अध्याय 13: इन्द्र महादेव पर वज्र उठाते हैं

भो ब्रह्मन्भगवन्पूर्वं श्रुतं मे ब्रह्मपुत्रक ।
जलंधरं महादैत्यमवधीच्छंकरः प्रभुः

bho brahmanbhagavanpūrvaṃ śrutaṃ me brahmaputraka |
jalaṃdharaṃ mahādaityamavadhīcchaṃkaraḥ prabhuḥ

तत्त्वं वद महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः ।
विस्तारपूर्वकं शृण्वन्कस्तृप्येत्तद्यशोऽमलम्

tattvaṃ vada mahāprājña caritaṃ śaśimaulinaḥ |
vistārapūrvakaṃ śṛṇvankastṛpyettadyaśo'malam

इत्येवं व्याससंपृष्टो ब्रह्मपुत्रो महामुनिः ।
उवाचार्थवदव्यग्रं वाक्यं वाक्यविशारदः

ityevaṃ vyāsasaṃpṛṣṭo brahmaputro mahāmuniḥ |
uvācārthavadavyagraṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

एकदा जीवशक्रौ च भक्त्या परमया मुने ।
दर्शनं कर्तुमीशस्य कैलासं जग्मतुर्भृशम्

ekadā jīvaśakrau ca bhaktyā paramayā mune |
darśanaṃ kartumīśasya kailāsaṃ jagmaturbhṛśam

अथ गुर्विन्द्रयोर्ज्ञात्वागमनं शंकरः प्रभुः ।
परीक्षितुं तयोर्ज्ञानं स्वदर्शनरतात्मनोः

atha gurvindrayorjñātvāgamanaṃ śaṃkaraḥ prabhuḥ |
parīkṣituṃ tayorjñānaṃ svadarśanaratātmanoḥ

दिगम्बरोऽथ तन्मार्गमारुद्ध्य सद्गतिस्सताम् ।
जटाबद्धेन शिरशातिष्ठत्संशोभिताननः

digambaro'tha tanmārgamāruddhya sadgatissatām |
jaṭābaddhena śiraśātiṣṭhatsaṃśobhitānanaḥ

अथ तौ गुरुशक्रौ च कुर्वंतौ गमनं मुदा ।
आलोक्य पुरुषं भीमं मार्गमध्येऽद्भुताकृतिम्

atha tau guruśakrau ca kurvaṃtau gamanaṃ mudā |
ālokya puruṣaṃ bhīmaṃ mārgamadhye'dbhutākṛtim

महातेजस्विनं शांतं जटासंबद्धमस्तकम् ।
महाबाहुं महोरस्कं गौरं नयनभीषणम्

mahātejasvinaṃ śāṃtaṃ jaṭāsaṃbaddhamastakam |
mahābāhuṃ mahoraskaṃ gauraṃ nayanabhīṣaṇam

अथो पुरंदरोऽपृच्छत्स्वाधिकारेण दुर्मदः ।
पुरुषं तं स्वमार्गांतस्थितमज्ञाय शंकरम्

atho puraṃdaro'pṛcchatsvādhikāreṇa durmadaḥ |
puruṣaṃ taṃ svamārgāṃtasthitamajñāya śaṃkaram

कस्त्वं भोः कुत आयातः किं नाम वद तत्त्वतः ।
स्वस्थानेसंस्थितश्शंभु किं वान्यत्र गतः प्रभुः

kastvaṃ bhoḥ kuta āyātaḥ kiṃ nāma vada tattvataḥ |
svasthānesaṃsthitaśśaṃbhu kiṃ vānyatra gataḥ prabhuḥ

शक्रेणेत्थं स पृष्टस्तु किंचिन्नोवाच तापसः ।
शक्रः पुनरपृच्छद्वै नोवाच स दिगंबरः

śakreṇetthaṃ sa pṛṣṭastu kiṃcinnovāca tāpasaḥ |
śakraḥ punarapṛcchadvai novāca sa digaṃbaraḥ

पुनः पुरंदरोऽपृच्छ्ल्लोकानामधिपेश्वरः ।
तूष्णीमास महायोगी लीलारूपधरः प्रभुः

punaḥ puraṃdaro'pṛcchllokānāmadhipeśvaraḥ |
tūṣṇīmāsa mahāyogī līlārūpadharaḥ prabhuḥ

इत्थं पुनः पुनः पृष्टश्शक्रेण स दिगम्बरः ।
नोवाच किंचिद्भगवाञ्छक्रज्ञानपरीक्षया

itthaṃ punaḥ punaḥ pṛṣṭaśśakreṇa sa digambaraḥ |
novāca kiṃcidbhagavāñchakrajñānaparīkṣayā

अथ चुक्रोध देवेशस्त्रैलोक्यैश्वर्यगर्वितः ।
उवाच वचनं चैव तं निर्भर्त्स्य जटाधरम्

atha cukrodha deveśastrailokyaiśvaryagarvitaḥ |
uvāca vacanaṃ caiva taṃ nirbhartsya jaṭādharam

रे मया पृच्छ्यमानोऽपि नोत्तरं दत्तवानसि ।
अतस्त्वां हन्मि वज्रेण कस्ते त्रातास्ति दुर्मते

re mayā pṛcchyamāno'pi nottaraṃ dattavānasi |
atastvāṃ hanmi vajreṇa kaste trātāsti durmate

इत्युदीर्य ततो वज्री संनिरीक्ष्य क्रुधा हि तम् ।
हंतुं दिगंबरं वज्रमुद्यतं स चकार ह

ityudīrya tato vajrī saṃnirīkṣya krudhā hi tam |
haṃtuṃ digaṃbaraṃ vajramudyataṃ sa cakāra ha

पुरंदरं वज्रहस्तं दृष्ट्वा देवस्सदाशिवः ।
चकार स्तंभनं तस्य वज्रपातस्य शंकरः

puraṃdaraṃ vajrahastaṃ dṛṣṭvā devassadāśivaḥ |
cakāra staṃbhanaṃ tasya vajrapātasya śaṃkaraḥ

ततो रुद्रः क्रुधाविष्टः करालाक्षो भयंकरः ।
द्रुतमेव प्रजज्वाल तेजसा प्रदहन्निव

tato rudraḥ krudhāviṣṭaḥ karālākṣo bhayaṃkaraḥ |
drutameva prajajvāla tejasā pradahanniva

बाहुप्रतिष्टंभभुवामन्युनांतश्शचीपतिः ।
समदह्यत भोगीव मंत्ररुद्धपराक्रमः

bāhupratiṣṭaṃbhabhuvāmanyunāṃtaśśacīpatiḥ |
samadahyata bhogīva maṃtraruddhaparākramaḥ

दृष्ट्वा बृहस्पतिस्तूर्णं प्रज्वलंतं स्वतेजसा ।
पुरुषं तं धिया ज्ञात्वा प्रणनाम हरं प्रभुम्

dṛṣṭvā bṛhaspatistūrṇaṃ prajvalaṃtaṃ svatejasā |
puruṣaṃ taṃ dhiyā jñātvā praṇanāma haraṃ prabhum

कृतांजलिपुटो भूत्वा ततो गुरुरुदारधीः ।
नत्वा च दंडवद्भूमौ प्रभुं स्तोतुं प्रचक्रमे

kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā tato gururudāradhīḥ |
natvā ca daṃḍavadbhūmau prabhuṃ stotuṃ pracakrame

नमो देवाधिदेवाय महादेवाय चात्मने ।
महेश्वराय प्रभवे त्र्यम्बकाय कपर्दिने

namo devādhidevāya mahādevāya cātmane |
maheśvarāya prabhave tryambakāya kapardine

दीननाथाय विभवे नमोंऽधकनिषूदिने ।
त्रिपुरघ्नाय शर्वाय ब्रह्मणे परमेष्ठिने

dīnanāthāya vibhave namoṃ'dhakaniṣūdine |
tripuraghnāya śarvāya brahmaṇe parameṣṭhine

विरूपाक्षाय रुद्राय बहुरूपाय शंभवे ।
विरूपायातिरूपाय रूपातीताय ते नमः

virūpākṣāya rudrāya bahurūpāya śaṃbhave |
virūpāyātirūpāya rūpātītāya te namaḥ

यज्ञविध्वंसकर्त्रे च यज्ञानां फलदायिने ।
नमस्ते मखरूपाय परकर्मप्रवर्तिने

yajñavidhvaṃsakartre ca yajñānāṃ phaladāyine |
namaste makharūpāya parakarmapravartine

कालांतकाय कालाय कालभोगिधराय च ।
नमस्ते परमेशाय सर्वत्र व्यापिने नमः

kālāṃtakāya kālāya kālabhogidharāya ca |
namaste parameśāya sarvatra vyāpine namaḥ

नमो ब्रह्मशिरोहंत्रे ब्रह्मचंद्र स्तुताय च ।
ब्रह्मण्याय नमस्तेऽस्तु नमस्ते परमात्मने

namo brahmaśirohaṃtre brahmacaṃdra stutāya ca |
brahmaṇyāya namaste'stu namaste paramātmane

त्वमग्निरनिलो व्योम त्वमेवापो वसुंधरा ।
त्वं सूर्यश्चन्द्रमा भानि ज्योतिश्चक्रं त्वमेव हि

tvamagniranilo vyoma tvamevāpo vasuṃdharā |
tvaṃ sūryaścandramā bhāni jyotiścakraṃ tvameva hi

त्वमेव विष्णुस्त्वं ब्रह्मा तत्स्तुतस्त्वं परेश्वरः ।
मुनयः सनकाद्यास्त्वं नारदस्त्वं तपोधनः

tvameva viṣṇustvaṃ brahmā tatstutastvaṃ pareśvaraḥ |
munayaḥ sanakādyāstvaṃ nāradastvaṃ tapodhanaḥ

त्वमेव सर्व लोकेशस्त्वमेव जगदात्मकः ।
सर्वान्वयस्सर्वभिन्नस्त्वमेव प्रकृतेः परः

tvameva sarva lokeśastvameva jagadātmakaḥ |
sarvānvayassarvabhinnastvameva prakṛteḥ paraḥ

त्वं वै सृजसि लोकांश्च रजसा विधिनामभाक् ।
सत्त्वेन हरिरूपस्त्वं सकलं यासि वै जगत्

tvaṃ vai sṛjasi lokāṃśca rajasā vidhināmabhāk |
sattvena harirūpastvaṃ sakalaṃ yāsi vai jagat

त्वमेवासि महादेव तमसा हररूपधृक् ।
लीलया भुवनं सर्वं निखिलं पांचभौतिकम्

tvamevāsi mahādeva tamasā hararūpadhṛk |
līlayā bhuvanaṃ sarvaṃ nikhilaṃ pāṃcabhautikam

त्वद्ध्यानबलतस्सूर्यस्तपते विश्वभावन ।
अमृतं च्यवते लोके शशी वाति समरिणः

tvaddhyānabalatassūryastapate viśvabhāvana |
amṛtaṃ cyavate loke śaśī vāti samariṇaḥ

त्वद्ध्यानबलतो मेघाश्चांबु वर्षंति शंकर ।
त्वद्ध्यानबलतश्शक्रस्त्रिलोकीं पाति पुत्रवत्

tvaddhyānabalato meghāścāṃbu varṣaṃti śaṃkara |
tvaddhyānabalataśśakrastrilokīṃ pāti putravat

त्वद्ध्यानबलतो मेघाः सर्वे देवा मुनीश्वराः ।
स्वाधिकारं च कुर्वंति चकिता भवतो भयात्

tvaddhyānabalato meghāḥ sarve devā munīśvarāḥ |
svādhikāraṃ ca kurvaṃti cakitā bhavato bhayāt

त्वत्पादकमलस्यैव सेवनाद्भुवि मानवाः ।
नाद्रियन्ते सुरान्रुद लोकैश्वर्यं च भुंजते

tvatpādakamalasyaiva sevanādbhuvi mānavāḥ |
nādriyante surānruda lokaiśvaryaṃ ca bhuṃjate

त्वत्पादकमलस्यैव सेवनादगमन्पराम् ।
गतिं योगधना नामप्यगम्यां सर्वदुर्लभाम्

tvatpādakamalasyaiva sevanādagamanparām |
gatiṃ yogadhanā nāmapyagamyāṃ sarvadurlabhām

बृहस्पतिरिति स्तुत्वा शंकरं लोकशंकरम् ।
पादयो पातयामास तस्येशस्य पुरंदरम्

bṛhaspatiriti stutvā śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram |
pādayo pātayāmāsa tasyeśasya puraṃdaram

पातयित्वा च देवेशमिंद्रं नत शिरोधरम् ।
बृहस्पतिरुवाचेदं प्रश्रयावनतश्शिवम्

pātayitvā ca deveśamiṃdraṃ nata śirodharam |
bṛhaspatiruvācedaṃ praśrayāvanataśśivam

दीननाथ महादेव प्रणतं तव पादयोः ।
समुद्धर च शांतं स्वं क्रोधं नयनजं कुरु

dīnanātha mahādeva praṇataṃ tava pādayoḥ |
samuddhara ca śāṃtaṃ svaṃ krodhaṃ nayanajaṃ kuru

तुष्टो भव महादेव पाहीद्र शरणागतम् ।
अग्निरेव शमं यातु भालनेत्रसमुद्भवः

tuṣṭo bhava mahādeva pāhīdra śaraṇāgatam |
agnireva śamaṃ yātu bhālanetrasamudbhavaḥ

इत्याकर्ण्य गुरोर्वाक्यं देवदेवो महेश्वरः ।
उवाच करुणासिन्धुर्मेघनिर्ह्रादया गिरा

ityākarṇya gurorvākyaṃ devadevo maheśvaraḥ |
uvāca karuṇāsindhurmeghanirhrādayā girā

क्रोधं च निस्सृते नेत्राद्धारयामि बृहस्पतेः ।
कथं हि कञ्चुकीं सर्पस्संधत्ते नोज्झितां पुनः

krodhaṃ ca nissṛte netrāddhārayāmi bṛhaspateḥ |
kathaṃ hi kañcukīṃ sarpassaṃdhatte nojjhitāṃ punaḥ

सनत्कुमार उवाचु ।
इति श्रुत्वा वचस्तस्य शंकरस्य बृहस्पतिः ।
उवाच क्लिष्टरूपश्च भयव्याकुलमानसः

sanatkumāra uvācu |
iti śrutvā vacastasya śaṃkarasya bṛhaspatiḥ |
uvāca kliṣṭarūpaśca bhayavyākulamānasaḥ

हे देव भगवन्भक्ता अनुकंप्याः सदैव हि ।
भक्तवत्सलनामेति त्वं सत्यं कुरु शंकर

he deva bhagavanbhaktā anukaṃpyāḥ sadaiva hi |
bhaktavatsalanāmeti tvaṃ satyaṃ kuru śaṃkara

क्षेप्तुमन्यत्र देवेश स्वतेजोऽत्युग्रमर्हसि ।
उद्धर्तस्सर्वभक्तानां समुद्धर पुरंदरम्

kṣeptumanyatra deveśa svatejo'tyugramarhasi |
uddhartassarvabhaktānāṃ samuddhara puraṃdaram

इत्युक्तो गुरुणा रुद्रो भक्तवत्सलनामभाक् ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा सुरेज्यं प्रणतार्त्तिहा

ityukto guruṇā rudro bhaktavatsalanāmabhāk |
pratyuvāca prasannātmā surejyaṃ praṇatārttihā

प्रीतः स्तुत्यानया तात ददामि वरमुत्तमम् ।
इन्द्रस्य जीवदानेन जीवेति त्वं प्रथां व्रज

prītaḥ stutyānayā tāta dadāmi varamuttamam |
indrasya jīvadānena jīveti tvaṃ prathāṃ vraja

समुद्भूतोऽनलो योऽयं भालनेत्रात्सुरेशहा ।
एनं त्यक्ष्याम्यहं दूरं यथेन्द्रं नैव पीडयेत्

samudbhūto'nalo yo'yaṃ bhālanetrātsureśahā |
enaṃ tyakṣyāmyahaṃ dūraṃ yathendraṃ naiva pīḍayet

सनत्कुमार उवाच् ।
इत्युक्त्वा तं करे धृत्वा स्वतेजोऽनलमद्भुतम् ।
भालनेत्रात्समुद्भूतं प्राक्षिपल्लवणांभसि

sanatkumāra uvāc |
ityuktvā taṃ kare dhṛtvā svatejo'nalamadbhutam |
bhālanetrātsamudbhūtaṃ prākṣipallavaṇāṃbhasi

ततश्चांतर्दधे रुद्रो महालीलाकरः प्रभुः ।
गुरुशक्रौ भयान्मुक्तौ जग्मतुः सुखमुत्तमम्

tataścāṃtardadhe rudro mahālīlākaraḥ prabhuḥ |
guruśakrau bhayānmuktau jagmatuḥ sukhamuttamam

यदर्थं गमनोद्युक्तौ दर्शनं प्राप्य तस्य वै ।
कृतार्थौ गुरुशक्रौ हि स्वस्थानं जग्मतुर्मुदा

yadarthaṃ gamanodyuktau darśanaṃ prāpya tasya vai |
kṛtārthau guruśakrau hi svasthānaṃ jagmaturmudā