अध्याय 42: बकरे के सिर से दक्ष को नया जीवन

श्रीब्रह्मेशप्रजेशेन सदैव मुनिना च वै ।
अनुनीतश्शंभुरासीत्प्रसन्नः परमेश्वरः

śrībrahmeśaprajeśena sadaiva muninā ca vai |
anunītaśśaṃbhurāsītprasannaḥ parameśvaraḥ

आश्वास्य देवान् विष्ण्वादीन्विहस्य करुणानिधिः ।
उवाच परमेशानः कुर्वन् परमनुग्रहम्

āśvāsya devān viṣṇvādīnvihasya karuṇānidhiḥ |
uvāca parameśānaḥ kurvan paramanugraham

शृणुतं सावधानेन मम वाक्यं सुरोत्तमौ ।
यथार्थं वच्मि वां तात वां क्रोधं सर्वदासहम्

śṛṇutaṃ sāvadhānena mama vākyaṃ surottamau |
yathārthaṃ vacmi vāṃ tāta vāṃ krodhaṃ sarvadāsaham

नाघं तनौ तु बालानां वर्णमेवानुचिंतये ।
मम मायाभिभूतानां दंडस्तत्र धृतो मया

nāghaṃ tanau tu bālānāṃ varṇamevānuciṃtaye |
mama māyābhibhūtānāṃ daṃḍastatra dhṛto mayā

दक्षस्य यज्ञभंगोयं न कृतश्च मया क्वचित् ।
परं द्वेष्टि परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति

dakṣasya yajñabhaṃgoyaṃ na kṛtaśca mayā kvacit |
paraṃ dveṣṭi pareṣāṃ yadātmanastadbhaviṣyati

परेषां क्लेदनं कर्म न कार्यं तत्कदाचन ।
परं द्वेष्टि परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति

pareṣāṃ kledanaṃ karma na kāryaṃ tatkadācana |
paraṃ dveṣṭi pareṣāṃ yadātmanastadbhaviṣyati

दक्षस्य यज्ञशीर्ष्णो हि भवत्वजमुखं शिरः ।
मित्रनेत्रेण संपश्येद्यज्ञभागं भगस्सुरः

dakṣasya yajñaśīrṣṇo hi bhavatvajamukhaṃ śiraḥ |
mitranetreṇa saṃpaśyedyajñabhāgaṃ bhagassuraḥ

पूषाभिधस्सुरस्तातौ दद्भिर्यज्ञसुपिष्टभुक् ।
याजमानैर्भग्नदंतस्सत्यमेतन्मयोदितम्

pūṣābhidhassurastātau dadbhiryajñasupiṣṭabhuk |
yājamānairbhagnadaṃtassatyametanmayoditam

बस्तश्मश्रुर्भवेदेव भृगुर्मम विरोध कृत् ।
देवाः प्रकृतिसर्वांगा ये म उच्छेदनं ददुः

bastaśmaśrurbhavedeva bhṛgurmama virodha kṛt |
devāḥ prakṛtisarvāṃgā ye ma ucchedanaṃ daduḥ

बाहुभ्यामश्विनौ पूष्णो हस्ताभ्यां कृतवाहकौ ।
भवंत्वध्वर्यवश्चान्ये भवत्प्रीत्या मयोदितम्

bāhubhyāmaśvinau pūṣṇo hastābhyāṃ kṛtavāhakau |
bhavaṃtvadhvaryavaścānye bhavatprītyā mayoditam

इत्युक्त्वा परमेशानो विरराम दयान्वितः ।
चराचरपतिर्देवः सम्राट् वेदानुसारकृत्

ityuktvā parameśāno virarāma dayānvitaḥ |
carācarapatirdevaḥ samrāṭ vedānusārakṛt

तदा सर्व सुराद्यास्ते श्रुत्वा शंकरभाषितम् ।
साधुसाध्विति संप्रोचुः परितुष्टाः सविष्ण्वजाः

tadā sarva surādyāste śrutvā śaṃkarabhāṣitam |
sādhusādhviti saṃprocuḥ parituṣṭāḥ saviṣṇvajāḥ

ततश्शंभुं समामंत्र्य मया विष्णुस्सुरर्षिभिः ।
भूयस्तद्देवयजनं ययौ च परया मुदा

tataśśaṃbhuṃ samāmaṃtrya mayā viṣṇussurarṣibhiḥ |
bhūyastaddevayajanaṃ yayau ca parayā mudā

एवं तेषां प्रार्थनया विष्णुप्रभृतिभिस्सुरैः ।
ययौ कनखलं शंभुर्यज्ञवाटं प्रजापतेः

evaṃ teṣāṃ prārthanayā viṣṇuprabhṛtibhissuraiḥ |
yayau kanakhalaṃ śaṃbhuryajñavāṭaṃ prajāpateḥ

रुद्रस्तदा ददर्शाथ वीरभद्रेण यत्कृतम् ।
प्रध्वंसं तं क्रतोस्तत्र देवर्षीणां विशेषतः

rudrastadā dadarśātha vīrabhadreṇa yatkṛtam |
pradhvaṃsaṃ taṃ kratostatra devarṣīṇāṃ viśeṣataḥ

स्वाहा स्वधा तथा पूषा तुष्टिर्धृतिः सरस्वती ।
तथान्ये ऋषयस्सर्वे पितरश्चाग्नयस्तथा

svāhā svadhā tathā pūṣā tuṣṭirdhṛtiḥ sarasvatī |
tathānye ṛṣayassarve pitaraścāgnayastathā

येऽन्ये च बहवस्तत्र यक्षगंधवर्राक्षसाः ।
त्रोटिता लुंचिताश्चैव मृताः केचिद्रणाजिरे

ye'nye ca bahavastatra yakṣagaṃdhavarrākṣasāḥ |
troṭitā luṃcitāścaiva mṛtāḥ kecidraṇājire

यज्ञं तथाविधं दृष्ट्वा समाहूय गणाधिपम् ।
वीरभद्रं महावीरमुवाच प्रहसन् प्रभुः

yajñaṃ tathāvidhaṃ dṛṣṭvā samāhūya gaṇādhipam |
vīrabhadraṃ mahāvīramuvāca prahasan prabhuḥ

वीरभद्र महाबाहो किं कृतं कर्म ते त्विदम् ।
महान्दंडो धृतस्तात देवर्ष्यादिषु सत्वरम्

vīrabhadra mahābāho kiṃ kṛtaṃ karma te tvidam |
mahāndaṃḍo dhṛtastāta devarṣyādiṣu satvaram

दक्षमानय शीघ्रं त्वं येनेदं कृतमीदृशम् ।
यज्ञो विलक्षणस्तात यस्येदं फलमीदृशम्

dakṣamānaya śīghraṃ tvaṃ yenedaṃ kṛtamīdṛśam |
yajño vilakṣaṇastāta yasyedaṃ phalamīdṛśam

एवमुक्तश्शंकरेण वीरभद्रस्त्वरान्वितः ।
कबंधमानयित्वाग्रे तस्य शंभोरथाक्षिपत्

evamuktaśśaṃkareṇa vīrabhadrastvarānvitaḥ |
kabaṃdhamānayitvāgre tasya śaṃbhorathākṣipat

विशिरस्कं च तं दृष्ट्वा शंकरो लोकशंकरः ।
वीरभद्रमुवाचाग्रे विहसन्मुनिसत्तम

viśiraskaṃ ca taṃ dṛṣṭvā śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ |
vīrabhadramuvācāgre vihasanmunisattama

शिरः कुत्रेति तेनोक्ते वीरभद्रोऽब्रवीत्प्रभुः ।
मया शिरो हुतं चाग्नौ तदानीमेव शंकर

śiraḥ kutreti tenokte vīrabhadro'bravītprabhuḥ |
mayā śiro hutaṃ cāgnau tadānīmeva śaṃkara

इति श्रुत्वा वचस्तस्य वीरभद्रस्य शंकरः ।
देवान् तथाज्ञपत्प्रीत्या यदुक्तं तत्पुरा प्रभुः

iti śrutvā vacastasya vīrabhadrasya śaṃkaraḥ |
devān tathājñapatprītyā yaduktaṃ tatpurā prabhuḥ

विधाय कार्त्स्न्येन च तद्यदाह भगवान् भवः ।
मया विष्ण्वादयः सर्वे भृग्वादीनथ सत्वरम्

vidhāya kārtsnyena ca tadyadāha bhagavān bhavaḥ |
mayā viṣṇvādayaḥ sarve bhṛgvādīnatha satvaram

अथ प्रजापतेस्तस्य सवनीयपशोश्शिरः ।
बस्तस्य संदधुश्शंभोः कायेनारं सुशासनात्

atha prajāpatestasya savanīyapaśośśiraḥ |
bastasya saṃdadhuśśaṃbhoḥ kāyenāraṃ suśāsanāt

संधीयमाने शिरसि शंभुसद्दृष्टिवीक्षितः ।
सद्यस्सुप्त इवोत्तस्थौ लब्धप्राणः प्रजापतिः

saṃdhīyamāne śirasi śaṃbhusaddṛṣṭivīkṣitaḥ |
sadyassupta ivottasthau labdhaprāṇaḥ prajāpatiḥ

उत्थितश्चाग्रतश्शंभुं ददर्श करुणानिधिम् ।
दक्षः प्रीतमतिः प्रीत्या संस्थितः सुप्रसन्नधीः

utthitaścāgrataśśaṃbhuṃ dadarśa karuṇānidhim |
dakṣaḥ prītamatiḥ prītyā saṃsthitaḥ suprasannadhīḥ

पुरा हर महाद्वेषकलिलात्माभवद्धि सः ।
शिवावलोकनात्सद्यश्शरच्चन्द्र इवामलः

purā hara mahādveṣakalilātmābhavaddhi saḥ |
śivāvalokanātsadyaśśaraccandra ivāmalaḥ

भवं स्तोतुमना सोथ नाशक्नोदनुरागतः ।
उत्कंठाविकलत्वाच्च संपरेतां सुतां स्मरन्

bhavaṃ stotumanā sotha nāśaknodanurāgataḥ |
utkaṃṭhāvikalatvācca saṃparetāṃ sutāṃ smaran

अथ दक्षः प्रसन्नात्मा शिवं लज्जासमन्वितः ।
तुष्टाव प्रणतो भूत्वा शंकरं लोकशंकरम्

atha dakṣaḥ prasannātmā śivaṃ lajjāsamanvitaḥ |
tuṣṭāva praṇato bhūtvā śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram

नमामि देव वरदं वरेण्यं महेश्वरं ज्ञाननिधिं सनातनम् ।
नमामि देवाधिपतीश्वरं हरं सदासुखाढ्यं जगदेकबांधवम्

namāmi deva varadaṃ vareṇyaṃ maheśvaraṃ jñānanidhiṃ sanātanam |
namāmi devādhipatīśvaraṃ haraṃ sadāsukhāḍhyaṃ jagadekabāṃdhavam

नमामि विश्वेश्वर विश्वरूपं पुरातनं ब्रह्मनिजात्मरूपम् ।
नमामि शर्वं भव भावभावं परात्परं शंकरमानतोमि

namāmi viśveśvara viśvarūpaṃ purātanaṃ brahmanijātmarūpam |
namāmi śarvaṃ bhava bhāvabhāvaṃ parātparaṃ śaṃkaramānatomi

देवदेव महादेव कृपां कुरु नमोस्तु ते ।
अपराधं क्षमस्वाद्य मम शंभो कृपानिधे

devadeva mahādeva kṛpāṃ kuru namostu te |
aparādhaṃ kṣamasvādya mama śaṃbho kṛpānidhe

अनुग्रहः कृतस्ते हि दंडव्याजेन शंकर ।
खलोहं मूढधीर्देव ज्ञातं तत्त्वं मया न ते

anugrahaḥ kṛtaste hi daṃḍavyājena śaṃkara |
khalohaṃ mūḍhadhīrdeva jñātaṃ tattvaṃ mayā na te

अद्य ज्ञातं मया तत्त्वं सर्वोपरि भवान्मतः ।
विष्णुब्रह्मादिभिस्सेव्यो वेदवेद्यो महेश्वरः

adya jñātaṃ mayā tattvaṃ sarvopari bhavānmataḥ |
viṣṇubrahmādibhissevyo vedavedyo maheśvaraḥ

साधूनां कल्पवृक्षस्त्वं दुष्टानां दंडधृक्सदा ।
स्वतंत्रः परमात्मा हि भक्ताभीष्टवरप्रदः

sādhūnāṃ kalpavṛkṣastvaṃ duṣṭānāṃ daṃḍadhṛksadā |
svataṃtraḥ paramātmā hi bhaktābhīṣṭavarapradaḥ

विद्यातपोव्रतधरानसृजः प्रथमं द्विजा ।
आत्मतत्त्वं समावेत्तुं मुखतः परमेश्वरः

vidyātapovratadharānasṛjaḥ prathamaṃ dvijā |
ātmatattvaṃ samāvettuṃ mukhataḥ parameśvaraḥ

सर्वापद्भ्यः पालयिता गोपतिस्तु पशूनिव ।
गृहीतदंडो दुष्टांस्तान् मर्यादापरिपालकः

sarvāpadbhyaḥ pālayitā gopatistu paśūniva |
gṛhītadaṃḍo duṣṭāṃstān maryādāparipālakaḥ

मया दुरुक्तविशिखैः प्रविद्धः परमेश्वरः ।
अमरानतिदीनाशान् मदनुग्रहकारकः

mayā duruktaviśikhaiḥ praviddhaḥ parameśvaraḥ |
amarānatidīnāśān madanugrahakārakaḥ

स भवान् भगवान् शंभो दीनबंधो परात्परः ।
स्वकृतेन महार्हेण संतुष्टो भक्तवत्सल

sa bhavān bhagavān śaṃbho dīnabaṃdho parātparaḥ |
svakṛtena mahārheṇa saṃtuṣṭo bhaktavatsala

इति स्तुत्वा महेशानं शंकरं लोकशंकरम् ।
प्रजापतिर्विनीतात्मा विरराम महाप्रभुम्

iti stutvā maheśānaṃ śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram |
prajāpatirvinītātmā virarāma mahāprabhum

अथ विष्णुः प्रसन्नात्मा तुष्टाव वृषभध्वजम् ।
बाष्पगद्गदया वाण्या सुप्रणम्य कृतांजलिः

atha viṣṇuḥ prasannātmā tuṣṭāva vṛṣabhadhvajam |
bāṣpagadgadayā vāṇyā supraṇamya kṛtāṃjaliḥ

महादेव महेशान लोकानुग्रहकारक ।
परब्रह्म परात्मा त्वं दीनबंधो दयानिधे

mahādeva maheśāna lokānugrahakāraka |
parabrahma parātmā tvaṃ dīnabaṃdho dayānidhe

सर्वव्यापी स्वैरवर्ती वेदवेद्ययशाः प्रभोः ।
अनुग्रहः कृतस्तेन कृताश्चासुकृता वयम्

sarvavyāpī svairavartī vedavedyayaśāḥ prabhoḥ |
anugrahaḥ kṛtastena kṛtāścāsukṛtā vayam

दक्षोयं मम भक्तस्त्वां यन्निनिंद खलः पुरा ।
तत् क्षंतव्यं महेशाद्य निर्विकारो यतो भवान्

dakṣoyaṃ mama bhaktastvāṃ yanniniṃda khalaḥ purā |
tat kṣaṃtavyaṃ maheśādya nirvikāro yato bhavān

कृतो मयापराधोपि तव शंकर मूढतः ।
त्वद्गणेन कृतं युद्धं वीरभद्रेण पक्षतः

kṛto mayāparādhopi tava śaṃkara mūḍhataḥ |
tvadgaṇena kṛtaṃ yuddhaṃ vīrabhadreṇa pakṣataḥ

त्वं मे स्वामी परब्रह्म दासोहं ते सदाशिव ।
पोष्यश्चापि सदा ते हि सर्वेषां त्वं पिता यतः

tvaṃ me svāmī parabrahma dāsohaṃ te sadāśiva |
poṣyaścāpi sadā te hi sarveṣāṃ tvaṃ pitā yataḥ

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो ।
स्वतंत्रः परमात्मा त्वं परमेशो द्वयोव्ययः

devadeva mahādeva karuṇāsāgara prabho |
svataṃtraḥ paramātmā tvaṃ parameśo dvayovyayaḥ

मम पुत्रोपरि कृतो देवानुग्रह ईश्वर ।
स्वापमानमगणयन् दक्षयज्ञं समुद्धर

mama putropari kṛto devānugraha īśvara |
svāpamānamagaṇayan dakṣayajñaṃ samuddhara

प्रसन्नो भव देवेश सर्वशापान्निराकुरु ।
सबोधः प्रेरकस्त्वं मे त्वमेवं विनिवारकः

prasanno bhava deveśa sarvaśāpānnirākuru |
sabodhaḥ prerakastvaṃ me tvamevaṃ vinivārakaḥ

इति स्तुत्वा महेशानं परमं च महामुने ।
कृतांजलिपुटो भूत्वा विनम्रीकृतमस्तकः

iti stutvā maheśānaṃ paramaṃ ca mahāmune |
kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā vinamrīkṛtamastakaḥ

अथ शक्रादयो देवा लोकपालास्सुचेतसः ।
तुष्टुवुः शंकरं देवं प्रसन्नमुखपंकजम्

atha śakrādayo devā lokapālāssucetasaḥ |
tuṣṭuvuḥ śaṃkaraṃ devaṃ prasannamukhapaṃkajam

ततः प्रसन्नमनसः सर्वे देवास्तथा परे ।
सिद्धर्षयः प्रजेशाश्च तुष्टुवुः शंकरं मुदा

tataḥ prasannamanasaḥ sarve devāstathā pare |
siddharṣayaḥ prajeśāśca tuṣṭuvuḥ śaṃkaraṃ mudā

तथोपदेवनागाश्च सदस्या ब्राह्मणास्तथा ।
प्रणम्य परया भक्त्या तुष्टुवुश्च पृथक् पृथक्

tathopadevanāgāśca sadasyā brāhmaṇāstathā |
praṇamya parayā bhaktyā tuṣṭuvuśca pṛthak pṛthak