अध्याय 43: दक्ष को महादेव का उपदेश और यज्ञ की पूर्णता

इति स्तुतो रमेशेन मया चैव सुरर्षिभिः ।
तथान्यैश्च महादेवः प्रसन्नस्संबभूव ह

iti stuto rameśena mayā caiva surarṣibhiḥ |
tathānyaiśca mahādevaḥ prasannassaṃbabhūva ha

अथ शंभुः कृपा दृष्ट्या सर्वान् ऋषिसुरादिकान् ।
ब्रह्मविष्णू समाधाय दक्षमेतदुवाच ह

atha śaṃbhuḥ kṛpā dṛṣṭyā sarvān ṛṣisurādikān |
brahmaviṣṇū samādhāya dakṣametaduvāca ha

शृणु दक्ष प्रवक्ष्यामि प्रसन्नोस्मि प्रजापते ।
भक्ताधीनः सदाहं वै स्वतंत्रोप्यखिलेश्वरः

śṛṇu dakṣa pravakṣyāmi prasannosmi prajāpate |
bhaktādhīnaḥ sadāhaṃ vai svataṃtropyakhileśvaraḥ

चतुर्विधा भजंते मां जनाः सुकृतिनस्सदा ।
उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठास्तेषां दक्षप्रजापते

caturvidhā bhajaṃte māṃ janāḥ sukṛtinassadā |
uttarottarataḥ śreṣṭhāsteṣāṃ dakṣaprajāpate

आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी चैव चतुर्थकः ।
पूर्वे त्रयश्च सामान्याश्चतुर्थो हि विशिष्यते

ārto jijñāsurarthārthī jñānī caiva caturthakaḥ |
pūrve trayaśca sāmānyāścaturtho hi viśiṣyate

तत्र ज्ञानी प्रियतर ममरूपञ्च स स्मृतः ।
तस्मात्प्रियतरो नान्यः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

tatra jñānī priyatara mamarūpañca sa smṛtaḥ |
tasmātpriyataro nānyaḥ satyaṃ satyaṃ vadāmyaham

ज्ञानगम्योहमात्मज्ञो वेदांतश्रुतिपारगैः ।
विना ज्ञानेन मां प्राप्तुं यतन्ते चाल्पबुद्धयः

jñānagamyohamātmajño vedāṃtaśrutipāragaiḥ |
vinā jñānena māṃ prāptuṃ yatante cālpabuddhayaḥ

न वेदैश्च न यज्ञैश्च न दानैस्तपसा क्वचित् ।
न शक्नुवंति मां प्राप्तुं मूढाः कर्मवशा नरा

na vedaiśca na yajñaiśca na dānaistapasā kvacit |
na śaknuvaṃti māṃ prāptuṃ mūḍhāḥ karmavaśā narā

केवलं कर्म्मणा त्वं स्म संसारं तर्तुमिच्छसि ।
अत एवाभवं रुष्टो यज्ञविध्वंसकारकः

kevalaṃ karmmaṇā tvaṃ sma saṃsāraṃ tartumicchasi |
ata evābhavaṃ ruṣṭo yajñavidhvaṃsakārakaḥ

इतः प्रभृति भो दक्ष मत्वा मां परमेश्वरम् ।
बुद्ध्या ज्ञानपरो भूत्वा कुरु कर्म समाहितः

itaḥ prabhṛti bho dakṣa matvā māṃ parameśvaram |
buddhyā jñānaparo bhūtvā kuru karma samāhitaḥ

अन्यच्च शृणु सद्बुद्ध्या वचनं मे प्रजापते ।
वच्मि गुह्यं धर्महेतोः सगुणत्वेप्यहं तव

anyacca śṛṇu sadbuddhyā vacanaṃ me prajāpate |
vacmi guhyaṃ dharmahetoḥ saguṇatvepyahaṃ tava

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च जगतः कारणं परम् ।
आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंदृगविशेषणः

ahaṃ brahmā ca viṣṇuśca jagataḥ kāraṇaṃ param |
ātmeśvara upadraṣṭā svayaṃdṛgaviśeṣaṇaḥ

आत्ममायां समाविश्य सोहं गुणमयीं मुने ।
सृजन्रक्षन्हरन्विश्वं दधे संज्ञाः क्रियोचिताः

ātmamāyāṃ samāviśya sohaṃ guṇamayīṃ mune |
sṛjanrakṣanharanviśvaṃ dadhe saṃjñāḥ kriyocitāḥ

अद्वितीये परे तस्मिन् ब्रह्मण्यात्मनि केवले ।
अज्ञः पश्यति भेदेन भूतानि ब्रह्मचेश्वरम्

advitīye pare tasmin brahmaṇyātmani kevale |
ajñaḥ paśyati bhedena bhūtāni brahmaceśvaram

शिरः करादिस्वांगेषु कुरुते न यथा पुमान् ।
पारक्यशेमुषीं क्वापि भूतेष्वेवं हि मत्परः

śiraḥ karādisvāṃgeṣu kurute na yathā pumān |
pārakyaśemuṣīṃ kvāpi bhūteṣvevaṃ hi matparaḥ

सर्वभूतात्मनामेकभावनां यो न पश्यति ।
त्रिसुराणां भिदां दक्ष स शांतिमधिगच्छति

sarvabhūtātmanāmekabhāvanāṃ yo na paśyati |
trisurāṇāṃ bhidāṃ dakṣa sa śāṃtimadhigacchati

यः करोति त्रिदेवेषु भेदबुद्धिं नराधमः ।
नरके स वसेन्नूनं यावदाचन्द्रतारकम्

yaḥ karoti trideveṣu bhedabuddhiṃ narādhamaḥ |
narake sa vasennūnaṃ yāvadācandratārakam

मत्परः पूजयेद्देवान् सर्वानपि विचक्षणः ।
स ज्ञानं लभते येन मुक्तिर्भवति शाश्वती

matparaḥ pūjayeddevān sarvānapi vicakṣaṇaḥ |
sa jñānaṃ labhate yena muktirbhavati śāśvatī

विधिभक्तिं विना नैव भक्तिर्भवति वैष्णवी ।
विष्णुभक्तिं विना मे न भक्तिः क्वापि प्रजायते

vidhibhaktiṃ vinā naiva bhaktirbhavati vaiṣṇavī |
viṣṇubhaktiṃ vinā me na bhaktiḥ kvāpi prajāyate

इत्युक्त्वा शंकरस्स्वामी सर्वेषां परमेश्वरः ।
सर्वेषां शृण्वतां तत्रोवाच वाणीं कृपाकरः

ityuktvā śaṃkarassvāmī sarveṣāṃ parameśvaraḥ |
sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ tatrovāca vāṇīṃ kṛpākaraḥ

हरिभक्तो हि मां निन्देत्तथा शैवोभवे द्यदि ।
तयोः शापा भवेयुस्ते तत्त्वप्राप्तिर्भवेन्न हि

haribhakto hi māṃ nindettathā śaivobhave dyadi |
tayoḥ śāpā bhaveyuste tattvaprāptirbhavenna hi

इत्याकर्ण्य महेशस्य वचनं सुखकारकम् ।
जहृषुस्सकलास्तत्र सुरमुन्यादयो मुने

ityākarṇya maheśasya vacanaṃ sukhakārakam |
jahṛṣussakalāstatra suramunyādayo mune

दक्षोभवन्महाप्रीत्या शिवभक्तिरतस्तदा ।
सकुटुम्बस्सुराद्यास्ते शिवं मत्वाखिलेश्वरम्

dakṣobhavanmahāprītyā śivabhaktiratastadā |
sakuṭumbassurādyāste śivaṃ matvākhileśvaram

यथा येन कृता शंभोः संस्तुतिः परमात्मनः ।
तथा तस्मै वरो दत्तश्शंभुना तुष्टचेतसा

yathā yena kṛtā śaṃbhoḥ saṃstutiḥ paramātmanaḥ |
tathā tasmai varo dattaśśaṃbhunā tuṣṭacetasā

ज्ञप्तः शिवेनाशु दक्षः शिवभक्तः प्रसन्नधीः ।
यज्ञं चकार संपूर्णं शिवानुग्रहतो मुने

jñaptaḥ śivenāśu dakṣaḥ śivabhaktaḥ prasannadhīḥ |
yajñaṃ cakāra saṃpūrṇaṃ śivānugrahato mune

ददौ भागान्सुरेभ्यो हि पूर्णभागं शिवाय सः ।
दानं ददौ द्विजेभ्यश्च प्राप्तः शंभोरनुग्रहः

dadau bhāgānsurebhyo hi pūrṇabhāgaṃ śivāya saḥ |
dānaṃ dadau dvijebhyaśca prāptaḥ śaṃbhoranugrahaḥ

अथो देवस्य सुमहत्तत्कर्म विधिपूर्वकम् ।
दक्षः समाप्य विधिवत्सहर्त्विग्भिः प्रजापतिः

atho devasya sumahattatkarma vidhipūrvakam |
dakṣaḥ samāpya vidhivatsahartvigbhiḥ prajāpatiḥ

एवं दक्षमखः पूर्णोभवत्तत्र मुनीश्वरः ।
शंकरस्य प्रसादेन परब्रह्मस्वरूपिणः

evaṃ dakṣamakhaḥ pūrṇobhavattatra munīśvaraḥ |
śaṃkarasya prasādena parabrahmasvarūpiṇaḥ

अथ देवर्षयस्सर्वे शंसंतश्शांकरं यशः ।
स्वधामानि ययुस्तु ष्टाः परेपि सुखतस्तदा

atha devarṣayassarve śaṃsaṃtaśśāṃkaraṃ yaśaḥ |
svadhāmāni yayustu ṣṭāḥ parepi sukhatastadā

अहं विष्णुश्च सुप्रीतावपि स्वंस्वं परं मुदा ।
गायन्तौ सुयशश्शंभोः सर्वमंगलदं सदा

ahaṃ viṣṇuśca suprītāvapi svaṃsvaṃ paraṃ mudā |
gāyantau suyaśaśśaṃbhoḥ sarvamaṃgaladaṃ sadā

दक्ष संमानितः प्रीत्या महादेवोपि सद्गतिः ।
कैलासं स ययौ शैलं सुप्रीतस्सगणो निजम्

dakṣa saṃmānitaḥ prītyā mahādevopi sadgatiḥ |
kailāsaṃ sa yayau śailaṃ suprītassagaṇo nijam

आगत्य स्वगिरिं शंभुस्सस्मार स्वप्रियां सतीम् ।
गणेभ्यः कथयामास प्रधानेभ्यश्च तत्कथाम्

āgatya svagiriṃ śaṃbhussasmāra svapriyāṃ satīm |
gaṇebhyaḥ kathayāmāsa pradhānebhyaśca tatkathām

कालं निनाय विज्ञानी बहु तच्चरितं वदन् ।
लौकिकीं गतिमाश्रित्य दर्शयन् कामितां प्रभुः

kālaṃ nināya vijñānī bahu taccaritaṃ vadan |
laukikīṃ gatimāśritya darśayan kāmitāṃ prabhuḥ

नानीतिकारकः स्वामी परब्रह्म सतां गतिः ।
तस्य मोहः क्व वा शोकः क्व विकारः परो मुने

nānītikārakaḥ svāmī parabrahma satāṃ gatiḥ |
tasya mohaḥ kva vā śokaḥ kva vikāraḥ paro mune

अहं विष्णुश्च जानीवस्तद्भेदं न कदाचन ।
केपरे मुनयो देवा मनुषाद्याश्च योगिनः

ahaṃ viṣṇuśca jānīvastadbhedaṃ na kadācana |
kepare munayo devā manuṣādyāśca yoginaḥ

महिमा शांकरोनंतो दुर्विज्ञेयो मनीषिभिः ।
भक्तज्ञातश्च सद्भक्त्या तत्प्रसादाद्विना श्रमम्

mahimā śāṃkaronaṃto durvijñeyo manīṣibhiḥ |
bhaktajñātaśca sadbhaktyā tatprasādādvinā śramam

एकोपि न विकारो हि शिवस्य परमात्मनः ।
संदर्शयति लोकेभ्यः कृत्वा तां तादृशीं गतिम्

ekopi na vikāro hi śivasya paramātmanaḥ |
saṃdarśayati lokebhyaḥ kṛtvā tāṃ tādṛśīṃ gatim

यत्पठित्वा च संश्रुत्य सर्वलोकसुधीर्मुने ।
लभते सद्गतिं दिब्यामिहापि सुखमुत्तमम्

yatpaṭhitvā ca saṃśrutya sarvalokasudhīrmune |
labhate sadgatiṃ dibyāmihāpi sukhamuttamam

इत्थं दाक्षायणी हित्वा निजदेहं सती पुनः ।
जज्ञे हिमवतः पत्न्यां मेनायामिति विश्रुतम्

itthaṃ dākṣāyaṇī hitvā nijadehaṃ satī punaḥ |
jajñe himavataḥ patnyāṃ menāyāmiti viśrutam

पुनः कृत्वा तपस्तत्र शिवं वव्रे पतिं च सा ।
गौरी भूत्वार्द्धवामांगी लीलाश्चक्रेद्भुताश्शिवा

punaḥ kṛtvā tapastatra śivaṃ vavre patiṃ ca sā |
gaurī bhūtvārddhavāmāṃgī līlāścakredbhutāśśivā

इत्थं सतीचरित्रं ते वर्णितं परमाद्भुतम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं सर्वकामप्रदायकम्

itthaṃ satīcaritraṃ te varṇitaṃ paramādbhutam |
bhuktimuktipradaṃ divyaṃ sarvakāmapradāyakam

इदमाख्यानमनघं पवित्रं परपावनम् ।
स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुत्रपौत्रफलप्रदम्

idamākhyānamanaghaṃ pavitraṃ parapāvanam |
svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ putrapautraphalapradam

य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्भक्तिमान्नरान् ।
सर्वकर्मा लभेत्तात परत्र परमां गतिम्

ya idaṃ śṛṇuyādbhaktyā śrāvayedbhaktimānnarān |
sarvakarmā labhettāta paratra paramāṃ gatim

यः पठेत्पाठयेद्वापि समाख्यानमिदं शुभम् ।
सोपि भुक्त्वाखिलान् भोगानंते मोक्षमवाप्नुयात्

yaḥ paṭhetpāṭhayedvāpi samākhyānamidaṃ śubham |
sopi bhuktvākhilān bhogānaṃte mokṣamavāpnuyāt