अध्याय 7: संध्या अरुन्धती बनकर वसिष्ठ से विवाह करती हैं

वरं दत्त्वा मुने तस्मिन् शंभावंतर्हिते तदा ।
संध्याप्यगच्छत्तत्रैव यत्र मेधातिथिर्मुनिः

varaṃ dattvā mune tasmin śaṃbhāvaṃtarhite tadā |
saṃdhyāpyagacchattatraiva yatra medhātithirmuniḥ

तत्र शंभोः प्रसादेन न केनाप्युपलक्षिता ।
सस्मार वर्णिनं तं वै स्वोपदेशकरं तपः

tatra śaṃbhoḥ prasādena na kenāpyupalakṣitā |
sasmāra varṇinaṃ taṃ vai svopadeśakaraṃ tapaḥ

वसिष्ठेन पुरा सा तु वर्णीभूत्वा महामुने ।
उपदिष्टा तपश्चर्तुं वचनात्परमेष्ठिनः

vasiṣṭhena purā sā tu varṇībhūtvā mahāmune |
upadiṣṭā tapaścartuṃ vacanātparameṣṭhinaḥ

तमेव कृत्वा मनसा तपश्चर्योपदेशकम् ।
पतित्वेन तदा संध्या ब्राह्मणं ब्रह्मचारिणम्

tameva kṛtvā manasā tapaścaryopadeśakam |
patitvena tadā saṃdhyā brāhmaṇaṃ brahmacāriṇam

समिद्धेग्नौ महायज्ञे मुनिभिर्नोपलक्षिता ।
दृष्टा शंभुप्रसादेन सा विवेश विधेः सुता

samiddhegnau mahāyajñe munibhirnopalakṣitā |
dṛṣṭā śaṃbhuprasādena sā viveśa vidheḥ sutā

तस्याः पुरोडाशमयं शरीरं तत्क्षणात्ततः ।
दग्धं पुरोडाशगंधं तस्तार यदलक्षितम्

tasyāḥ puroḍāśamayaṃ śarīraṃ tatkṣaṇāttataḥ |
dagdhaṃ puroḍāśagaṃdhaṃ tastāra yadalakṣitam

वह्निस्तस्याः शरीरं तु दग्ध्वा सूर्यस्य मंडलम् ।
शुद्धं प्रवेशयामास शंभोरेवाज्ञया पुनः

vahnistasyāḥ śarīraṃ tu dagdhvā sūryasya maṃḍalam |
śuddhaṃ praveśayāmāsa śaṃbhorevājñayā punaḥ

सूर्यो त्र्यर्थं विभज्याथ तच्छरीरं तदा रथे ।
स्वकेशं स्थापयामास प्रीतये पितृदेवयोः

sūryo tryarthaṃ vibhajyātha taccharīraṃ tadā rathe |
svakeśaṃ sthāpayāmāsa prītaye pitṛdevayoḥ

तदूर्द्ध्वभागस्तस्यास्तु शरीरस्य मुनीश्वर ।
प्रातस्संध्याभवत्सा तु अहोरात्रादिमध्यगा

tadūrddhvabhāgastasyāstu śarīrasya munīśvara |
prātassaṃdhyābhavatsā tu ahorātrādimadhyagā

तच्छेषभागस्तस्यास्तु अहोरात्रांतमध्यगा ।
सा सायमभवत्संध्या पितृप्रीतिप्रदा सदा

taccheṣabhāgastasyāstu ahorātrāṃtamadhyagā |
sā sāyamabhavatsaṃdhyā pitṛprītipradā sadā

सूर्योदयात्तु प्रथमं यदा स्यादरुणोदयः ।
प्रातस्संध्या तदोदेति देवानां प्रीतिकारिणी

sūryodayāttu prathamaṃ yadā syādaruṇodayaḥ |
prātassaṃdhyā tadodeti devānāṃ prītikāriṇī

अस्तं गते ततः सूर्य्ये शोणपद्मनिभे सदा ।
उदेति सायं संध्यापि पितॄणां मोदकारिणी

astaṃ gate tataḥ sūryye śoṇapadmanibhe sadā |
udeti sāyaṃ saṃdhyāpi pitṝṇāṃ modakāriṇī

तस्याः प्राणास्तु मनसा शंभुनाथ दयालुना ।
दिव्येन तु शरीरेण चक्रिरे हि शरीरिणः

tasyāḥ prāṇāstu manasā śaṃbhunātha dayālunā |
divyena tu śarīreṇa cakrire hi śarīriṇaḥ

मुनेर्यज्ञावसाने तु संप्राप्ते मुनिना तु सा ।
प्राप्ता पुत्री वह्निमध्ये तप्तकांचनसुप्रभा

muneryajñāvasāne tu saṃprāpte muninā tu sā |
prāptā putrī vahnimadhye taptakāṃcanasuprabhā

तां जग्राह तदा पुत्रीं मुनुरामोदसंयुतः ।
यज्ञार्थं तान्तु संस्नाप्य निजक्रोडे दधौ मुने

tāṃ jagrāha tadā putrīṃ munurāmodasaṃyutaḥ |
yajñārthaṃ tāntu saṃsnāpya nijakroḍe dadhau mune

अरुंधती तु तस्यास्तु नाम चक्रे महामुनिः ।
शिष्यैः परिवृतस्तत्र महामोदमवाप ह

aruṃdhatī tu tasyāstu nāma cakre mahāmuniḥ |
śiṣyaiḥ parivṛtastatra mahāmodamavāpa ha

विरुणद्धि यतो धर्मं सा कस्मादपि कारणात् ।
अतस्त्रिलोके विदितं नाम संप्राप तत्स्वयम्

viruṇaddhi yato dharmaṃ sā kasmādapi kāraṇāt |
atastriloke viditaṃ nāma saṃprāpa tatsvayam

यज्ञं समाप्य स मुनिः कृतकृत्यभावमासाद्य संपदयुतस्तनया प्रलंभात् ।
तस्मिन्निजाश्रमपदे सह शिष्यवर्गैस्तामेव सततमसौ दयिते सुरर्षे

yajñaṃ samāpya sa muniḥ kṛtakṛtyabhāvamāsādya saṃpadayutastanayā pralaṃbhāt |
tasminnijāśramapade saha śiṣyavargaistāmeva satatamasau dayite surarṣe

अथ सा ववृधे देवी तस्मिन्मुनिवराश्रमे ।
चन्द्रभागानदीतीरे तापसारण्यसंज्ञके

atha sā vavṛdhe devī tasminmunivarāśrame |
candrabhāgānadītīre tāpasāraṇyasaṃjñake

संप्राप्ते पञ्चमे वर्षे चन्द्रभागां तदा गुणैः ।
तापसारण्यमपि सा पवित्रमकरोत्सती

saṃprāpte pañcame varṣe candrabhāgāṃ tadā guṇaiḥ |
tāpasāraṇyamapi sā pavitramakarotsatī

विवाहं कारयामासुस्तस्या ब्रह्मसुतेन वै ।
वसिष्ठेन ह्यरुंधत्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

vivāhaṃ kārayāmāsustasyā brahmasutena vai |
vasiṣṭhena hyaruṃdhatyā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ

तद्विवाहे महोत्साहो वभूव सुखवर्द्धनः ।
सर्वे सुराश्च मुनयस्सुखमापुः परं मुनो

tadvivāhe mahotsāho vabhūva sukhavarddhanaḥ |
sarve surāśca munayassukhamāpuḥ paraṃ muno

ब्रह्मविष्णुमहेशानां करनिस्सृततोयतः ।
सप्तनद्यस्समुत्पन्नाश्शिप्राद्यास्सुपवित्रकाः

brahmaviṣṇumaheśānāṃ karanissṛtatoyataḥ |
saptanadyassamutpannāśśiprādyāssupavitrakāḥ

अरुंधती महासाध्वी साध्वीनां प्रवरोत्तमा ।
वसिष्ठं प्राप्य संरेजे मेधातिथिसुता मुने

aruṃdhatī mahāsādhvī sādhvīnāṃ pravarottamā |
vasiṣṭhaṃ prāpya saṃreje medhātithisutā mune

यस्याः पुत्रास्समुत्पन्नाः श्रेष्ठाश्शक्त्यादयश्शुभाः ।
वसिष्ठं प्राप्य तं कांतं संरेजे मुनिसत्तमाः

yasyāḥ putrāssamutpannāḥ śreṣṭhāśśaktyādayaśśubhāḥ |
vasiṣṭhaṃ prāpya taṃ kāṃtaṃ saṃreje munisattamāḥ

एवं संध्याचरित्रं ते कथितं मुनिसत्तम ।
पवित्रं पावनं दिव्यं सर्वकामफलप्रदम्

evaṃ saṃdhyācaritraṃ te kathitaṃ munisattama |
pavitraṃ pāvanaṃ divyaṃ sarvakāmaphalapradam

य इदं शृणुयान्नारी पुरुषो वा शुभव्रतः ।
सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

ya idaṃ śṛṇuyānnārī puruṣo vā śubhavrataḥ |
sarvānkāmānavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā