अध्याय 14: शिव के तेज से जलन्धर का जन्म

सनत्कुमार सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते ।
श्रुतेयमद्भुता मेऽद्य कथा शंभोर्महात्मनः

sanatkumāra sarvajña brahmaputra namostu te |
śruteyamadbhutā me'dya kathā śaṃbhormahātmanaḥ

क्षिप्ते स्वतेजसि ब्रह्मन्भालनेत्रसमुद्भवे ।
लवणांभसि किं ताताभवत्तत्र वदाशु तत्

kṣipte svatejasi brahmanbhālanetrasamudbhave |
lavaṇāṃbhasi kiṃ tātābhavattatra vadāśu tat

शृणु तात महाप्राज्ञ शिवलीलां महाद्भुताम् ।
यच्छ्रुत्वा श्रद्धया भक्तो योगिनां गतिमाप्नुयात्

śṛṇu tāta mahāprājña śivalīlāṃ mahādbhutām |
yacchrutvā śraddhayā bhakto yogināṃ gatimāpnuyāt

अथो शिवस्य तत्तेजो भालनेत्रसमुद्भवम् ।
क्षिप्तं च लवणाम्भोधौ सद्यो बालत्वमाप ह

atho śivasya tattejo bhālanetrasamudbhavam |
kṣiptaṃ ca lavaṇāmbhodhau sadyo bālatvamāpa ha

तत्र वै सिंधुगंगायाः सागरस्य च संगमे ।
रुरोदोच्चैस्स वै बाल सर्वलोक भयंकरः

tatra vai siṃdhugaṃgāyāḥ sāgarasya ca saṃgame |
rurodoccaissa vai bāla sarvaloka bhayaṃkaraḥ

रुदतस्तस्य शब्देन प्राकंपद्धरणी मुहुः ।
स्वर्गश्च सत्यलोकश्च तत्स्वनाद्बधिरीकृतः

rudatastasya śabdena prākaṃpaddharaṇī muhuḥ |
svargaśca satyalokaśca tatsvanādbadhirīkṛtaḥ

बालस्य रोदनेनैव सर्वे लोकाश्च तत्रसुः ।
सर्वतो लोकपालाश्च विह्वलीकृतमानसाः

bālasya rodanenaiva sarve lokāśca tatrasuḥ |
sarvato lokapālāśca vihvalīkṛtamānasāḥ

किं बहूक्तेन विप्रेन्द्र चचाल सचराचरम् ।
भुवनं निखिलं तात रोदनात्तच्छिशोर्विभो

kiṃ bahūktena viprendra cacāla sacarācaram |
bhuvanaṃ nikhilaṃ tāta rodanāttacchiśorvibho

अथ ते व्याकुलास्सर्वे देवास्समुनयो द्रुतम् ।
पितामहं लोकगुरुं ब्रह्माणं शरणं ययुः

atha te vyākulāssarve devāssamunayo drutam |
pitāmahaṃ lokaguruṃ brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

तत्र गत्वा च ते देवा सुनयश्च सवासवाः ।
प्रणम्य च सुसंस्तुत्य प्रोचुस्तं परमेष्ठिनम्

tatra gatvā ca te devā sunayaśca savāsavāḥ |
praṇamya ca susaṃstutya procustaṃ parameṣṭhinam

लोकाधीश सुराधीश भयन्नस्समुपस्थितम् ।
तन्नाशय महायोगिञ्जातोयं ह्यद्भुतो रवः

lokādhīśa surādhīśa bhayannassamupasthitam |
tannāśaya mahāyogiñjātoyaṃ hyadbhuto ravaḥ

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः ।
गंतुमैच्छत्ततस्तत्र किमेतदिति विस्मितः

ityākarṇya vacasteṣāṃ brahmā lokapitāmahaḥ |
gaṃtumaicchattatastatra kimetaditi vismitaḥ

ततो ब्रह्मा सुरैस्तातावतरत्सत्यलोकतः ।
रसां तज्ज्ञातुमिच्छन्स समुद्रमगमत्तदा

tato brahmā suraistātāvataratsatyalokataḥ |
rasāṃ tajjñātumicchansa samudramagamattadā

यावत्तत्रागतो ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ।
तावत्समुद्रस्योत्संगे तं बालं स ददर्श ह

yāvattatrāgato brahmā sarvalokapitāmahaḥ |
tāvatsamudrasyotsaṃge taṃ bālaṃ sa dadarśa ha

आगतं विधिमालोक्य देवरूप्यथ सागरः ।
प्रणम्य शिरसा बालं तस्योत्संगे न्यवेशयत्

āgataṃ vidhimālokya devarūpyatha sāgaraḥ |
praṇamya śirasā bālaṃ tasyotsaṃge nyaveśayat

ततो ब्रह्माब्रवीद्वाक्यं सागरं विस्मयान्वितः ।
जलराशे द्रुतं ब्रूहि कस्यायं शिशुरद्भुतः

tato brahmābravīdvākyaṃ sāgaraṃ vismayānvitaḥ |
jalarāśe drutaṃ brūhi kasyāyaṃ śiśuradbhutaḥ

ब्रह्मणो वाक्यमाकर्ण्य मुदितस्सागरस्तदा ।
प्रत्युवाच प्रजेशं स नत्वा स्तुत्वा कृतांजलिः

brahmaṇo vākyamākarṇya muditassāgarastadā |
pratyuvāca prajeśaṃ sa natvā stutvā kṛtāṃjaliḥ

भो भो ब्रह्मन्मया प्राप्तो बालकोऽयमजानता ।
प्रभवं सिंधुगंगायामकस्मात्सर्वलोकप

bho bho brahmanmayā prāpto bālako'yamajānatā |
prabhavaṃ siṃdhugaṃgāyāmakasmātsarvalokapa

जातकर्मादिसंस्कारान्कुरुष्वास्य जगद्गुरो ।
जातकोक्तफलं सर्वं विधातर्वक्तुमर्हसि

jātakarmādisaṃskārānkuruṣvāsya jagadguro |
jātakoktaphalaṃ sarvaṃ vidhātarvaktumarhasi

एवं वदति पाथोधौ स बालस्सागरात्मजः ।
ब्रह्माणमग्रहीत्कण्ठे विधुन्वंतं मुहुर्मुहुः

evaṃ vadati pāthodhau sa bālassāgarātmajaḥ |
brahmāṇamagrahītkaṇṭhe vidhunvaṃtaṃ muhurmuhuḥ

विधूननं च तस्यैवं सर्वलोककृतो विधेः ।
पीडितस्य च कालेय नेत्राभ्यामगमज्जलम्

vidhūnanaṃ ca tasyaivaṃ sarvalokakṛto vidheḥ |
pīḍitasya ca kāleya netrābhyāmagamajjalam

कराभ्यामब्धिजातस्य तत्सुतस्य महौजसः ।
कथंचिन्मुक्तकण्ठस्तु ब्रह्मा प्रोवाच सादरम्

karābhyāmabdhijātasya tatsutasya mahaujasaḥ |
kathaṃcinmuktakaṇṭhastu brahmā provāca sādaram

शृणु सागर वक्ष्यामि तवास्य तनयस्य हि ।
जातकोक्तफलं सर्वं समाधानरतः खलु

śṛṇu sāgara vakṣyāmi tavāsya tanayasya hi |
jātakoktaphalaṃ sarvaṃ samādhānarataḥ khalu

नेत्राभ्यां विधृतं यस्मादनेनैव जलं मम ।
तस्माज्जलंधरेतीह ख्यातो नाम्ना भवत्वसौ

netrābhyāṃ vidhṛtaṃ yasmādanenaiva jalaṃ mama |
tasmājjalaṃdharetīha khyāto nāmnā bhavatvasau

अधुनैवैष तरुणस्सर्वशास्त्रार्थपारगः ।
महापराक्रमो धीरो योद्धा च रणदुर्मदः

adhunaivaiṣa taruṇassarvaśāstrārthapāragaḥ |
mahāparākramo dhīro yoddhā ca raṇadurmadaḥ

भविष्यति च गंभीरस्त्वं यथा समरे गुहः ।
सर्वजेता च संग्रामे सर्वसंपद्विराजितः

bhaviṣyati ca gaṃbhīrastvaṃ yathā samare guhaḥ |
sarvajetā ca saṃgrāme sarvasaṃpadvirājitaḥ

दैत्यानामधिपो बालः सर्वेषां च भविष्यति ।
विष्णोरपि भवेज्जेता न कुत श्चित्पराभवः

daityānāmadhipo bālaḥ sarveṣāṃ ca bhaviṣyati |
viṣṇorapi bhavejjetā na kuta ścitparābhavaḥ

अवध्यस्सर्वभूतानां विना रुद्रं भविष्यति ।
यत एष समुद्भूतस्तत्रेदानीं गमिष्यति

avadhyassarvabhūtānāṃ vinā rudraṃ bhaviṣyati |
yata eṣa samudbhūtastatredānīṃ gamiṣyati

पतिव्रतास्य भविता पत्नी सौभाग्यवर्द्धिनी ।
सर्वाङ्गसुन्दरी रम्या प्रियवाक्छीलसागरा

pativratāsya bhavitā patnī saubhāgyavarddhinī |
sarvāṅgasundarī ramyā priyavākchīlasāgarā

इत्युक्त्वा शुक्रमाहूय राज्ये तं चाभ्यषेचयत् ।
आमंत्र्य सरितान्नाथं ब्रह्मांतर्द्धानमन्वगात्

ityuktvā śukramāhūya rājye taṃ cābhyaṣecayat |
āmaṃtrya saritānnāthaṃ brahmāṃtarddhānamanvagāt

अथ तद्दर्शनोत्फुल्लनयनस्सागरस्तदा ।
तमात्मजं समादाय स्वगेहमगमन्मुदा

atha taddarśanotphullanayanassāgarastadā |
tamātmajaṃ samādāya svagehamagamanmudā

अपोषयन्महोपायैस्स्वबालं मुदितात्मकः ।
सर्वांगसुन्दरं रम्यं महाद्भुतसुतेजसम्

apoṣayanmahopāyaissvabālaṃ muditātmakaḥ |
sarvāṃgasundaraṃ ramyaṃ mahādbhutasutejasam

अथाम्बुधिस्समाहूय कालनेमिं महासुरम् ।
वृन्दाभिधां सुतां तस्य तद्भार्यार्थमयाचत

athāmbudhissamāhūya kālanemiṃ mahāsuram |
vṛndābhidhāṃ sutāṃ tasya tadbhāryārthamayācata

कालनेम्यसुरो वीरोऽसुराणां प्रवरस्सुधीः ।
साधु येनेम्बुधेर्याञ्चां स्वकर्मनिपुणो मुने

kālanemyasuro vīro'surāṇāṃ pravarassudhīḥ |
sādhu yenembudheryāñcāṃ svakarmanipuṇo mune

जलंधराय वीराय सागरप्रभवाय च ।
ददौ ब्रह्मविधानेन स्वसुतां प्राणवल्लभाम्

jalaṃdharāya vīrāya sāgaraprabhavāya ca |
dadau brahmavidhānena svasutāṃ prāṇavallabhām

तदोत्सवो महानासीद्विवाहे च तयोस्तदा ।
सुखं प्रापुर्नदा नद्योऽसुराश्चैवाखिला मुने

tadotsavo mahānāsīdvivāhe ca tayostadā |
sukhaṃ prāpurnadā nadyo'surāścaivākhilā mune

समुद्रोऽति सुखं प्राप सुतं दृष्ट्वा हि सस्त्रियम् ।
दानं ददौ द्विजातिभ्योऽप्यन्येभ्यश्च यथाविधि

samudro'ti sukhaṃ prāpa sutaṃ dṛṣṭvā hi sastriyam |
dānaṃ dadau dvijātibhyo'pyanyebhyaśca yathāvidhi

ये देवैर्निर्जिताः पूर्वं दैत्याः पाताल संस्थिताः ।
ते हि भूमंडलं याता निर्भयास्तमुपाश्रिताः

ye devairnirjitāḥ pūrvaṃ daityāḥ pātāla saṃsthitāḥ |
te hi bhūmaṃḍalaṃ yātā nirbhayāstamupāśritāḥ

ते कालनेमिप्रमुखास्ततोऽसुरास्तस्मै सुतां सिंधुसुताय दत्त्वा ।
बभूवुरत्यन्तमुदान्विता हि तमाश्रिता देव विनिर्जयाय

te kālanemipramukhāstato'surāstasmai sutāṃ siṃdhusutāya dattvā |
babhūvuratyantamudānvitā hi tamāśritā deva vinirjayāya

स चापि वीरोम्बुधिबालकोऽसौ जलंधराख्योऽसुरवीरवीरः ।
संप्राप्य भार्यामतिसुन्दरी वशी चकार राज्यं हि कविप्रभावात्

sa cāpi vīrombudhibālako'sau jalaṃdharākhyo'suravīravīraḥ |
saṃprāpya bhāryāmatisundarī vaśī cakāra rājyaṃ hi kaviprabhāvāt