अध्याय 5: संध्या तप के लिए चन्द्रभाग पर्वत जाती हैं

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो मुनिसत्तमः ।
स मुदोवाच संस्मृत्य शंकरं प्रीतमानसः

ityākarṇya vacastasya brahmaṇo munisattamaḥ |
sa mudovāca saṃsmṛtya śaṃkaraṃ prītamānasaḥ

ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते ।
अद्भुता कथिता लीला त्वया च शशिमौलिनः

brahman vidhe mahābhāga viṣṇuśiṣya mahāmate |
adbhutā kathitā līlā tvayā ca śaśimaulinaḥ

गृहीतदारे मदने हृष्टे हि स्वगृहे गते ।
दक्षे च स्वगृहं याते तथा हि त्वयि कर्तरि

gṛhītadāre madane hṛṣṭe hi svagṛhe gate |
dakṣe ca svagṛhaṃ yāte tathā hi tvayi kartari

मानसेषु च पुत्रेषु गतेषु स्वस्वधामसु ।
संध्या कुत्र गता सा च ब्रह्मपुत्री पितृप्रसूः

mānaseṣu ca putreṣu gateṣu svasvadhāmasu |
saṃdhyā kutra gatā sā ca brahmaputrī pitṛprasūḥ

किं चकार च केनैव पुरुषेण विवाहिता ।
एतत्सर्वं विशेषेण संध्यायाश्चरितं वद

kiṃ cakāra ca kenaiva puruṣeṇa vivāhitā |
etatsarvaṃ viśeṣeṇa saṃdhyāyāścaritaṃ vada

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मपुत्रश्च धीमतः ।
संस्मृत्य शंकरं सक्त्या ब्रह्मा प्रोवाच तत्त्ववित्

ityākarṇya vacastasya brahmaputraśca dhīmataḥ |
saṃsmṛtya śaṃkaraṃ saktyā brahmā provāca tattvavit

शृणु त्वं च मुने सर्वं संध्यायाश्चरितं शुभम् ।
यच्छ्रुत्वा सर्वकामिन्यस्साध्व्यस्स्युस्सर्वदा मुने

śṛṇu tvaṃ ca mune sarvaṃ saṃdhyāyāścaritaṃ śubham |
yacchrutvā sarvakāminyassādhvyassyussarvadā mune

सा च संध्या सुता मे हि मनोजाता पुराऽ भवत् ।
तपस्तप्त्वा तनुं त्यक्त्वा सैव जाता त्वरुंधती

sā ca saṃdhyā sutā me hi manojātā purā' bhavat |
tapastaptvā tanuṃ tyaktvā saiva jātā tvaruṃdhatī

मेधातिथेस्सुता भूत्वा मुनिश्रेष्ठस्य धीमती ।
ब्रह्मविष्णुमहेशानवचनाच्चरितव्रता

medhātithessutā bhūtvā muniśreṣṭhasya dhīmatī |
brahmaviṣṇumaheśānavacanāccaritavratā

वव्रे पतिं महात्मानं वसिष्ठं शंसितव्रतम् ।
पतिव्रता च मुख्याऽभूद्वंद्या पूज्या त्वभीषणा

vavre patiṃ mahātmānaṃ vasiṣṭhaṃ śaṃsitavratam |
pativratā ca mukhyā'bhūdvaṃdyā pūjyā tvabhīṣaṇā

कथं तया तपस्तप्तं किमर्थं कुत्र संध्यया ।
कथं शरीरं सा त्यक्त्वाऽभवन्मेधातिथेः सुता ॥ ॥ ।
कथं वा विहितं देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवैः पतिम् ।
वसिष्ठं तु महात्मानं संवव्रे शंसितव्रतम्

kathaṃ tayā tapastaptaṃ kimarthaṃ kutra saṃdhyayā |
kathaṃ śarīraṃ sā tyaktvā'bhavanmedhātitheḥ sutā || || |
kathaṃ vā vihitaṃ devairbrahmaviṣṇuśivaiḥ patim |
vasiṣṭhaṃ tu mahātmānaṃ saṃvavre śaṃsitavratam

एतन्मे श्रोष्यमाणाय विस्तरेण पितामह ।
कौतूहलमरुंधत्याश्चरितं ब्रूहि तत्त्वतः

etanme śroṣyamāṇāya vistareṇa pitāmaha |
kautūhalamaruṃdhatyāścaritaṃ brūhi tattvataḥ

(ब्रह्मोवाच)
अहं स्वतनयां संध्यां दृष्ट्वा पूर्वमथात्मनः ।
कामायाशु मनोऽकार्षं त्यक्त्वा शिवभयाच्च सा

(brahmovāca)
ahaṃ svatanayāṃ saṃdhyāṃ dṛṣṭvā pūrvamathātmanaḥ |
kāmāyāśu mano'kārṣaṃ tyaktvā śivabhayācca sā

संध्यायाश्चलितं चित्तं कामबाणविलोडितम् ।
ऋषीणामपि संरुद्धमानसानां महात्मनाम्

saṃdhyāyāścalitaṃ cittaṃ kāmabāṇaviloḍitam |
ṛṣīṇāmapi saṃruddhamānasānāṃ mahātmanām

भर्गस्य वचनं श्रुत्वा सोपहासं च मां प्रति ।
आत्मनश्चलितत्वं वै ह्यमर्यादमृषीन्प्रति

bhargasya vacanaṃ śrutvā sopahāsaṃ ca māṃ prati |
ātmanaścalitatvaṃ vai hyamaryādamṛṣīnprati

कामस्य तादृशं भावं मुनिमोहकरं मुहुः ।
दृष्ट्वा संध्या स्वयं तत्रोपयमायातिदुःखिता

kāmasya tādṛśaṃ bhāvaṃ munimohakaraṃ muhuḥ |
dṛṣṭvā saṃdhyā svayaṃ tatropayamāyātiduḥkhitā

ततस्तु ब्रह्मणा शप्ते मदने च मया मुने ।
अंतर्भूते मयि शिवे गते चापि निजास्पदे

tatastu brahmaṇā śapte madane ca mayā mune |
aṃtarbhūte mayi śive gate cāpi nijāspade

आमर्षवशमापन्ना सा संध्या मुनिसत्तम ।
मम पुत्री विचार्यैवं तदा ध्यानपराऽभवत्

āmarṣavaśamāpannā sā saṃdhyā munisattama |
mama putrī vicāryaivaṃ tadā dhyānaparā'bhavat

ध्यायंती क्षणमेवाशु पूर्वं वृत्तं मनस्विनी ।
इदं विममृशे संध्या तस्मिन्काले यथोचितम्

dhyāyaṃtī kṣaṇamevāśu pūrvaṃ vṛttaṃ manasvinī |
idaṃ vimamṛśe saṃdhyā tasminkāle yathocitam

उत्पन्नमात्रां मां दृष्ट्वा युवतीं मदनेरितः ।
अकार्षित्सानुरागोयमभिलाषं पिता मम

utpannamātrāṃ māṃ dṛṣṭvā yuvatīṃ madaneritaḥ |
akārṣitsānurāgoyamabhilāṣaṃ pitā mama

पश्यतां मानसानां च मुनीनां भावितात्मनाम् ।
दृष्ट्वैव माममर्यादं सकाममभवन्मनः

paśyatāṃ mānasānāṃ ca munīnāṃ bhāvitātmanām |
dṛṣṭvaiva māmamaryādaṃ sakāmamabhavanmanaḥ

ममापि मथितं चित्तं मदनेन दुरात्मना ।
येन दृष्ट्वा मुनीन्सर्वांश्चलितं मन्मनो भृशम्

mamāpi mathitaṃ cittaṃ madanena durātmanā |
yena dṛṣṭvā munīnsarvāṃścalitaṃ manmano bhṛśam

फलमेतस्य पापस्य मदनस्स्वयमाप्तवान् ।
यस्तं शशाप कुपितः शंभोरग्रे पितामहः

phalametasya pāpasya madanassvayamāptavān |
yastaṃ śaśāpa kupitaḥ śaṃbhoragre pitāmahaḥ

प्राप्नुयां फलमेतस्य पापस्य स्वघकारिणी ।
तच्छोधनफलमहमाशु नेच्छामि साधनम्

prāpnuyāṃ phalametasya pāpasya svaghakāriṇī |
tacchodhanaphalamahamāśu necchāmi sādhanam

यन्मां पिता भ्रातरश्च सकाममपरोक्षतः ।
दृष्ट्वा चक्रुस्स्पृहां तस्मान्न मत्तः पापकृत्परा

yanmāṃ pitā bhrātaraśca sakāmamaparokṣataḥ |
dṛṣṭvā cakrusspṛhāṃ tasmānna mattaḥ pāpakṛtparā

ममापि कामभावोभूदमर्यादं समीक्ष्य तान् ।
पत्या इव स्वकेताते सर्वेषु सहजेष्वषि

mamāpi kāmabhāvobhūdamaryādaṃ samīkṣya tān |
patyā iva svaketāte sarveṣu sahajeṣvaṣi

करिष्यारम्यस्य पापस्य प्रायश्चित्तमहं स्वयम् ।
आत्मानमग्नौ होष्यामि वेदमार्गानुसारत

kariṣyāramyasya pāpasya prāyaścittamahaṃ svayam |
ātmānamagnau hoṣyāmi vedamārgānusārata

किं त्वेकां स्थापयिष्यामि मर्यादामिह भूतले ।
उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः

kiṃ tvekāṃ sthāpayiṣyāmi maryādāmiha bhūtale |
utpannamātrā na yathā sakāmāssyuśśarīriṇaḥ

एतदर्थमहं कृत्वा तपः परम दारुणम् ।
मर्यादां स्थापयिष्यामि पश्चात्त्यक्षामि जीवितम्

etadarthamahaṃ kṛtvā tapaḥ parama dāruṇam |
maryādāṃ sthāpayiṣyāmi paścāttyakṣāmi jīvitam

यस्मिञ्च्छरीरे पित्रा मे ह्यभिलाषस्स्वयं कृतः ।
भातृभिस्तेन कायेन किंचिन्नास्ति प्रयोजनम्

yasmiñccharīre pitrā me hyabhilāṣassvayaṃ kṛtaḥ |
bhātṛbhistena kāyena kiṃcinnāsti prayojanam

मया येन शरीरेण तातेषु सहजेषु च ।
उद्भावितः कामभावो न तत्सुकृतसाधनम्

mayā yena śarīreṇa tāteṣu sahajeṣu ca |
udbhāvitaḥ kāmabhāvo na tatsukṛtasādhanam

इति संचित्य मनसा संध्या शैलवरं ततः ।
जगाम चन्द्रभागाख्यं चन्द्रभागापगा यतः

iti saṃcitya manasā saṃdhyā śailavaraṃ tataḥ |
jagāma candrabhāgākhyaṃ candrabhāgāpagā yataḥ

अथ तत्र गतां ज्ञात्वा संध्यां गिरिवरं प्रति ।
तपसे नियतात्मानं ब्रह्मावोचमहं सुतम्

atha tatra gatāṃ jñātvā saṃdhyāṃ girivaraṃ prati |
tapase niyatātmānaṃ brahmāvocamahaṃ sutam

वशिष्ठं संयतात्मानं सर्वज्ञं ज्ञानयोगिनम् ।
समीपे स्वे समासीनं वेदवेदाङ्गपारगम्

vaśiṣṭhaṃ saṃyatātmānaṃ sarvajñaṃ jñānayoginam |
samīpe sve samāsīnaṃ vedavedāṅgapāragam

वसिष्ठ पुत्र गच्छ त्वं संध्यां जातां मनस्विनीम् ।
तपसे धृतकामां च दीक्षस्वैनां यथा विधि

vasiṣṭha putra gaccha tvaṃ saṃdhyāṃ jātāṃ manasvinīm |
tapase dhṛtakāmāṃ ca dīkṣasvaināṃ yathā vidhi

मंदाक्षमभवत्तस्याः पुरा दृष्ट्वैव कामुकान् ।
युष्मान्मां च तथात्मानं सकामां मुनिसत्तम

maṃdākṣamabhavattasyāḥ purā dṛṣṭvaiva kāmukān |
yuṣmānmāṃ ca tathātmānaṃ sakāmāṃ munisattama

अभूतपूर्वं तत्कर्म पूर्व मृत्युं विमृश्य सा ।
युष्माकमात्मनश्चापि प्राणान्संत्यक्तुमिच्छति

abhūtapūrvaṃ tatkarma pūrva mṛtyuṃ vimṛśya sā |
yuṣmākamātmanaścāpi prāṇānsaṃtyaktumicchati

समर्यादेषु मर्यादां तपसा स्थापयिष्यति ।
तपः कर्तुं गता साध्वी चन्द्रभागाख्यभूधरे

samaryādeṣu maryādāṃ tapasā sthāpayiṣyati |
tapaḥ kartuṃ gatā sādhvī candrabhāgākhyabhūdhare

न भावं तपसस्तात सानुजानाति कंचन ।
तस्माद्यथोपदेशात्सा प्राप्नोत्विष्टं तथा कुरु

na bhāvaṃ tapasastāta sānujānāti kaṃcana |
tasmādyathopadeśātsā prāpnotviṣṭaṃ tathā kuru

इदं रूपं परित्यज्य निजं रूपांतरं मुने ।
परिगृह्यांतिके तस्यास्तपश्चर्यां निदर्शयन्

idaṃ rūpaṃ parityajya nijaṃ rūpāṃtaraṃ mune |
parigṛhyāṃtike tasyāstapaścaryāṃ nidarśayan

इदं स्वरूपं भवतो दृष्ट्वा पूर्वं यथात्र वाम् ।
नाप्नुयात्साऽथ किंचिद्वै ततो रूपांतरं कुरु

idaṃ svarūpaṃ bhavato dṛṣṭvā pūrvaṃ yathātra vām |
nāpnuyātsā'tha kiṃcidvai tato rūpāṃtaraṃ kuru

नारदेत्थं वसिष्ठो मे समाज्ञप्तो दयावता ।
यथाऽस्विति च मां प्रोच्य ययौ संध्यांतिकं मुनिः

nāradetthaṃ vasiṣṭho me samājñapto dayāvatā |
yathā'sviti ca māṃ procya yayau saṃdhyāṃtikaṃ muniḥ

तत्र देवसरः पूर्णं गुणैर्मानससंमितम् ।
ददर्श स वसिष्टोथ संध्यां तत्तीरगामपि

tatra devasaraḥ pūrṇaṃ guṇairmānasasaṃmitam |
dadarśa sa vasiṣṭotha saṃdhyāṃ tattīragāmapi

तीरस्थया तया रेजे तत्सरः कमलोज्ज्वलम् ।
उद्यदिंदुसुनक्षत्र प्रदोषे गगनं यथा

tīrasthayā tayā reje tatsaraḥ kamalojjvalam |
udyadiṃdusunakṣatra pradoṣe gaganaṃ yathā

मुनिर्दृष्ट्वाथ तां तत्र सुसंभावां स कौतुकी ।
वीक्षांचक्रे सरस्तत्र बृहल्लोहितसंज्ञकम्

munirdṛṣṭvātha tāṃ tatra susaṃbhāvāṃ sa kautukī |
vīkṣāṃcakre sarastatra bṛhallohitasaṃjñakam

चन्द्रभागा नदी तस्मात्प्राकाराद्दक्षिणांबुधिम् ।
यांती सा चैव ददृशे तेन सानुगिरेर्महत्

candrabhāgā nadī tasmātprākārāddakṣiṇāṃbudhim |
yāṃtī sā caiva dadṛśe tena sānugirermahat

निर्भिद्य पश्चिमं सा तु चन्द्रभागस्य सा नदी ।
यथा हिमवतो गंगा तथा गच्छति सागरम्

nirbhidya paścimaṃ sā tu candrabhāgasya sā nadī |
yathā himavato gaṃgā tathā gacchati sāgaram

तस्मिन् गिरौ चन्द्रभागे बृहल्लोहिततीरगाम् ।
संध्यां दृष्ट्वाथ पप्रच्छ वसिष्ठस्सादरं तदा

tasmin girau candrabhāge bṛhallohitatīragām |
saṃdhyāṃ dṛṣṭvātha papraccha vasiṣṭhassādaraṃ tadā

किमर्थमागता भद्रे निर्जनं त्वं महीधरम् ।
कस्य वा तनया किं वा भवत्यापि चिकीर्षितम्

kimarthamāgatā bhadre nirjanaṃ tvaṃ mahīdharam |
kasya vā tanayā kiṃ vā bhavatyāpi cikīrṣitam

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं वद गुह्यं न चेद्भवेत् ।
वदनं पूर्णचन्द्राभं निश्चेष्टं वा कथं तव

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vada guhyaṃ na cedbhavet |
vadanaṃ pūrṇacandrābhaṃ niśceṣṭaṃ vā kathaṃ tava

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वशिष्ठस्य महात्मनः ।
दृष्ट्वा च तं महात्मानं ज्वलंतमिव पावकम्

tacchrutvā vacanaṃ tasya vaśiṣṭhasya mahātmanaḥ |
dṛṣṭvā ca taṃ mahātmānaṃ jvalaṃtamiva pāvakam

शरीरधृग्ब्रह्मचर्यं विलसंतं जटाधरम् ।
सादरं प्रणिपत्याथ संध्योवाच तपोधनम्

śarīradhṛgbrahmacaryaṃ vilasaṃtaṃ jaṭādharam |
sādaraṃ praṇipatyātha saṃdhyovāca tapodhanam

यदर्थमागता शैलं सिद्धं तन्मे निबोध ह ।
तव दर्शनमात्रेण यन्मे सेत्स्यति वा विभो

yadarthamāgatā śailaṃ siddhaṃ tanme nibodha ha |
tava darśanamātreṇa yanme setsyati vā vibho

तपश्चर्तुमहं ब्रह्मन्निर्जनं शैलमागता ।
ब्रह्मणोहं सुता जाता नाम्ना संध्येति विश्रुता

tapaścartumahaṃ brahmannirjanaṃ śailamāgatā |
brahmaṇohaṃ sutā jātā nāmnā saṃdhyeti viśrutā

यदि ते युज्यते सह्यं मां त्वं समुपदेशय ।
एतच्चिकीर्षितं गुह्यं नान्यैः किंचन विद्यते

yadi te yujyate sahyaṃ māṃ tvaṃ samupadeśaya |
etaccikīrṣitaṃ guhyaṃ nānyaiḥ kiṃcana vidyate

अज्ञात्वा तपसो भावं तपोवनमुपाश्रिता ।
चिंतया परिशुष्येहं वेपते हि मनो मम

ajñātvā tapaso bhāvaṃ tapovanamupāśritā |
ciṃtayā pariśuṣyehaṃ vepate hi mano mama

आकर्ण्य तस्या वचनं वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः ।
स्वयं च सर्वकृत्यज्ञो नान्यत्किंचन पृष्टवान्

ākarṇya tasyā vacanaṃ vasiṣṭho brahmavittamaḥ |
svayaṃ ca sarvakṛtyajño nānyatkiṃcana pṛṣṭavān

अथ तां नियतात्मानं तपसेति धृतोद्यमाम् ।
प्रोवाच मनसा स्मृत्वा शंकरं भक्तवत्सलम्

atha tāṃ niyatātmānaṃ tapaseti dhṛtodyamām |
provāca manasā smṛtvā śaṃkaraṃ bhaktavatsalam

परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः ।
परमः परमाराध्यः शम्भुर्मनसि धार्यताम्

paramaṃ yo mahattejaḥ paramaṃ yo mahattapaḥ |
paramaḥ paramārādhyaḥ śambhurmanasi dhāryatām

धर्मार्थकाममोक्षाणां य एकस्त्वादिकारणम् ।
तमेकं जगतामाद्यं भजस्व पुरुषोत्तमम्

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ ya ekastvādikāraṇam |
tamekaṃ jagatāmādyaṃ bhajasva puruṣottamam

मंत्रेणानेन देवेशं शम्भुं भज शुभानने ।
तेन ते सकला वाप्तिर्भविष्यति न संशयः

maṃtreṇānena deveśaṃ śambhuṃ bhaja śubhānane |
tena te sakalā vāptirbhaviṣyati na saṃśayaḥ

ॐ नमश्शंकरायेति ॐमित्यंतेन सन्ततम् ।
मौनतपस्याप्रारंम्भं तन्मे निगदतः शृणु

oṃ namaśśaṃkarāyeti oṃmityaṃtena santatam |
maunatapasyāprāraṃmbhaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu

स्नानं मौनेन कर्तव्यं मौनेन हरपूजनम् ।
द्वयोः पूर्णजलाहारं प्रथमं षष्ठकालयोः

snānaṃ maunena kartavyaṃ maunena harapūjanam |
dvayoḥ pūrṇajalāhāraṃ prathamaṃ ṣaṣṭhakālayoḥ

तृतीये षष्ठकाले तु ह्युपवासपरो भवेत् ।
एवं तपस्समाप्तौ वा षष्ठे काले क्रिया भवेत्

tṛtīye ṣaṣṭhakāle tu hyupavāsaparo bhavet |
evaṃ tapassamāptau vā ṣaṣṭhe kāle kriyā bhavet

एवं मौनतपस्याख्या ब्रह्मचर्यफलप्रदा ।
सर्वाभीष्टप्रदा देवि सत्यंसत्यं न संशयः

evaṃ maunatapasyākhyā brahmacaryaphalapradā |
sarvābhīṣṭapradā devi satyaṃsatyaṃ na saṃśayaḥ

एवं चित्ते समुद्दिश्य कामं चिंतय शंकरम् ।
स ते प्रसन्न इष्टार्थमचिरादेव दास्यति

evaṃ citte samuddiśya kāmaṃ ciṃtaya śaṃkaram |
sa te prasanna iṣṭārthamacirādeva dāsyati

उपविश्य वसिष्ठोथ संध्यायै तपसः क्रियाम् ।
तामाभाष्य यथान्यायं तत्रैवांतर्दधे मुनिः

upaviśya vasiṣṭhotha saṃdhyāyai tapasaḥ kriyām |
tāmābhāṣya yathānyāyaṃ tatraivāṃtardadhe muniḥ