अध्याय 1: सती हिमवान की पुत्री कैसे बनीं

दाक्षायणी सती देवी त्यक्तदेहा पितुर्मखे ।
कथं गिरिसुता ब्रह्मन्बभूव जगदम्बिका

dākṣāyaṇī satī devī tyaktadehā piturmakhe |
kathaṃ girisutā brahmanbabhūva jagadambikā

कथं कृत्वा तपोऽत्युग्रम्पतिमाप शिवं च सा ।
एतन्मे पृच्छते सम्यक्कथय त्वं विशेषतः

kathaṃ kṛtvā tapo'tyugrampatimāpa śivaṃ ca sā |
etanme pṛcchate samyakkathaya tvaṃ viśeṣataḥ

शृणु त्वं मुनिशार्दूल शिवाचरितमुत्तमम् ।
पावनं परमं दिव्यं सर्वपापहरं शुभम्

śṛṇu tvaṃ muniśārdūla śivācaritamuttamam |
pāvanaṃ paramaṃ divyaṃ sarvapāpaharaṃ śubham

यदा दाक्षायणी देवी हरेण सहिता मुदा ।
हिमाचले सुचिक्रीडे लीलया परमेश्वरी

yadā dākṣāyaṇī devī hareṇa sahitā mudā |
himācale sucikrīḍe līlayā parameśvarī

मत्सुतेयमिति ज्ञात्वा सिषेवे मातृवर्चसा ।
हिमाचलप्रिया मेना सर्वर्द्धिभिरनिर्भरा

matsuteyamiti jñātvā siṣeve mātṛvarcasā |
himācalapriyā menā sarvarddhibhiranirbharā

यदा दाक्षायणी रुष्टा नादृता स्वतनुं जहौ ।
पित्रा दक्षेण तद्यज्ञे संगता परमेश्वरी

yadā dākṣāyaṇī ruṣṭā nādṛtā svatanuṃ jahau |
pitrā dakṣeṇa tadyajñe saṃgatā parameśvarī

तदैव मेनका तां सा हिमाचलप्रिया मुने ।
शिवलोकस्थितां देवीमारिराधयिषुस्तदा

tadaiva menakā tāṃ sā himācalapriyā mune |
śivalokasthitāṃ devīmārirādhayiṣustadā

तस्यामहं सुता स्यामित्यवधार्य सती हृदा ।
त्यक्तदेहा मनो दध्रे भवितुं हिमवत्सुता

tasyāmahaṃ sutā syāmityavadhārya satī hṛdā |
tyaktadehā mano dadhre bhavituṃ himavatsutā

समयं प्राप्य सा देवी सर्वदेवस्तुता पुनः ।
सती त्यक्ततनुः प्रीत्या मेनकातनयाभवत्

samayaṃ prāpya sā devī sarvadevastutā punaḥ |
satī tyaktatanuḥ prītyā menakātanayābhavat

नाम्ना सा पार्वती देवी तपः कृत्वा सुदुस्सहम् ।
नारदस्योपदेशाद्वै पतिम्प्राप शिवं पुनः

nāmnā sā pārvatī devī tapaḥ kṛtvā sudussaham |
nāradasyopadeśādvai patimprāpa śivaṃ punaḥ

ब्रह्मन्विधे महाप्राज्ञ वद मे वदतां वर ।
मेनकायास्समुत्पतिं विवाहं चरितं तथा

brahmanvidhe mahāprājña vada me vadatāṃ vara |
menakāyāssamutpatiṃ vivāhaṃ caritaṃ tathā

धन्या हि मेनका देवी यस्यां जाता सुता सती ।
अतो मान्या च धन्या च सर्वेषां सा पतिव्रता

dhanyā hi menakā devī yasyāṃ jātā sutā satī |
ato mānyā ca dhanyā ca sarveṣāṃ sā pativratā

शृणु त्वं नारद मुने पार्वतीमातुरुद्भवम् ।
विवाहं चरितं चैव पावनं भक्तिवर्द्धनम्

śṛṇu tvaṃ nārada mune pārvatīmāturudbhavam |
vivāhaṃ caritaṃ caiva pāvanaṃ bhaktivarddhanam

अस्त्युत्तरस्यां दिशि वै गिरीशो हिमवान्महान् ।
पर्वतो हि मुनिश्रेष्ठ महातेजास्समृद्धिभाक्

astyuttarasyāṃ diśi vai girīśo himavānmahān |
parvato hi muniśreṣṭha mahātejāssamṛddhibhāk

द्वैरूप्यं तस्य विख्यातं जंगमस्थिरभेदतः ।
वर्णयामि समासेन तस्य सूक्ष्मस्वरूपकम्

dvairūpyaṃ tasya vikhyātaṃ jaṃgamasthirabhedataḥ |
varṇayāmi samāsena tasya sūkṣmasvarūpakam

पूर्वापरौ तोयनिधी सुविगाह्य स्थितो हि यः ।
नानारत्नाकरो रम्यो मानदण्ड इव क्षितेः

pūrvāparau toyanidhī suvigāhya sthito hi yaḥ |
nānāratnākaro ramyo mānadaṇḍa iva kṣiteḥ

नानावृक्षसमाकीर्णो नानाशृंगसुचित्रितः ।
सिंहव्याघ्रादिपशुभिस्सेवितस्सुखिभिस्सदा

nānāvṛkṣasamākīrṇo nānāśṛṃgasucitritaḥ |
siṃhavyāghrādipaśubhissevitassukhibhissadā

तुषारनिधिरत्युग्रो नानाश्चर्यविचित्रितः ।
देवर्षिसिद्धमुनिभिस्संश्रितः शिवसंप्रियः

tuṣāranidhiratyugro nānāścaryavicitritaḥ |
devarṣisiddhamunibhissaṃśritaḥ śivasaṃpriyaḥ

तपस्थानोऽतिपूतात्मा पावनश्च महात्मनाम् ।
तपस्सिद्धिप्रदोत्यंतं नानाधात्वाकरः शुभः

tapasthāno'tipūtātmā pāvanaśca mahātmanām |
tapassiddhipradotyaṃtaṃ nānādhātvākaraḥ śubhaḥ

स एव दिव्यरूपो हि रम्यः सर्वाङ्गसुन्दरः ।
विष्ण्वंशोऽविकृतः शैलराजराजस्सताम्प्रियः

sa eva divyarūpo hi ramyaḥ sarvāṅgasundaraḥ |
viṣṇvaṃśo'vikṛtaḥ śailarājarājassatāmpriyaḥ

कुलस्थित्यै च स गिरिर्धर्म्मवर्द्धनहेतवे ।
स्वविवाहं कर्त्तुमैच्छत्पितृदेवहितेच्छया

kulasthityai ca sa girirdharmmavarddhanahetave |
svavivāhaṃ karttumaicchatpitṛdevahitecchayā

तस्मिन्नवसरे देवाः स्वार्थमाचिन्त्य कृत्स्नशः ।
ऊचुः पितॄन्समागत्य दिव्यान्प्रीत्या मुनीश्वर

tasminnavasare devāḥ svārthamācintya kṛtsnaśaḥ |
ūcuḥ pitṝnsamāgatya divyānprītyā munīśvara

सर्वे शृणुत नो वाक्यं पितरः प्रीतमानसाः ।
कर्त्तव्यं तत्तथैवाशु देवकार्य्येप्सवो यदि

sarve śṛṇuta no vākyaṃ pitaraḥ prītamānasāḥ |
karttavyaṃ tattathaivāśu devakāryyepsavo yadi

मेना नाम सुता या वो ज्येष्ठा मङ्गलरूपिणी ।
ताम्विवाह्य च सुप्रीत्या हिमाख्येन महीभृता

menā nāma sutā yā vo jyeṣṭhā maṅgalarūpiṇī |
tāmvivāhya ca suprītyā himākhyena mahībhṛtā

एवं सर्वमहालाभः सर्वेषां च भविष्यति ।
युष्माकममराणां च दुःखहानिः पदे पदे

evaṃ sarvamahālābhaḥ sarveṣāṃ ca bhaviṣyati |
yuṣmākamamarāṇāṃ ca duḥkhahāniḥ pade pade

इत्याकर्ण्यापरवचः पितरस्ते विमृश्य च ।
स्मृत्वा शापं सुतानां च प्रोचुरोमिति तद्वचः

ityākarṇyāparavacaḥ pitaraste vimṛśya ca |
smṛtvā śāpaṃ sutānāṃ ca procuromiti tadvacaḥ

ददुर्मेनां सुविधिना हिमागाय निजात्मजाम् ।
समुत्सवो महानासीत्तद्विवाहे सुमङ्गले

dadurmenāṃ suvidhinā himāgāya nijātmajām |
samutsavo mahānāsīttadvivāhe sumaṅgale

हर्य्यादयाऽपि ते देवा मुनयश्चापरोखिलाः ।
आजग्मुस्तत्र संस्मृत्य वामदेवं भवं धिया

haryyādayā'pi te devā munayaścāparokhilāḥ |
ājagmustatra saṃsmṛtya vāmadevaṃ bhavaṃ dhiyā

उत्सवं कारयामासुर्दत्त्वा दानान्यनेकशः ।
सुप्रशस्य पितॄन्दिव्यान्प्रशशंसुर्हिमाचलम्

utsavaṃ kārayāmāsurdattvā dānānyanekaśaḥ |
supraśasya pitṝndivyānpraśaśaṃsurhimācalam

महामोदान्विता देवास्ते सर्वे समुनीश्वराः ।
संजग्मुः स्वस्वधामानि संस्मरन्तः शिवाशिवौ

mahāmodānvitā devāste sarve samunīśvarāḥ |
saṃjagmuḥ svasvadhāmāni saṃsmarantaḥ śivāśivau

कौतुकं बहु सम्प्राप्य सुविवाह्य प्रियां च ताम् ।
आजगाम स्वभवनं मुदमाप गिरीश्वरः

kautukaṃ bahu samprāpya suvivāhya priyāṃ ca tām |
ājagāma svabhavanaṃ mudamāpa girīśvaraḥ

मेनया हि हिमागस्य सुविवाहो मुनीश्वर ।
प्रोक्तो मे सुखदः प्रीत्या किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि

menayā hi himāgasya suvivāho munīśvara |
prokto me sukhadaḥ prītyā kimbhūyaḥ śrotumicchasi