अध्याय 4: दक्ष काम को रति का दान करते हैं

विष्णुशिष्य महाप्राज्ञ विधे लोककर प्रभो ।
अद्भुतेयं कथा प्रोक्ता शिवलीलामृतान्विता

viṣṇuśiṣya mahāprājña vidhe lokakara prabho |
adbhuteyaṃ kathā proktā śivalīlāmṛtānvitā

ततः किमभवत्तात चरितं तद्वदाधुना ।
अहं श्रद्धान्वितः श्रोतुं यदि शम्भुकथाश्रयम्

tataḥ kimabhavattāta caritaṃ tadvadādhunā |
ahaṃ śraddhānvitaḥ śrotuṃ yadi śambhukathāśrayam

(ब्रह्मोवाच)
शंभौ गते निजस्थाने वेधस्यंतर्हिते मयि ।
दक्ष प्राहाथ कंदर्पं संस्मरन् मम तद्वचः ॥ ॥

(brahmovāca)
śaṃbhau gate nijasthāne vedhasyaṃtarhite mayi |
dakṣa prāhātha kaṃdarpaṃ saṃsmaran mama tadvacaḥ || ||

मद्देहजेयं कंदर्प सद्रूपगुणसंयुता ।
एनां गृह्णीष्व भार्यार्थं भवतस्सदृशीं गुणैः

maddehajeyaṃ kaṃdarpa sadrūpaguṇasaṃyutā |
enāṃ gṛhṇīṣva bhāryārthaṃ bhavatassadṛśīṃ guṇaiḥ

एषा तव महा तेजास्सर्वदा सहचारिणी ।
भविष्यति यथाकामं धर्मतो वशवर्तिनी

eṣā tava mahā tejāssarvadā sahacāriṇī |
bhaviṣyati yathākāmaṃ dharmato vaśavartinī

इत्युक्त्वा प्रददौ तस्यै देहस्वेदांबुसम्भवाम् ।
कंदर्प्पायाग्रतः कृत्वा नाम कृत्वा रतीति ताम्

ityuktvā pradadau tasyai dehasvedāṃbusambhavām |
kaṃdarppāyāgrataḥ kṛtvā nāma kṛtvā ratīti tām

विवाह्य तां स्मरस्सोपि मुमोदातीव नारद ।
दक्षजां तनयां रम्यां मुनीनामपि मोहिनीम्

vivāhya tāṃ smarassopi mumodātīva nārada |
dakṣajāṃ tanayāṃ ramyāṃ munīnāmapi mohinīm

अथ तां वीक्ष्य मदनो रत्याख्यां स्वस्त्रियं शुभाम् ।
आत्मा गुणेन विद्धोसौ मुमोह रतिरंजितः

atha tāṃ vīkṣya madano ratyākhyāṃ svastriyaṃ śubhām |
ātmā guṇena viddhosau mumoha ratiraṃjitaḥ

क्षणप्रदाऽभवत्कांता गौरी मृगदृशी मुदा ।
लोलापांग्यथ तस्यैव भार्या च सदृशी रतौ

kṣaṇapradā'bhavatkāṃtā gaurī mṛgadṛśī mudā |
lolāpāṃgyatha tasyaiva bhāryā ca sadṛśī ratau

तस्या भ्रूयुगलं वीक्ष्य संशयं मदनोकरोत् ।
उत्सादनं मत्कोदण्डं विधात्रास्यां निवेशितम्

tasyā bhrūyugalaṃ vīkṣya saṃśayaṃ madanokarot |
utsādanaṃ matkodaṇḍaṃ vidhātrāsyāṃ niveśitam

कटाक्षाणामाशुगतिं दृष्ट्वा तस्या द्विजोत्तम ।
आशु गन्तुं निजास्त्राणां श्रद्दधे न च चारुताम्

kaṭākṣāṇāmāśugatiṃ dṛṣṭvā tasyā dvijottama |
āśu gantuṃ nijāstrāṇāṃ śraddadhe na ca cārutām

तस्याः स्वभावसुरभिधीरश्वासानिलं तथा ।
आघ्राय मदनः श्रद्धां त्यक्तवान् मलयांतिके

tasyāḥ svabhāvasurabhidhīraśvāsānilaṃ tathā |
āghrāya madanaḥ śraddhāṃ tyaktavān malayāṃtike

पूर्णेन्दुसदृशं वक्त्रं दृष्ट्वा लक्ष्मसुलक्षितम् ।
न निश्चिकाय मदनो भेदं तन्मुखचन्द्रयोः

pūrṇendusadṛśaṃ vaktraṃ dṛṣṭvā lakṣmasulakṣitam |
na niścikāya madano bhedaṃ tanmukhacandrayoḥ

सुवर्ण पद्मकलिकातुल्यं तस्याः कुचद्वयम् ।
रेजे चूचुकयुग्मेन भ्रमरेणेव वेष्टितम्

suvarṇa padmakalikātulyaṃ tasyāḥ kucadvayam |
reje cūcukayugmena bhramareṇeva veṣṭitam

दृढपीनोन्नतं तस्यास्तनमध्यं विलंबिनीम् ।
आनाभिप्रतलं मालां तन्वीं चन्द्रायितां शुभाम्

dṛḍhapīnonnataṃ tasyāstanamadhyaṃ vilaṃbinīm |
ānābhipratalaṃ mālāṃ tanvīṃ candrāyitāṃ śubhām

ज्यां पुष्पधनुषः कामः षट्पदावलिसंभ्रमाम् ।
विसस्मार च यस्मात्तां विसृज्यैनां निरीक्षते

jyāṃ puṣpadhanuṣaḥ kāmaḥ ṣaṭpadāvalisaṃbhramām |
visasmāra ca yasmāttāṃ visṛjyaināṃ nirīkṣate

गम्भीरनाभिरंध्रांतश्चतुःपार्श्वत्वगादृतम् ।
आननाब्जेऽक्षणद्वंद्वमारक्तकफलं यथा

gambhīranābhiraṃdhrāṃtaścatuḥpārśvatvagādṛtam |
ānanābje'kṣaṇadvaṃdvamāraktakaphalaṃ yathā

मध्येन वपुषा निसर्गाष्टापदप्रभा ।
रुक्मवेदीव ददृशे कामेन रमणी हि सा

madhyena vapuṣā nisargāṣṭāpadaprabhā |
rukmavedīva dadṛśe kāmena ramaṇī hi sā

रंभास्तंभायतं स्निग्धं यदूरुयुगलं मृदु ।
निजशक्तिसमं कामो वीक्षांचक्रे मनोहरम्

raṃbhāstaṃbhāyataṃ snigdhaṃ yadūruyugalaṃ mṛdu |
nijaśaktisamaṃ kāmo vīkṣāṃcakre manoharam

आरक्तपार्ष्णिपादाग्रप्रांतभागं पदद्वयम् ।
अनुरागमिवाऽनेन मित्रं तस्या मनोभवः

āraktapārṣṇipādāgraprāṃtabhāgaṃ padadvayam |
anurāgamivā'nena mitraṃ tasyā manobhavaḥ

तस्याः करयुगं रक्तं नखरैः किंशुकोपमैः ।
वृत्ताभिरंगुलीभिश्च सूक्ष्माग्राभिर्मनोहरम्

tasyāḥ karayugaṃ raktaṃ nakharaiḥ kiṃśukopamaiḥ |
vṛttābhiraṃgulībhiśca sūkṣmāgrābhirmanoharam

तद्बाहुयुगुलं कांतं मृणालयुगलायतम् ।
मृदु स्निग्धं चिरं राजत्कांतिलोहप्रवालवत्

tadbāhuyugulaṃ kāṃtaṃ mṛṇālayugalāyatam |
mṛdu snigdhaṃ ciraṃ rājatkāṃtilohapravālavat

नीलनीरदसंकाशः केशपाशो मनोहरः ।
चमरीवाल भरवद्विभाति स्म स्मरप्रियः

nīlanīradasaṃkāśaḥ keśapāśo manoharaḥ |
camarīvāla bharavadvibhāti sma smarapriyaḥ

एतादृशीं रतिं नाम्ना प्रालेयाद्रिसमुद्भवाम् ।
गंगामिव महादेवो जग्राहोत्फुल्ललोचनः

etādṛśīṃ ratiṃ nāmnā prāleyādrisamudbhavām |
gaṃgāmiva mahādevo jagrāhotphullalocanaḥ

चक्रपद्मां चारुबाहुं मृणालशकलान्विताम् ।
भ्रूयुग्मविभ्रमव्राततनूर्मिपरिराजिताम्

cakrapadmāṃ cārubāhuṃ mṛṇālaśakalānvitām |
bhrūyugmavibhramavrātatanūrmiparirājitām

कटाक्षपाततुंगौघां स्वीयनेत्रोत्पलान्विताम् ।
तनुलोमांबुशैवालां मनोद्रुमविलासिनीम्

kaṭākṣapātatuṃgaughāṃ svīyanetrotpalānvitām |
tanulomāṃbuśaivālāṃ manodrumavilāsinīm

निम्ननाभिह्रदां क्षामां सर्वांगरमणीयिकाम् ।
सर्वलावण्यसदनां शोभमानां रमामिव

nimnanābhihradāṃ kṣāmāṃ sarvāṃgaramaṇīyikām |
sarvalāvaṇyasadanāṃ śobhamānāṃ ramāmiva

द्वादशाभरणैर्युक्तां शृंगारैः षोडशैर्युताम् ।
मोहनीं सर्वलोकानां भासयंतीं दिशो दश

dvādaśābharaṇairyuktāṃ śṛṃgāraiḥ ṣoḍaśairyutām |
mohanīṃ sarvalokānāṃ bhāsayaṃtīṃ diśo daśa

इति तां मदनो वीक्ष्य रतिं जग्राह सोत्सुकः ।
रागादुपस्थितां लक्ष्मीं हृषीकेश इवोत्तमाम्

iti tāṃ madano vīkṣya ratiṃ jagrāha sotsukaḥ |
rāgādupasthitāṃ lakṣmīṃ hṛṣīkeśa ivottamām

नोवाच च तदा दक्षं कामो मोदभवात्ततः ।
विस्मृत्य दारुणं शापं विधिदत्तं विमोहितः

novāca ca tadā dakṣaṃ kāmo modabhavāttataḥ |
vismṛtya dāruṇaṃ śāpaṃ vidhidattaṃ vimohitaḥ

तदा महोत्सवस्तात बभूव सुखवर्द्धनः ।
दक्षः प्रीततरश्चासीन्मुमुदे तनया मम

tadā mahotsavastāta babhūva sukhavarddhanaḥ |
dakṣaḥ prītataraścāsīnmumude tanayā mama

कामोतीव सुखं प्राप्य सर्वदुःखक्षयं गतः ।
दक्षजापि रतिः कामं प्राप्य चापि जहर्ष ह

kāmotīva sukhaṃ prāpya sarvaduḥkhakṣayaṃ gataḥ |
dakṣajāpi ratiḥ kāmaṃ prāpya cāpi jaharṣa ha

रराज चेतयासार्द्धं भिन्नश्चारुवचः स्मरः ।
जीमूत इव संध्यायां सौदामन्या मनोज्ञया

rarāja cetayāsārddhaṃ bhinnaścāruvacaḥ smaraḥ |
jīmūta iva saṃdhyāyāṃ saudāmanyā manojñayā

इति रतिपतिरुच्चैर्मोहयुक्तो रतिं तां हृदुपरि जगृहे वै योगदर्शीव विद्याम् ।
रतिरपि पतिमग्र्यं प्राप्य सा चापि रेजे हरिमिव कमला वै पूर्णचन्द्रोपमास्या

iti ratipatiruccairmohayukto ratiṃ tāṃ hṛdupari jagṛhe vai yogadarśīva vidyām |
ratirapi patimagryaṃ prāpya sā cāpi reje harimiva kamalā vai pūrṇacandropamāsyā