविहारिणे

matsyarūpāya te viṣṇo vedānnītavate namaḥ |
satyavratena sadrājñā pralayābdhivihāriṇe

कुर्वाणानां सुराणां च मथनायोद्यमं भृशम् ।
बिभ्रते मंदरगिरिं कूर्मरूपाय ते नमः

kurvāṇānāṃ surāṇāṃ ca mathanāyodyamaṃ bhṛśam |
bibhrate maṃdaragiriṃ kūrmarūpāya te namaḥ

नमस्ते भगवन्नाथ क्रतवे सूकरात्मने ।
वसुंधरां जनाधारां मूद्धतो बिभ्रते नमः

namaste bhagavannātha kratave sūkarātmane |
vasuṃdharāṃ janādhārāṃ mūddhato bibhrate namaḥ

वामनाय नमस्तुभ्यमुप्रेन्द्राख्याय विष्णवे ।
विप्ररूपेण दैत्येन्द्रं बलिं छलयते विभो

vāmanāya namastubhyamuprendrākhyāya viṣṇave |
viprarūpeṇa daityendraṃ baliṃ chalayate vibho

नमः परशुरामाय क्षत्रनिःक्षत्रकारिणे ।
मातुर्हितकृते तुभ्यं कुपितायासतां द्रुहे

namaḥ paraśurāmāya kṣatraniḥkṣatrakāriṇe |
māturhitakṛte tubhyaṃ kupitāyāsatāṃ druhe

रामाय लोकरामाय मर्यादापुरुषाय ते ।
रावणांतकरायाशु सीतायाः पतये नमः

rāmāya lokarāmāya maryādāpuruṣāya te |
rāvaṇāṃtakarāyāśu sītāyāḥ pataye namaḥ

नमस्ते ज्ञानगूढाय कृष्णाय परमात्मन ।
राधाविहारशीलाय नानालीलाकराय च

namaste jñānagūḍhāya kṛṣṇāya paramātmana |
rādhāvihāraśīlāya nānālīlākarāya ca

नमस्ते गूढदेहाय वेदनिंदाकराय च ।
योगाचार्याय जैनाय वौद्धरूपाय मापते

namaste gūḍhadehāya vedaniṃdākarāya ca |
yogācāryāya jaināya vauddharūpāya māpate

नमस्ते कल्किरूपाय म्लेच्छानामंतकारिणे ।
अनन्तशक्तिरूपाय सद्धर्मस्थापनाय च

namaste kalkirūpāya mlecchānāmaṃtakāriṇe |
anantaśaktirūpāya saddharmasthāpanāya ca

नमस्ते कपिलरूपाय देवहूत्यै महात्मने ।
वदते सांख्ययोगं च सांख्याचार्याय वै प्रभो

namaste kapilarūpāya devahūtyai mahātmane |
vadate sāṃkhyayogaṃ ca sāṃkhyācāryāya vai prabho

नमः परमहंसाय ज्ञानं संवदते परम् ।
विधात्रे ज्ञानरूपाय येनात्मा संप्रसीदति

namaḥ paramahaṃsāya jñānaṃ saṃvadate param |
vidhātre jñānarūpāya yenātmā saṃprasīdati

वेदव्यासाय वेदानां विभागं कुर्वते नमः ।
हिताय सर्वलोकानां पुराणरचनाय च

vedavyāsāya vedānāṃ vibhāgaṃ kurvate namaḥ |
hitāya sarvalokānāṃ purāṇaracanāya ca

एवं मत्स्यादितनुभिर्भक्तकार्योद्यताय ते ।
सर्गस्थितिध्वंसकर्त्रे नमस्ते ब्रह्मणे प्रभो

evaṃ matsyāditanubhirbhaktakāryodyatāya te |
sargasthitidhvaṃsakartre namaste brahmaṇe prabho

आर्तिहंत्रे स्वदासानां सुखदाय शुभाय च ।
पीताम्बराय हरये तार्क्ष्ययानाय ते नमः ।
सर्वक्रियायैककर्त्रे शरण्याय नमोनमः

ārtihaṃtre svadāsānāṃ sukhadāya śubhāya ca |
pītāmbarāya haraye tārkṣyayānāya te namaḥ |
sarvakriyāyaikakartre śaraṇyāya namonamaḥ

दैत्यसंतापितामर्त्य दुःखादिध्वंसवज्रक ।
शेषतल्पशयायार्कचन्द्रनेत्राय ते नमः

daityasaṃtāpitāmartya duḥkhādidhvaṃsavajraka |
śeṣatalpaśayāyārkacandranetrāya te namaḥ

कृपासिन्धो रमानाथ पाहि नश्शरणागतान् ।
जलंधरेण देवाश्च स्वर्गात्सर्वे निराकृताः

kṛpāsindho ramānātha pāhi naśśaraṇāgatān |
jalaṃdhareṇa devāśca svargātsarve nirākṛtāḥ

सूर्यो निस्सारितः स्थानाच्चन्द्रो वह्निस्तथैव च ।
पातालान्नागराजश्च धर्मराजो निराकृतः

sūryo nissāritaḥ sthānāccandro vahnistathaiva ca |
pātālānnāgarājaśca dharmarājo nirākṛtaḥ

विचरंति यथा मर्त्याश्शोभंते नैव ते सुराः ।
शरणं ते वयं प्राप्ता वधस्तस्य विचिंत्यताम्

vicaraṃti yathā martyāśśobhaṃte naiva te surāḥ |
śaraṇaṃ te vayaṃ prāptā vadhastasya viciṃtyatām

इति दीनवचश्श्रुत्वा देवानां मधुसूदनः ।
जगाद करुणासिन्धुर्मे घनिर्ह्रादया गिरा

iti dīnavacaśśrutvā devānāṃ madhusūdanaḥ |
jagāda karuṇāsindhurme ghanirhrādayā girā

भयं त्यजत हे देवा गमिष्याम्यहमाहवम् ।
जलंधरेण दैत्येन करिष्यामि पराक्रमम्

bhayaṃ tyajata he devā gamiṣyāmyahamāhavam |
jalaṃdhareṇa daityena kariṣyāmi parākramam

इत्युक्त्वा सहसोत्थाय दैत्यारिः खिन्नमानसः ।
आरोहद्गरुडं वेगात्कृपया भक्तवत्सलः

ityuktvā sahasotthāya daityāriḥ khinnamānasaḥ |
ārohadgaruḍaṃ vegātkṛpayā bhaktavatsalaḥ

गच्छन्तं वल्लभं दृष्ट्वा देवैस्सार्द्धं समुद्रजा ।
सांजलिर्बाष्पनयना लक्ष्मीर्वचनमब्रवीत्

gacchantaṃ vallabhaṃ dṛṣṭvā devaissārddhaṃ samudrajā |
sāṃjalirbāṣpanayanā lakṣmīrvacanamabravīt

अहं ते वल्लभा नाथ भक्ता यदि च सर्वदा ।
तत्कथं ते मम भ्राता युद्धे वध्यः कृपानिधे

ahaṃ te vallabhā nātha bhaktā yadi ca sarvadā |
tatkathaṃ te mama bhrātā yuddhe vadhyaḥ kṛpānidhe

जलंधरेण दैत्येन करिष्यामि पराक्रमम् ।
तैस्संस्तुतो गमिष्यामि युद्धाय त्वरितान्वितः

jalaṃdhareṇa daityena kariṣyāmi parākramam |
taissaṃstuto gamiṣyāmi yuddhāya tvaritānvitaḥ

रुद्रांशसंभवत्वाच्च ब्रह्मणो वचनादपि ।
प्रीत्या च तव नैवायं मम वध्यो जलंधरः

rudrāṃśasaṃbhavatvācca brahmaṇo vacanādapi |
prītyā ca tava naivāyaṃ mama vadhyo jalaṃdharaḥ

इत्युक्त्वा गरुडारूढश्शंखचक्रगदासिभृत् ।
विष्णुर्वेगाद्ययौ योद्धुं देवैश्शक्रादिभिस्सह

ityuktvā garuḍārūḍhaśśaṃkhacakragadāsibhṛt |
viṣṇurvegādyayau yoddhuṃ devaiśśakrādibhissaha

द्रुतं स प्राप तत्रैव यत्र दैत्यो जलंधरः ।
कुर्वन् सिंहरवं देवैर्ज्वलद्भिर्विष्णुतेजसा

drutaṃ sa prāpa tatraiva yatra daityo jalaṃdharaḥ |
kurvan siṃharavaṃ devairjvaladbhirviṣṇutejasā

अथारुणानुजजवपक्षवातप्रपीडिताः ।
वात्याविवर्तिता दैत्या बभ्रमुः खे यथा घनाः

athāruṇānujajavapakṣavātaprapīḍitāḥ |
vātyāvivartitā daityā babhramuḥ khe yathā ghanāḥ

ततो जलंधरो दृष्ट्वा दैत्यान् वात्याप्रपीडितान् ।
उद्धृत्य वचनं क्रोधाद्द्रुतं विष्णुं समभ्यगात्

tato jalaṃdharo dṛṣṭvā daityān vātyāprapīḍitān |
uddhṛtya vacanaṃ krodhāddrutaṃ viṣṇuṃ samabhyagāt

एतस्मिन्नंतरे देवाश्चक्रुर्युद्धं प्रहर्षिताः ।
तेजसा च हरेः पुष्टा महाबलसमन्विताः

etasminnaṃtare devāścakruryuddhaṃ praharṣitāḥ |
tejasā ca hareḥ puṣṭā mahābalasamanvitāḥ

युद्धोद्यतं समालोक्य देवसैन्यमुपस्थितम् ।
दैत्यानाज्ञापयामास समरे चातिदुर्मदान्

yuddhodyataṃ samālokya devasainyamupasthitam |
daityānājñāpayāmāsa samare cātidurmadān

भोभो दैत्यवरा यूयं युद्धं कुरुत दुस्तरम् ।
शक्राद्यैरमरैरद्य प्रबलैः कातरैस्सदा

bhobho daityavarā yūyaṃ yuddhaṃ kuruta dustaram |
śakrādyairamarairadya prabalaiḥ kātaraissadā

मौर्यास्तु लक्षसंख्याता धौम्रा हि शतसंख्यकाः ।
असुराः कोटिसंख्याताः कालकेयास्तथैव च

mauryāstu lakṣasaṃkhyātā dhaumrā hi śatasaṃkhyakāḥ |
asurāḥ koṭisaṃkhyātāḥ kālakeyāstathaiva ca

कालकानां दौर्हृदानां कंकानां लक्षसंख्यया ।
अन्येऽपि स्वबलैर्युक्ता विनिर्यांतु ममाज्ञया

kālakānāṃ daurhṛdānāṃ kaṃkānāṃ lakṣasaṃkhyayā |
anye'pi svabalairyuktā viniryāṃtu mamājñayā

सर्वे सज्जा विनिर्यात बहुसेनाभिसंयुताः ।
नानाशस्त्रास्त्रसंयुक्ता निर्भयाः गतसंशयाः

sarve sajjā viniryāta bahusenābhisaṃyutāḥ |
nānāśastrāstrasaṃyuktā nirbhayāḥ gatasaṃśayāḥ

भोभो शुंभनिशुंभौ च देवान्समरकातरान् ।
क्षणेन सुमहावीर्यौ तुच्छान्नाशयतं युवाम्

bhobho śuṃbhaniśuṃbhau ca devānsamarakātarān |
kṣaṇena sumahāvīryau tucchānnāśayataṃ yuvām

दैत्या जलंधराज्ञप्ता इत्थं युद्धविशारदाः ।
युयुधुस्ते सुरास्सर्वे चतुरंगबलान्विताः

daityā jalaṃdharājñaptā itthaṃ yuddhaviśāradāḥ |
yuyudhuste surāssarve caturaṃgabalānvitāḥ

गदाभिस्तीक्ष्णबाणैश्च शूलपट्टिशतोमरैः ।
केचित्परशुशूलैश्च निजघ्नुस्ते परस्परम्

gadābhistīkṣṇabāṇaiśca śūlapaṭṭiśatomaraiḥ |
kecitparaśuśūlaiśca nijaghnuste parasparam

नानायुधैश्च परैस्तत्र निजघ्नुस्ते बलान्विता ।
देवास्तथा महावीरा हृषीकेशबलान्विताः ।
युयुधुस्तीक्ष्णबाणाश्च क्षिपंतस्सिंहवद्रवाः

nānāyudhaiśca paraistatra nijaghnuste balānvitā |
devāstathā mahāvīrā hṛṣīkeśabalānvitāḥ |
yuyudhustīkṣṇabāṇāśca kṣipaṃtassiṃhavadravāḥ

केचिद्बाणैस्तु तीक्ष्णैश्च केचिन्मुसलतोमरैः ।
केचित्परशुशूलैश्च निजघ्नुस्ते परस्परम्

kecidbāṇaistu tīkṣṇaiśca kecinmusalatomaraiḥ |
kecitparaśuśūlaiśca nijaghnuste parasparam

इत्थं सुराणां दैत्यानां संग्रामस्समभून्महान् ।
अत्युल्बणो मुनीनां हि सिद्धानां भय कारकः

itthaṃ surāṇāṃ daityānāṃ saṃgrāmassamabhūnmahān |
atyulbaṇo munīnāṃ hi siddhānāṃ bhaya kārakaḥ