अध्याय 12: देवों को लिंग और भक्ति का मूल

ब्रह्मन्प्रजापते तात धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः ।
एतदेव पुनस्सम्यग्ब्रूहि मे विस्तराद्विधे

brahmanprajāpate tāta dhanyastvaṃ śivasaktadhīḥ |
etadeva punassamyagbrūhi me vistarādvidhe

एकस्मिन्समये तात ऋषीनाहूय सर्वतः ।
निर्जरांश्चाऽवदं प्रीत्या सुवचः पद्मसंभवः

ekasminsamaye tāta ṛṣīnāhūya sarvataḥ |
nirjarāṃścā'vadaṃ prītyā suvacaḥ padmasaṃbhavaḥ

यदि नित्यसुखे श्रद्धा यदि सिद्धेश्च कामुकाः ।
आगंतव्यं मया सार्द्धं तीरं क्षीरपयोनिधेः

yadi nityasukhe śraddhā yadi siddheśca kāmukāḥ |
āgaṃtavyaṃ mayā sārddhaṃ tīraṃ kṣīrapayonidheḥ

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गतास्ते हि मया सह ।
यत्रास्ते भगवान्विष्णुस्सर्वेषां हितकारकः

ityetadvacanaṃ śrutvā gatāste hi mayā saha |
yatrāste bhagavānviṣṇussarveṣāṃ hitakārakaḥ

तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं जनार्द्दनम् ।
उपतस्थुस्सुरा नत्वा सुकृतांजलयोः मुने

tatra gatvā jagannāthaṃ devadevaṃ janārddanam |
upatasthussurā natvā sukṛtāṃjalayoḥ mune

तान्दृष्ट्वा च तदा विष्णुर्ब्रह्माद्यानमरान्स्थितान् ।
स्मरञ्छिवपदांभोजमब्रवीत्परमं वचः

tāndṛṣṭvā ca tadā viṣṇurbrahmādyānamarānsthitān |
smarañchivapadāṃbhojamabravītparamaṃ vacaḥ

किमर्थमागता यूयं ब्रह्माद्याश्च सुरर्षयः ।
सर्वं वदत तत्प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना

kimarthamāgatā yūyaṃ brahmādyāśca surarṣayaḥ |
sarvaṃ vadata tatprītyā kiṃ kāryaṃ vidyate'dhunā

इति पृष्टास्तदा तेन विष्णुना च मया सुराः ।
पुनः प्रणम्य तं प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना ।
विनिवेदयितुं कार्यं ह्यब्रुवन्वचनं शुभम्

iti pṛṣṭāstadā tena viṣṇunā ca mayā surāḥ |
punaḥ praṇamya taṃ prītyā kiṃ kāryaṃ vidyate'dhunā |
vinivedayituṃ kāryaṃ hyabruvanvacanaṃ śubham

नित्यं सेवा तु कस्यैव कार्या दुःखपहारिणी

nityaṃ sevā tu kasyaiva kāryā duḥkhapahāriṇī

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भगवान्भक्तवत्सलः ।
सामरस्य मम प्रीत्या कृपया वाक्यमब्रवीत्

ityetadvacanaṃ śrutvā bhagavānbhaktavatsalaḥ |
sāmarasya mama prītyā kṛpayā vākyamabravīt

ब्रह्मञ्च्छृणु सुरैस्सम्यक्श्रुतं च भवता पुरा ।
तथापि कथ्यते तुभ्यं देवेभ्यश्च तथा पुनः

brahmañcchṛṇu suraissamyakśrutaṃ ca bhavatā purā |
tathāpi kathyate tubhyaṃ devebhyaśca tathā punaḥ

दृष्टं च दृश्यतेऽद्यैव किं पुनः पृच्छ्यते ऽधुना ।
ब्रह्मन्देवैस्समस्तैश्च बहुधा कार्यतत्परैः

dṛṣṭaṃ ca dṛśyate'dyaiva kiṃ punaḥ pṛcchyate 'dhunā |
brahmandevaissamastaiśca bahudhā kāryatatparaiḥ

सेव्यसेव्यस्सदा देवश्शंकरस्सर्वदुःखहा ।
ममापि कथितं तेन ब्रह्म णोऽपि विशेषतः

sevyasevyassadā devaśśaṃkarassarvaduḥkhahā |
mamāpi kathitaṃ tena brahma ṇo'pi viśeṣataḥ

प्रस्तुतं चैव दृष्टं वस्सर्वं दृष्टांतमद्भुतम् ।
त्याज्यं तदर्चनं नैव कदापि सुखमीप्सुभिः

prastutaṃ caiva dṛṣṭaṃ vassarvaṃ dṛṣṭāṃtamadbhutam |
tyājyaṃ tadarcanaṃ naiva kadāpi sukhamīpsubhiḥ

संत्यज्य देवदेवेशं लिंगमूर्तिं महेश्वरम् ।
तारपुत्रास्तथैवैते नष्टास्तेऽपि सबांधवाः

saṃtyajya devadeveśaṃ liṃgamūrtiṃ maheśvaram |
tāraputrāstathaivaite naṣṭāste'pi sabāṃdhavāḥ

मया च मोहितास्ते वै मायया दूरतः कृताः ।
सर्वे विनष्टाः प्रध्वस्ताः शिवेन रहिता यदा

mayā ca mohitāste vai māyayā dūrataḥ kṛtāḥ |
sarve vinaṣṭāḥ pradhvastāḥ śivena rahitā yadā

तस्मात्सदा पूजनीयो लिंगमूर्तिधरी हरः ।
सेवनीयो विशेषेण श्रद्धया देवसत्तमः

tasmātsadā pūjanīyo liṃgamūrtidharī haraḥ |
sevanīyo viśeṣeṇa śraddhayā devasattamaḥ

शर्वलिङ्गार्चनादेव देवा दैत्याश्च सत्तमाः ।
अहं त्वं च तथा ब्रह्मन्कथं तद्विस्मृतं त्वया

śarvaliṅgārcanādeva devā daityāśca sattamāḥ |
ahaṃ tvaṃ ca tathā brahmankathaṃ tadvismṛtaṃ tvayā

तल्लिङ्गमर्चयेन्नित्यं येन केनापि हेतुना ।
तस्मात् ब्रह्मन्सुरः शर्वः सर्वकामफलेप्सया

talliṅgamarcayennityaṃ yena kenāpi hetunā |
tasmāt brahmansuraḥ śarvaḥ sarvakāmaphalepsayā

सा हनिस्तन्महाछिद्रं सान्धता सा च मुग्धता ।
यन्मुहूर्त्तं क्षणं वापि शिवं नैव समर्चयेत्

sā hanistanmahāchidraṃ sāndhatā sā ca mugdhatā |
yanmuhūrttaṃ kṣaṇaṃ vāpi śivaṃ naiva samarcayet

भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः ।
भवसंस्मरणा ये च न ते दुःखस्यभाजनाः

bhavabhaktiparā ye ca bhavapraṇatacetasaḥ |
bhavasaṃsmaraṇā ye ca na te duḥkhasyabhājanāḥ

भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाभरणाः स्त्रियः ।
धनं च तुष्टिपर्यंतं पुत्रपौत्रादिसंततिः

bhavanāni manojñāni manojñābharaṇāḥ striyaḥ |
dhanaṃ ca tuṣṭiparyaṃtaṃ putrapautrādisaṃtatiḥ

आरोग्यं च शरीरं च प्रतिष्ठां चाप्यलौकिकीम् ।
ये वांछंति महाभागाः सुखं वा त्रिदशालयम्

ārogyaṃ ca śarīraṃ ca pratiṣṭhāṃ cāpyalaukikīm |
ye vāṃchaṃti mahābhāgāḥ sukhaṃ vā tridaśālayam

अंते मुक्तिफलं चैव भक्तिं वा परमेशितुः ।
पूर्वपुण्यातिरेकेण तेऽर्चयंति सदाशिवम्

aṃte muktiphalaṃ caiva bhaktiṃ vā parameśituḥ |
pūrvapuṇyātirekeṇa te'rcayaṃti sadāśivam

योऽर्चयेच्छिवलिंगं वै नित्यं भक्तिपरायणः ।
तस्य वै सफला सिद्धिर्न स पापैः प्रयुज्यते

yo'rcayecchivaliṃgaṃ vai nityaṃ bhaktiparāyaṇaḥ |
tasya vai saphalā siddhirna sa pāpaiḥ prayujyate

इत्युक्ताश्च तदा देवाः प्रणिपत्य हरिं स्वयम् ।
लिंगानि प्रार्थयामासुस्सर्वकामाप्तये नृणाम्

ityuktāśca tadā devāḥ praṇipatya hariṃ svayam |
liṃgāni prārthayāmāsussarvakāmāptaye nṛṇām

तच्छ्रुत्वा च तदा विष्णु विश्वकर्माणमब्रवीत ।
अहं च मुनिशार्दूल जीवोद्धारपरायणः

tacchrutvā ca tadā viṣṇu viśvakarmāṇamabravīta |
ahaṃ ca muniśārdūla jīvoddhāraparāyaṇaḥ

विश्वकर्मन्यथा शंभोः कल्पयित्वा शुभानि च ।
लिंगानि सर्वदेवेभ्यो देयानि वचनान्मम

viśvakarmanyathā śaṃbhoḥ kalpayitvā śubhāni ca |
liṃgāni sarvadevebhyo deyāni vacanānmama

लिंगानि कल्पयित्वेवमधिकारानुरूपतः ।
विश्वकर्मा ददौ तेभ्यो नियोगान्मम वा हरेः

liṃgāni kalpayitvevamadhikārānurūpataḥ |
viśvakarmā dadau tebhyo niyogānmama vā hareḥ

तदेव कथयाम्यद्य श्रूयतामृषिसत्तम ।
पद्मरागमयं शक्रो हेम विश्र वसस्सुतः

tadeva kathayāmyadya śrūyatāmṛṣisattama |
padmarāgamayaṃ śakro hema viśra vasassutaḥ

पीतं मणिमयं धर्मो वरुणश्श्यामलं शिवम् ।
इन्द्रनीलमयं विष्णुर्ब्रह्मा हेममयं तथा

pītaṃ maṇimayaṃ dharmo varuṇaśśyāmalaṃ śivam |
indranīlamayaṃ viṣṇurbrahmā hemamayaṃ tathā

विश्वेदेवास्तथा रौप्यं वसवश्च तथैव च ।
आरकूटमयं वापि पार्थिवं ह्यश्विनौ मुने

viśvedevāstathā raupyaṃ vasavaśca tathaiva ca |
ārakūṭamayaṃ vāpi pārthivaṃ hyaśvinau mune

लक्ष्मीश्च स्फाटिकं देवी ह्यादित्यास्ताम्रनिर्मितम् ।
मौक्तिकं सोमराजो वै वज्रलिंगं विभावसुः

lakṣmīśca sphāṭikaṃ devī hyādityāstāmranirmitam |
mauktikaṃ somarājo vai vajraliṃgaṃ vibhāvasuḥ

मृण्मयं चैव विप्रेंद्रा विप्रपत्न्यस्तथैव च ।
चांदनं च मयो नागाः प्रवालमयमादरात्

mṛṇmayaṃ caiva vipreṃdrā viprapatnyastathaiva ca |
cāṃdanaṃ ca mayo nāgāḥ pravālamayamādarāt

नवनीतमयं देवी योगी भस्ममयं तथा ।
यक्षा दधिमयं लिंगं छाया पिष्टमयं तथा

navanītamayaṃ devī yogī bhasmamayaṃ tathā |
yakṣā dadhimayaṃ liṃgaṃ chāyā piṣṭamayaṃ tathā

शिवलिंगं च ब्रह्माणी रत्नं पूजयति ध्रुवम् ।
पारदं पार्थिवं बाणस्समर्चति परेऽपि वा

śivaliṃgaṃ ca brahmāṇī ratnaṃ pūjayati dhruvam |
pāradaṃ pārthivaṃ bāṇassamarcati pare'pi vā

एवं विधानि लिंगानि दत्तानि विश्वकर्मणा ।
ते पूजयंति सर्वे वै देवा ऋषिगणा स्तथा

evaṃ vidhāni liṃgāni dattāni viśvakarmaṇā |
te pūjayaṃti sarve vai devā ṛṣigaṇā stathā

विष्णुर्दत्त्वा च लिंगानि देवेभ्यो हितकाम्यया ।
पूजाविधिं समाचष्ट ब्रह्मणे मे पिनाकिनः

viṣṇurdattvā ca liṃgāni devebhyo hitakāmyayā |
pūjāvidhiṃ samācaṣṭa brahmaṇe me pinākinaḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ब्रह्माहं देवसत्तमैः ।
आगच्छं च स्वकं धाम हर्षनिर्भरमानसः

tacchrutvā vacanaṃ tasya brahmāhaṃ devasattamaiḥ |
āgacchaṃ ca svakaṃ dhāma harṣanirbharamānasaḥ

तत्रागत्य ऋषीन्सर्वान्देवांश्चाहं तथा मुने ।
शिवपूजाविधिं सम्यगब्रुवं सकलेष्टदम्

tatrāgatya ṛṣīnsarvāndevāṃścāhaṃ tathā mune |
śivapūjāvidhiṃ samyagabruvaṃ sakaleṣṭadam

श्रूयतामृषयः सर्वे सामराः प्रेमतत्पराः ।
शिवपूजाविधिं प्रीत्या कथये भुक्तिमुक्तिदम्

śrūyatāmṛṣayaḥ sarve sāmarāḥ prematatparāḥ |
śivapūjāvidhiṃ prītyā kathaye bhuktimuktidam

मानुषं जन्म संप्राप्य दुर्लभं सर्वजंतुषु ।
तत्रापि सत्कुले देवा दुष्प्राप्यं च मुनीश्वराः

mānuṣaṃ janma saṃprāpya durlabhaṃ sarvajaṃtuṣu |
tatrāpi satkule devā duṣprāpyaṃ ca munīśvarāḥ

अव्यंगं चैव विप्रेषु साचारेषु सपुण्यतः ।
शिवसंतोषहेतोश्च कर्मस्वोक्तं समाचरेत्

avyaṃgaṃ caiva vipreṣu sācāreṣu sapuṇyataḥ |
śivasaṃtoṣahetośca karmasvoktaṃ samācaret

यद्यज्जातिसमुद्दिष्टं तत्तत्कर्म न लंघयेत् ।
यावद्दानस्य संपत्तिस्तावत्कर्म समावहेत्

yadyajjātisamuddiṣṭaṃ tattatkarma na laṃghayet |
yāvaddānasya saṃpattistāvatkarma samāvahet

कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस्तपोयज्ञो विशिष्यते ।
तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते

karmayajñasahasrebhyastapoyajño viśiṣyate |
tapoyajñasahasrebhyo japayajño viśiṣyate

ध्यानयज्ञात्परं नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम् ।
यतस्समरसं स्वेष्टं यागी ध्यानेन पश्यति

dhyānayajñātparaṃ nāsti dhyānaṃ jñānasya sādhanam |
yatassamarasaṃ sveṣṭaṃ yāgī dhyānena paśyati

ध्यानयज्ञरतस्यास्य सदा संनिहितश्शिवः ।
नास्ति विज्ञानिनां किंचित्प्रायश्चित्तादिशोधनम्

dhyānayajñaratasyāsya sadā saṃnihitaśśivaḥ |
nāsti vijñānināṃ kiṃcitprāyaścittādiśodhanam

विशुद्धा विद्यया ये च ब्रह्मन्ब्रह्मविदो जनाः ।
नास्ति क्रिया च तेषां वै सुखं दुखं विचारतः

viśuddhā vidyayā ye ca brahmanbrahmavido janāḥ |
nāsti kriyā ca teṣāṃ vai sukhaṃ dukhaṃ vicārataḥ

धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानं ध्यानविधिस्तथा ।
सर्वदा निर्विकारास्ते विद्यया च तयामराः

dharmādharmau japo homo dhyānaṃ dhyānavidhistathā |
sarvadā nirvikārāste vidyayā ca tayāmarāḥ

परानंदकरं लिंगं विशुद्धं शिवमक्षरम् ।
निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्

parānaṃdakaraṃ liṃgaṃ viśuddhaṃ śivamakṣaram |
niṣkalaṃ sarvagaṃ jñeyaṃ yogināṃ hṛdi saṃsthitam

लिंगं द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यंतरं द्विजाः ।
बाह्यं स्थूलं समुद्दिष्टं सूक्ष्ममाभ्यंतरं मतम्

liṃgaṃ dvividhaṃ proktaṃ bāhyamābhyaṃtaraṃ dvijāḥ |
bāhyaṃ sthūlaṃ samuddiṣṭaṃ sūkṣmamābhyaṃtaraṃ matam

कर्मयज्ञरता ये च स्थूललिंगार्चने रताः ।
असतां भावनार्थाय सूक्ष्मेण स्थूलविग्रहाः

karmayajñaratā ye ca sthūlaliṃgārcane ratāḥ |
asatāṃ bhāvanārthāya sūkṣmeṇa sthūlavigrahāḥ

आध्यात्मिकं यल्लिंगं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् ।
स तल्लिंगे तथा स्थूले कल्पयेच्च न चान्यथा

ādhyātmikaṃ yalliṃgaṃ pratyakṣaṃ yasya no bhavet |
sa talliṃge tathā sthūle kalpayecca na cānyathā

ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भावात्प्रत्यक्षमव्ययम् ।
यथा स्थूलमयुक्तानामुत्कृष्टादौ प्रकल्पितम्

jñānināṃ sūkṣmamamalaṃ bhāvātpratyakṣamavyayam |
yathā sthūlamayuktānāmutkṛṣṭādau prakalpitam

अहो विचारतो नास्ति ह्यन्यत्तत्वार्थवादिनः ।
निष्कलं सकलं चित्ते सर्वं शिवमयं जगत्

aho vicārato nāsti hyanyattatvārthavādinaḥ |
niṣkalaṃ sakalaṃ citte sarvaṃ śivamayaṃ jagat

एवं ज्ञानविमुक्तानां नास्ति दोष विकल्पना ।
विधिश्चैव तथा नास्ति विहिताविहिते तथा

evaṃ jñānavimuktānāṃ nāsti doṣa vikalpanā |
vidhiścaiva tathā nāsti vihitāvihite tathā

यथा जलेषु कमलं सलिलैर्नावलिप्यते ।
तथा ज्ञानी गृहे तिष्ठन्कर्मणा नावबध्यते

yathā jaleṣu kamalaṃ salilairnāvalipyate |
tathā jñānī gṛhe tiṣṭhankarmaṇā nāvabadhyate

इति ज्ञानं समुत्पन्नं यावन्नैव नरस्य वै ।
तावच्च कर्मणा देवं शिवमाराधयेन्नरः

iti jñānaṃ samutpannaṃ yāvannaiva narasya vai |
tāvacca karmaṇā devaṃ śivamārādhayennaraḥ

प्रत्ययार्थं च जगतामेकस्थोऽपि दिवाकरः ।
एकोऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारादिवस्तुषु

pratyayārthaṃ ca jagatāmekastho'pi divākaraḥ |
eko'pi bahudhā dṛṣṭo jalādhārādivastuṣu

दृश्यते श्रूयते लोके यद्यत्सदसदात्मकम् ।
तत्तत्सर्वं सुरा वित्त परं ब्रह्म शिवात्मकम्

dṛśyate śrūyate loke yadyatsadasadātmakam |
tattatsarvaṃ surā vitta paraṃ brahma śivātmakam

भेदो जलानां लोकेऽस्मिन्प्रतिभावे विचारतः ।
एवमाहुस्तथा चान्ये सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः

bhedo jalānāṃ loke'sminpratibhāve vicārataḥ |
evamāhustathā cānye sarve vedārthatattvagāḥ

हृदि संसारिणः साक्षात्सकलः परमेश्वरः ।
इति विज्ञानयुक्तस्य किं तस्य प्रतिमादिभिः ।
इति विज्ञानहीनस्य प्रतिमाकल्पना शुभा ।
पदमुच्चैस्समारोढुं पुंसो ह्यालम्बनं स्मृतम्

hṛdi saṃsāriṇaḥ sākṣātsakalaḥ parameśvaraḥ |
iti vijñānayuktasya kiṃ tasya pratimādibhiḥ |
iti vijñānahīnasya pratimākalpanā śubhā |
padamuccaissamāroḍhuṃ puṃso hyālambanaṃ smṛtam

आलम्बनं विना तस्य पदमुच्चैः सुदुष्करम् ।
निर्गुणप्राप्तये नॄणां प्रतिमालम्बनं स्मृतम्

ālambanaṃ vinā tasya padamuccaiḥ suduṣkaram |
nirguṇaprāptaye nṝṇāṃ pratimālambanaṃ smṛtam

सगुणानिर्गुणा प्राप्तिर्भवती सुनिश्चितम् ।
एवं च सर्वदेवानां प्रतिमा प्रत्ययावहा

saguṇānirguṇā prāptirbhavatī suniścitam |
evaṃ ca sarvadevānāṃ pratimā pratyayāvahā

देवश्चायं महीयान्वै तस्यार्थे पूजनं त्विदम् ।
गंधचन्दनपुष्पादि किमर्थं प्रतिमां विना

devaścāyaṃ mahīyānvai tasyārthe pūjanaṃ tvidam |
gaṃdhacandanapuṣpādi kimarthaṃ pratimāṃ vinā

तावच्च प्रतिमा पूज्य यावद्विज्ञानसंभवः ।
ज्ञानाभावेन पूज्येत पतनं तस्य निश्चितम्

tāvacca pratimā pūjya yāvadvijñānasaṃbhavaḥ |
jñānābhāvena pūjyeta patanaṃ tasya niścitam

एवस्मात्कारणाद्विप्राः श्रूयतां परमार्थतः ।
स्वजात्युक्तं तु यत्कर्म कर्तव्यं तत्प्रयत्नतः

evasmātkāraṇādviprāḥ śrūyatāṃ paramārthataḥ |
svajātyuktaṃ tu yatkarma kartavyaṃ tatprayatnataḥ

यत्र यत्र यथा भक्तिः कर्तव्यं पूजनादिकम् ।
विना पूजनदानादि पातकं न च दूरतः

yatra yatra yathā bhaktiḥ kartavyaṃ pūjanādikam |
vinā pūjanadānādi pātakaṃ na ca dūrataḥ

यावच्च पातकं देहे तावत्सिद्धिर्न जायते ।
गते च पातके तस्य सर्वं च सफलं भवेत्

yāvacca pātakaṃ dehe tāvatsiddhirna jāyate |
gate ca pātake tasya sarvaṃ ca saphalaṃ bhavet

तथा च मलिने वस्त्रे रंगः शुभतरो न हि ।
क्षालने हि कृते शुद्धे सर्वो रंगः प्रसज्जते

tathā ca maline vastre raṃgaḥ śubhataro na hi |
kṣālane hi kṛte śuddhe sarvo raṃgaḥ prasajjate

तथा च निर्मले देहे देवानां सम्यगर्चया ।
ज्ञानरंगः प्रजायेत तदा विज्ञानसंभवः

tathā ca nirmale dehe devānāṃ samyagarcayā |
jñānaraṃgaḥ prajāyeta tadā vijñānasaṃbhavaḥ

विज्ञानस्य च सन्मूलं भक्तिरव्यभिचारिणी ।
ज्ञानस्यापि च सन्मूलं भक्तिरेवाऽभिधीयते

vijñānasya ca sanmūlaṃ bhaktiravyabhicāriṇī |
jñānasyāpi ca sanmūlaṃ bhaktirevā'bhidhīyate

भक्तेर्मूलं तु सत्कर्म स्वेष्टदेवादिपूजनम् ।
तन्मूलं सद्गुरुः प्रोक्तस्तन्मूलं संगतिः सताम् ।
संगत्या गुरुराप्येत गुरोर्मंत्रादि पूजनम् ।
पूजनाज्जायते भक्तिर्भक्त्या ज्ञानं प्रजायते

bhaktermūlaṃ tu satkarma sveṣṭadevādipūjanam |
tanmūlaṃ sadguruḥ proktastanmūlaṃ saṃgatiḥ satām |
saṃgatyā gururāpyeta gurormaṃtrādi pūjanam |
pūjanājjāyate bhaktirbhaktyā jñānaṃ prajāyate

विज्ञानं जायते ज्ञानात्परब्रह्मप्रकाशकम् ।
विज्ञानं च यदा जातं तदा भेदो निवर्तते

vijñānaṃ jāyate jñānātparabrahmaprakāśakam |
vijñānaṃ ca yadā jātaṃ tadā bhedo nivartate

भेदे निवृत्ते सकले द्वंद्वदुःखविहीनता ।
द्वंद्वदुःखविहीनस्तु शिवरूपो भवत्यसौ

bhede nivṛtte sakale dvaṃdvaduḥkhavihīnatā |
dvaṃdvaduḥkhavihīnastu śivarūpo bhavatyasau

द्वंद्वाप्राप्तौ न जायेतां सुखदुःखे विजानतः ।
विहिताविहिते तस्य न स्यातां च सुरर्षयः

dvaṃdvāprāptau na jāyetāṃ sukhaduḥkhe vijānataḥ |
vihitāvihite tasya na syātāṃ ca surarṣayaḥ

ईदृशो विरलो लोके गृहाश्रमविवर्जितः ।
यदि लोके भवत्यस्मिन्दर्शनात्पापहारकः

īdṛśo viralo loke gṛhāśramavivarjitaḥ |
yadi loke bhavatyasmindarśanātpāpahārakaḥ

तीर्थानि श्लाघयंतीह तादृशं ज्ञानवित्तमम् ।
देवाश्च मुनयस्सर्वे परब्रह्मात्मकं शिवम्

tīrthāni ślāghayaṃtīha tādṛśaṃ jñānavittamam |
devāśca munayassarve parabrahmātmakaṃ śivam

तादृशानि न तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः ।
ते पुनंत्युरुकालेन विज्ञानी दर्शनादपि

tādṛśāni na tīrthāni na devā mṛcchilāmayāḥ |
te punaṃtyurukālena vijñānī darśanādapi

यावद्गृहाश्रमे तिष्ठेत्तावदाकारपूजनम् ।
कुर्याच्छ्रेष्ठस्य सप्रीत्या सुरेषु खलु पंचसु

yāvadgṛhāśrame tiṣṭhettāvadākārapūjanam |
kuryācchreṣṭhasya saprītyā sureṣu khalu paṃcasu

अथवा च शिवः पूज्यो मूलमेकं विशिष्यते ।
मूले सिक्ते तथा शाखास्तृप्तास्सत्यखिलास्सुराः

athavā ca śivaḥ pūjyo mūlamekaṃ viśiṣyate |
mūle sikte tathā śākhāstṛptāssatyakhilāssurāḥ

शाखासु च सुतृप्तासु मूलं तृप्तं न कर्हिचित् ।
एवं सर्वेषु तृप्तेषु सुरेषु मुनिसत्तमाः

śākhāsu ca sutṛptāsu mūlaṃ tṛptaṃ na karhicit |
evaṃ sarveṣu tṛpteṣu sureṣu munisattamāḥ

सर्वथा शिवतृप्तिर्नो विज्ञेया सूक्ष्मबुद्धिभिः ।
शिवे च पूजिते देवाः पूजितास्सर्व एव हि

sarvathā śivatṛptirno vijñeyā sūkṣmabuddhibhiḥ |
śive ca pūjite devāḥ pūjitāssarva eva hi

तस्माच्च पूजयेद्देवं शंकरं लोकशंकरम् ।
सर्वकामफलावाप्त्यै सर्वभूतहिते रतः

tasmācca pūjayeddevaṃ śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram |
sarvakāmaphalāvāptyai sarvabhūtahite rataḥ