अध्याय 6: महादेव संध्या को दर्शन देकर वर देते हैं

सुतवर्य महाप्राज्ञ शृणु संध्यातपो महत् ।
यच्छ्रुत्वा नश्यते पापसमूहस्तत्क्षणाद्ध्रुवम्

sutavarya mahāprājña śṛṇu saṃdhyātapo mahat |
yacchrutvā naśyate pāpasamūhastatkṣaṇāddhruvam

उपविश्य तपोभावं वसिष्ठे स्वगृहं गते ।
संध्यापि तपसो भावं ज्ञात्वा मोदमवाप ह

upaviśya tapobhāvaṃ vasiṣṭhe svagṛhaṃ gate |
saṃdhyāpi tapaso bhāvaṃ jñātvā modamavāpa ha

ततस्सानंदमनसो वेषं कृत्वा तु यादृशम् ।
तपश्चर्तुं समारेभे बृहल्लोहिततीरगा

tatassānaṃdamanaso veṣaṃ kṛtvā tu yādṛśam |
tapaścartuṃ samārebhe bṛhallohitatīragā

यथोक्तं तु वशिष्ठेन मंत्रं तपसि साधनम् ।
मंत्रेण तेन सद्भक्त्या पूजयामास शंकरम्

yathoktaṃ tu vaśiṣṭhena maṃtraṃ tapasi sādhanam |
maṃtreṇa tena sadbhaktyā pūjayāmāsa śaṃkaram

एकान्तमनसस्तस्याः कुर्वंत्या सुमहत्तपः ।
शंभौ विन्यस्तचित्ताया गतमेकं चतुर्युगम्

ekāntamanasastasyāḥ kurvaṃtyā sumahattapaḥ |
śaṃbhau vinyastacittāyā gatamekaṃ caturyugam

प्रसन्नोभूत्तदा शंभुस्तपसा तेन तोषितः ।
अंतर्बहिस्तथाकाशे दर्शयित्वा निजं वपुः

prasannobhūttadā śaṃbhustapasā tena toṣitaḥ |
aṃtarbahistathākāśe darśayitvā nijaṃ vapuḥ

यद्रूपं चिंतयंती सा तेन प्रत्यक्षतां गतः

yadrūpaṃ ciṃtayaṃtī sā tena pratyakṣatāṃ gataḥ

अथ सा पुरतो दृष्ट्वा मनसा चिंतितं प्रभुम् ।
प्रसन्नवदनं शांतं मुमोदातीव शंकरम्

atha sā purato dṛṣṭvā manasā ciṃtitaṃ prabhum |
prasannavadanaṃ śāṃtaṃ mumodātīva śaṃkaram

ससाध्वसमहं वक्ष्ये किं कथं स्तौमि वा हरम् ।
इति चिंतापरा भूत्वा न्यमीलयत चक्षुषी

sasādhvasamahaṃ vakṣye kiṃ kathaṃ staumi vā haram |
iti ciṃtāparā bhūtvā nyamīlayata cakṣuṣī

निमीलिताक्ष्यास्तस्यास्तु प्रविश्य हृदयं हरः ।
दिव्यं ज्ञानं ददौ तस्यै वाचं दिव्ये च चक्षुषी

nimīlitākṣyāstasyāstu praviśya hṛdayaṃ haraḥ |
divyaṃ jñānaṃ dadau tasyai vācaṃ divye ca cakṣuṣī

दिव्यज्ञानं दिव्यचक्षुर्दिव्या वाचमवाप सा ।
प्रत्यक्षं वीक्ष्य दुर्गेशं तुष्टाव जगतां पतिम्

divyajñānaṃ divyacakṣurdivyā vācamavāpa sā |
pratyakṣaṃ vīkṣya durgeśaṃ tuṣṭāva jagatāṃ patim

(संध्योवाच)
निराकारं ज्ञानगम्यं परं यन्नैव स्थूलं नापि सूक्ष्मं न चोच्चम् ।
अंतश्चिंत्यं योगिभिस्तस्य रूपं तस्मै तुभ्यं लोककर्त्रे नमोस्तु

(saṃdhyovāca)
nirākāraṃ jñānagamyaṃ paraṃ yannaiva sthūlaṃ nāpi sūkṣmaṃ na coccam |
aṃtaściṃtyaṃ yogibhistasya rūpaṃ tasmai tubhyaṃ lokakartre namostu

सर्वं शांतं निर्मलं निर्विकारं ज्ञानागम्यं स्वप्रकाशेऽविकारम् ।
खाध्वप्रख्यं ध्वांतमार्गात्परस्तद्रूपं यस्य त्वां नमामि प्रसन्नम्

sarvaṃ śāṃtaṃ nirmalaṃ nirvikāraṃ jñānāgamyaṃ svaprakāśe'vikāram |
khādhvaprakhyaṃ dhvāṃtamārgātparastadrūpaṃ yasya tvāṃ namāmi prasannam

एकं शुद्धं दीप्यमानं तथाजं चिदानंदं सहजं चाविकारि ।
नित्यानंदं सत्यभूतिप्रसन्नं यस्य श्रीदं रूपमस्मै नमस्ते

ekaṃ śuddhaṃ dīpyamānaṃ tathājaṃ cidānaṃdaṃ sahajaṃ cāvikāri |
nityānaṃdaṃ satyabhūtiprasannaṃ yasya śrīdaṃ rūpamasmai namaste

विद्याकारोद्भावनीयं प्रभिन्नं सत्त्वच्छंदं ध्येयमात्मस्वरूपम् ।
सारं पारं पावनानां पवित्रं तस्मै रूपं यस्य चैवं नमस्ते

vidyākārodbhāvanīyaṃ prabhinnaṃ sattvacchaṃdaṃ dhyeyamātmasvarūpam |
sāraṃ pāraṃ pāvanānāṃ pavitraṃ tasmai rūpaṃ yasya caivaṃ namaste

यत्त्वाकारं शुद्धरूपं मनोज्ञं रत्नाकल्पं स्वच्छकर्पूरगौरम् ।
इष्टाभीती शूलमुंडे दधानं हस्तैर्नमो योगयुक्ताय तुभ्यम्

yattvākāraṃ śuddharūpaṃ manojñaṃ ratnākalpaṃ svacchakarpūragauram |
iṣṭābhītī śūlamuṃḍe dadhānaṃ hastairnamo yogayuktāya tubhyam

गगनं भूर्दिशश्चैव सलिलं ज्योतिरेव च ।
पुनः कालश्च रूपाणि यस्य तुभ्यं नमोस्तु ते

gaganaṃ bhūrdiśaścaiva salilaṃ jyotireva ca |
punaḥ kālaśca rūpāṇi yasya tubhyaṃ namostu te

प्रधानपुरुषौ यस्य कायत्वेन विनिर्गतौ ।
तस्मादव्यक्तरूपाय शंकराय नमोनमः

pradhānapuruṣau yasya kāyatvena vinirgatau |
tasmādavyaktarūpāya śaṃkarāya namonamaḥ

यो ब्रह्मा कुरुते सृष्टिं यो विष्णुः कुरुते स्थितिम् ।
संहरिष्यति यो रुद्रस्तस्मै तुभ्यं नमोनमः

yo brahmā kurute sṛṣṭiṃ yo viṣṇuḥ kurute sthitim |
saṃhariṣyati yo rudrastasmai tubhyaṃ namonamaḥ

नमोनमः कारणकारणाय दिव्यामृतज्ञानविभूतिदाय ।
समस्तलोकांतरभूतिदाय प्रकाशरूपाय परात्पराय

namonamaḥ kāraṇakāraṇāya divyāmṛtajñānavibhūtidāya |
samastalokāṃtarabhūtidāya prakāśarūpāya parātparāya

यस्याऽपरं नो जगदुच्यते पदात् क्षितिर्दिशस्सूर्य इंदुर्मनौजः ।
बर्हिर्मुखा नाभितश्चान्तरिक्षं तस्मै तुभ्यं शंभवे मे नमोस्तु

yasyā'paraṃ no jagaducyate padāt kṣitirdiśassūrya iṃdurmanaujaḥ |
barhirmukhā nābhitaścāntarikṣaṃ tasmai tubhyaṃ śaṃbhave me namostu

त्वं परः परमात्मा च त्वं विद्या विविधा हरः ।
सद्ब्रह्म च परं ब्रह्म विचारणपरायणः

tvaṃ paraḥ paramātmā ca tvaṃ vidyā vividhā haraḥ |
sadbrahma ca paraṃ brahma vicāraṇaparāyaṇaḥ

यस्य नादिर्न मध्यं च नांतमस्ति जगद्यतः ।
कथं स्तोष्यामि तं देवं वाङ्मनोगोचरं हरम्

yasya nādirna madhyaṃ ca nāṃtamasti jagadyataḥ |
kathaṃ stoṣyāmi taṃ devaṃ vāṅmanogocaraṃ haram

यस्य ब्रह्मादयो देव मुनयश्च तपोधनाः ।
न विप्रण्वंति रूपाणि वर्णनीयः कथं स मे

yasya brahmādayo deva munayaśca tapodhanāḥ |
na vipraṇvaṃti rūpāṇi varṇanīyaḥ kathaṃ sa me

स्त्रिया मया ते किं ज्ञेया निर्गुणस्य गुणाः प्रभो ।
नैव जानंति यद्रूपं सेन्द्रा अपि सुरासुराः

striyā mayā te kiṃ jñeyā nirguṇasya guṇāḥ prabho |
naiva jānaṃti yadrūpaṃ sendrā api surāsurāḥ

नमस्तुभ्यं महेशान नमस्तुभ्यं तमोमय ।
प्रसीद शंभो देवेश भूयोभूयो नमोस्तु ते

namastubhyaṃ maheśāna namastubhyaṃ tamomaya |
prasīda śaṃbho deveśa bhūyobhūyo namostu te

इत्याकर्ण्य वचस्तस्यास्संस्तुतः परमेश्वरः ।
सुप्रसन्नतरश्चाभूच्छंकरो भक्तवत्सलः

ityākarṇya vacastasyāssaṃstutaḥ parameśvaraḥ |
suprasannataraścābhūcchaṃkaro bhaktavatsalaḥ

अथ तस्याश्शरीरं तु वल्कलाजिनसंयुतम् ।
परिच्छन्नं जटाव्रातैः पवित्रे मूर्ध्नि राजितैः

atha tasyāśśarīraṃ tu valkalājinasaṃyutam |
paricchannaṃ jaṭāvrātaiḥ pavitre mūrdhni rājitaiḥ

हिमानीतर्जितांभोजसदृशं वदनं तदा ।
निरीक्ष्य कृपयाविष्टो हरः प्रोवाच तामिदम्

himānītarjitāṃbhojasadṛśaṃ vadanaṃ tadā |
nirīkṣya kṛpayāviṣṭo haraḥ provāca tāmidam

प्रीतोस्मि तपसा भद्रे भवत्याः परमेण वै ।
स्तवेन च शुभप्राज्ञे वरं वरय सांप्रतम्

prītosmi tapasā bhadre bhavatyāḥ parameṇa vai |
stavena ca śubhaprājñe varaṃ varaya sāṃpratam

येन ते विद्यते कार्यं वरेणास्मिन्मनोगतम् ।
तत्करिष्ये च भद्रं ते प्रसन्नोहं तव व्रतैः

yena te vidyate kāryaṃ vareṇāsminmanogatam |
tatkariṣye ca bhadraṃ te prasannohaṃ tava vrataiḥ

इति श्रुत्वा महेशस्य प्रसन्नमनसस्तदा ।
संध्योवाच सुप्रसन्ना प्रणम्य च मुहुर्मुहुः

iti śrutvā maheśasya prasannamanasastadā |
saṃdhyovāca suprasannā praṇamya ca muhurmuhuḥ

यदि देयो वरः प्रीत्या वरयोग्यास्म्यहं यदि ।
यदि शुद्धास्म्यहं जाता तस्मात्पापान्महेश्वर

yadi deyo varaḥ prītyā varayogyāsmyahaṃ yadi |
yadi śuddhāsmyahaṃ jātā tasmātpāpānmaheśvara

यदि देव प्रसव्रोऽसि तपसा मम सांप्रतम् ।
वृतस्तदायं प्रथमो वरो मम विधीयताम्

yadi deva prasavro'si tapasā mama sāṃpratam |
vṛtastadāyaṃ prathamo varo mama vidhīyatām

उत्पन्नमात्रा देवेश प्राणिनोस्मिन्नभः स्थले ।
न भवंतु समेनैव सकामास्संभवंतु वै

utpannamātrā deveśa prāṇinosminnabhaḥ sthale |
na bhavaṃtu samenaiva sakāmāssaṃbhavaṃtu vai

यद्धि वृत्ता हि लोकेषु त्रिष्वपि प्रथिता यथा ।
भविष्यामि तथा नान्या वर एको वृतो मया

yaddhi vṛttā hi lokeṣu triṣvapi prathitā yathā |
bhaviṣyāmi tathā nānyā vara eko vṛto mayā

सकामा मम सृष्टिस्तु कुत्रचिन्न पतिष्यति ।
यो मे पतिर्भवेन्नाथ सोपि मेऽतिसुहृच्च वै

sakāmā mama sṛṣṭistu kutracinna patiṣyati |
yo me patirbhavennātha sopi me'tisuhṛcca vai

यो द्रक्ष्यति सकामो मां पुरुषस्तस्य पौरुषम् ।
नाशं गमिष्यति तदा स च क्लीबो भविष्यति

yo drakṣyati sakāmo māṃ puruṣastasya pauruṣam |
nāśaṃ gamiṣyati tadā sa ca klībo bhaviṣyati

इति श्रुत्वा वचस्तस्यश्शंकरो भक्तवत्सलः ।
उवाच सुप्रसन्नात्मा निष्पापायास्तयेरिते

iti śrutvā vacastasyaśśaṃkaro bhaktavatsalaḥ |
uvāca suprasannātmā niṣpāpāyāstayerite

शृणु देवि च संध्ये त्वं त्वत्पापं भस्मतां गतम् ।
त्वयि त्यक्तो मया क्रोधः शुद्धा जाता तपःकरात्

śṛṇu devi ca saṃdhye tvaṃ tvatpāpaṃ bhasmatāṃ gatam |
tvayi tyakto mayā krodhaḥ śuddhā jātā tapaḥkarāt

यद्यद्वृतं त्वया भद्रे दत्तं तदखिलं मया ।
सुप्रसन्नेन तपसा तव संध्ये वरेण हि

yadyadvṛtaṃ tvayā bhadre dattaṃ tadakhilaṃ mayā |
suprasannena tapasā tava saṃdhye vareṇa hi

प्रथमं शैशवो भावः कौमाराख्यो द्वितीयकः ।
तृतीयो यौवनो भावश्चतुर्थो वार्द्धकस्तथा

prathamaṃ śaiśavo bhāvaḥ kaumārākhyo dvitīyakaḥ |
tṛtīyo yauvano bhāvaścaturtho vārddhakastathā

तृतीये त्वथ संप्राप्ते वयोभागे शरीरिणः ।
सकामास्स्युर्द्वितीयांतो भविष्यति क्वचित् क्वचित्

tṛtīye tvatha saṃprāpte vayobhāge śarīriṇaḥ |
sakāmāssyurdvitīyāṃto bhaviṣyati kvacit kvacit

तपसा तव मर्यादा जगति स्थापिता मया ।
उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः

tapasā tava maryādā jagati sthāpitā mayā |
utpannamātrā na yathā sakāmāssyuśśarīriṇaḥ

त्वं च लोके सतीभावं तादृशं समवाप्नुहि ।
त्रिषु लोकेषु नान्यस्या यादृशं संभविष्यति

tvaṃ ca loke satībhāvaṃ tādṛśaṃ samavāpnuhi |
triṣu lokeṣu nānyasyā yādṛśaṃ saṃbhaviṣyati

यः पश्यति सकामस्त्वां पाणिग्राहमृते तव ।
स सद्यः क्लीबतां प्राप्य दुर्बलत्वं गमिष्यति

yaḥ paśyati sakāmastvāṃ pāṇigrāhamṛte tava |
sa sadyaḥ klībatāṃ prāpya durbalatvaṃ gamiṣyati

पतिस्तव महाभागस्तपोरूपसमन्वितः ।
सप्तकल्पांतजीवी च भविष्यति सह त्वया

patistava mahābhāgastaporūpasamanvitaḥ |
saptakalpāṃtajīvī ca bhaviṣyati saha tvayā

इति ते ये वरा मत्तः प्रार्थितास्ते कृता मया ।
अन्यच्च ते वदिष्यामि पूर्वजन्मनि संस्थितम्

iti te ye varā mattaḥ prārthitāste kṛtā mayā |
anyacca te vadiṣyāmi pūrvajanmani saṃsthitam

अग्नौ शरीत्यागस्ते पूर्वमेव प्रतिश्रुतः ।
तदुपायं वदामि त्वां तत्कुरुष्व न संशयः

agnau śarītyāgaste pūrvameva pratiśrutaḥ |
tadupāyaṃ vadāmi tvāṃ tatkuruṣva na saṃśayaḥ

स च मेधातिथिर्यज्ञे मुने द्वादशवार्षिके ।
कृत्स्नप्रज्वलिते वह्नावचिरात् क्रियतां त्वया

sa ca medhātithiryajñe mune dvādaśavārṣike |
kṛtsnaprajvalite vahnāvacirāt kriyatāṃ tvayā

एतच्छैलोपत्यकायां चंद्रभागानदीतटे ।
मेधातिथिर्महायज्ञं कुरुते तापसाश्रमे

etacchailopatyakāyāṃ caṃdrabhāgānadītaṭe |
medhātithirmahāyajñaṃ kurute tāpasāśrame

तत्र गत्वा स्वयं छंदं मुनिभिर्न्नोपलक्षिता ।
मत्प्रसादाद्वह्निजाता तस्य पुत्री भविष्यसि

tatra gatvā svayaṃ chaṃdaṃ munibhirnnopalakṣitā |
matprasādādvahnijātā tasya putrī bhaviṣyasi

यस्ते वरो वाञ्छनीयः स्वामी मनसि कश्चन ।
तं निधाय निजस्वांते त्यज वह्नौ वपुः स्वकम्

yaste varo vāñchanīyaḥ svāmī manasi kaścana |
taṃ nidhāya nijasvāṃte tyaja vahnau vapuḥ svakam

यदा त्वं दारुणं संध्ये तपश्चरसि पर्वते ।
यावच्चतुर्युगं तस्य व्यतीते तु कृते युगे

yadā tvaṃ dāruṇaṃ saṃdhye tapaścarasi parvate |
yāvaccaturyugaṃ tasya vyatīte tu kṛte yuge

त्रेतायाः प्रथमे भागे जाता दक्षस्य कन्यका ।
वाक्पाश्शीलसमापन्ना यथा योग्यं विवाहिताः

tretāyāḥ prathame bhāge jātā dakṣasya kanyakā |
vākpāśśīlasamāpannā yathā yogyaṃ vivāhitāḥ

तन्मध्ये स ददौ कन्या विधवे सप्तविंशतिः ।
चन्द्रोऽन्यास्संपरित्यज्य रोहिण्यां प्रीतिमानभूत् ।
तद्धेतोर्हि यदा चन्द्रश्शप्तो दक्षेण कोपिना ।
तदा भवत्या निकटे सर्वे देवास्समागताः

tanmadhye sa dadau kanyā vidhave saptaviṃśatiḥ |
candro'nyāssaṃparityajya rohiṇyāṃ prītimānabhūt |
taddhetorhi yadā candraśśapto dakṣeṇa kopinā |
tadā bhavatyā nikaṭe sarve devāssamāgatāḥ

न दृष्टाश्च त्वया संध्ये ते देवा ब्रह्मणा सह ।
मयि विन्यस्तमनसा खं च दृष्ट्वा लभेत्पुनः

na dṛṣṭāśca tvayā saṃdhye te devā brahmaṇā saha |
mayi vinyastamanasā khaṃ ca dṛṣṭvā labhetpunaḥ

चंद्रस्य शापमोक्षार्थं जाता चंद्रनदी तदा ।
सृष्टा धात्रा तदैवात्र मेधातिथिरुपस्थितः

caṃdrasya śāpamokṣārthaṃ jātā caṃdranadī tadā |
sṛṣṭā dhātrā tadaivātra medhātithirupasthitaḥ

तपसा सत्समो नास्ति न भूतो न भविष्यति ।
येन यज्ञस्समारब्धो ज्योतिष्टोमो महाविधिः

tapasā satsamo nāsti na bhūto na bhaviṣyati |
yena yajñassamārabdho jyotiṣṭomo mahāvidhiḥ

तत्र प्रज्वलितो वह्निस्तस्मिन्त्यज वपुः स्वकम् ।
सुपवित्रा त्वमिदानीं संपूर्णोस्तु पणस्तव

tatra prajvalito vahnistasmintyaja vapuḥ svakam |
supavitrā tvamidānīṃ saṃpūrṇostu paṇastava

एतन्मया स्थापितन्ते कार्यार्थं भो तपस्विनि ।
तत्कुरुष्व महाभागे याहि यज्ञे महामुनेः ।
तस्याहितं च देवेशस्तत्रैवांतरधीयत

etanmayā sthāpitante kāryārthaṃ bho tapasvini |
tatkuruṣva mahābhāge yāhi yajñe mahāmuneḥ |
tasyāhitaṃ ca deveśastatraivāṃtaradhīyata