अध्याय 36: वीरभद्र देवताओं को हराकर विष्णु को ललकारते हैं

इन्द्रोऽपि प्रहसन् विष्णुमात्मवादरतं तदा ।
वज्रपाणिस्सुरैस्सार्द्धं योद्धुकामोऽभवत्तदा

indro'pi prahasan viṣṇumātmavādarataṃ tadā |
vajrapāṇissuraissārddhaṃ yoddhukāmo'bhavattadā

तदेन्द्रो गजमारूढो बस्तारूढोऽनलस्तथा ।
यमो महिषमारूढो निर्ऋतिः प्रेतमेव च

tadendro gajamārūḍho bastārūḍho'nalastathā |
yamo mahiṣamārūḍho nirṛtiḥ pretameva ca

पाशी च मकरारूढो मृगारूढो स्सदागतिः ।
कुबेरः पुष्पकारूढस्संनद्धोभूदतंद्रितः

pāśī ca makarārūḍho mṛgārūḍho ssadāgatiḥ |
kuberaḥ puṣpakārūḍhassaṃnaddhobhūdataṃdritaḥ

तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः ।
आरुह्य वाहनान्येव स्वानि स्वानि प्रतापिनः

tathānye surasaṃghāśca yakṣacāraṇaguhyakāḥ |
āruhya vāhanānyeva svāni svāni pratāpinaḥ

तेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखस्तथा ।
तदंतिकं समागत्य सकलत्रोऽभ्यभाषत

teṣāmudyogamālokya dakṣaścāsṛṅmukhastathā |
tadaṃtikaṃ samāgatya sakalatro'bhyabhāṣata

युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् ।
सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणास्स्युर्महाप्रभाः

yuṣmadbalenaiva mayā yajñaḥ prāraṃbhito mahān |
satkarmasiddhaye yūyaṃ pramāṇāssyurmahāprabhāḥ

तच्छ्रुत्वा दक्षवचनं सर्वे देवास्सवासवाः ।
निर्ययुस्त्वरितं तत्र युद्धं कर्तुं समुद्यताः

tacchrutvā dakṣavacanaṃ sarve devāssavāsavāḥ |
niryayustvaritaṃ tatra yuddhaṃ kartuṃ samudyatāḥ

अथ देवगणाः सर्वे युयुधुस्ते बलान्विताः ।
शक्रादयो लोकपाला मोहिताः शिवमायया

atha devagaṇāḥ sarve yuyudhuste balānvitāḥ |
śakrādayo lokapālā mohitāḥ śivamāyayā

देवानां च गणानां च तदासीत्समरो महान् ।
तीक्ष्णतोमरनाराचैर्युयुधुस्ते परस्परम्

devānāṃ ca gaṇānāṃ ca tadāsītsamaro mahān |
tīkṣṇatomaranārācairyuyudhuste parasparam

नेदुश्शंखाश्च भेर्य्यश्च तस्मिन् रणमहोत्सवे ।
महादुंदुभयो नेदुः पटहा डिंडिमादयः

neduśśaṃkhāśca bheryyaśca tasmin raṇamahotsave |
mahāduṃdubhayo neduḥ paṭahā ḍiṃḍimādayaḥ

तेन शब्देन महता श्लाघ्मानास्तदा सुराः ।
लोकपालैश्च सहिता जघ्नुस्ताञ्छिवकिंकरान्

tena śabdena mahatā ślāghmānāstadā surāḥ |
lokapālaiśca sahitā jaghnustāñchivakiṃkarān

इन्द्राद्यैर्लोकपालैश्च गणाश्शंभो पराङ्मुखाः ।
कृत्ताश्च मुनिशार्दूल भृगोर्मंत्रबलेन च

indrādyairlokapālaiśca gaṇāśśaṃbho parāṅmukhāḥ |
kṛttāśca muniśārdūla bhṛgormaṃtrabalena ca

उच्चाटनं कृतं तेषां भृगुणा यज्वना तदा ।
यजनार्थं च देवानां तुष्ट्यर्थं दीक्षितस्य च

uccāṭanaṃ kṛtaṃ teṣāṃ bhṛguṇā yajvanā tadā |
yajanārthaṃ ca devānāṃ tuṣṭyarthaṃ dīkṣitasya ca

पराजितान्स्वकान्दृष्ट्वा वीरभद्रो रुषान्वितः ।
भूतप्रेतपिशाचांश्च कृत्वा तानेव पृष्ठतः

parājitānsvakāndṛṣṭvā vīrabhadro ruṣānvitaḥ |
bhūtapretapiśācāṃśca kṛtvā tāneva pṛṣṭhataḥ

वृषभस्थान् पुरस्कृत्य स्वयं चैव महाबलः ।
महात्रिशूलमादाय पातयामास निर्जरान्

vṛṣabhasthān puraskṛtya svayaṃ caiva mahābalaḥ |
mahātriśūlamādāya pātayāmāsa nirjarān

देवान्यक्षान् साध्यगणान् गुह्यकान् चारणानपि ।
शूलघातैश्च सर्वे गणा वेगात् प्रजघ्निरे

devānyakṣān sādhyagaṇān guhyakān cāraṇānapi |
śūlaghātaiśca sarve gaṇā vegāt prajaghnire

केचिद्द्विधा कृताः खड्गैर्मुद्गरैश्च विपोथिताः ।
अन्यैश्शस्त्रैरपि सुरा गणैर्भिन्नास्तदाऽभवन्

keciddvidhā kṛtāḥ khaḍgairmudgaraiśca vipothitāḥ |
anyaiśśastrairapi surā gaṇairbhinnāstadā'bhavan

एवं पराजितास्सर्वे पलायनपरायणाः ।
परस्परं परित्यज्य गता देवास्त्रिविष्टपम्

evaṃ parājitāssarve palāyanaparāyaṇāḥ |
parasparaṃ parityajya gatā devāstriviṣṭapam

केवलं लोकपालास्ते शक्राद्यास्तस्थुरुत्सुकाः ।
संग्रामे दारुणे तस्मिन् धृत्वा धैर्यं महाबलाः

kevalaṃ lokapālāste śakrādyāstasthurutsukāḥ |
saṃgrāme dāruṇe tasmin dhṛtvā dhairyaṃ mahābalāḥ

सर्वे मिलित्वा शक्राद्या देवास्तत्र रणाजिरे ।
बृहस्पतिं च पप्रच्छुर्विनयावनतास्तदा

sarve militvā śakrādyā devāstatra raṇājire |
bṛhaspatiṃ ca papracchurvinayāvanatāstadā

गुरो बृहस्पते तात महाप्राज्ञ दयानिधे ।
शीघ्रं वद पृच्छतो नः कुतोऽ स्माकं जयो भवेत्

guro bṛhaspate tāta mahāprājña dayānidhe |
śīghraṃ vada pṛcchato naḥ kuto' smākaṃ jayo bhavet

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां स्मृत्वा शंभुं प्रयत्नवान् ।
बृहस्पतिरुवाचेदं महेन्द्रं ज्ञानदुर्बलम्

ityākarṇya vacasteṣāṃ smṛtvā śaṃbhuṃ prayatnavān |
bṛhaspatiruvācedaṃ mahendraṃ jñānadurbalam

यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तत्सर्वं जातमद्य वै ।
तदेव विवृणोमीन्द्र सावधानतया शृणु

yaduktaṃ viṣṇunā pūrvaṃ tatsarvaṃ jātamadya vai |
tadeva vivṛṇomīndra sāvadhānatayā śṛṇu

अस्ति यक्षेश्वरः कश्चित् फलदः सर्वकर्मणाम् ।
कर्तारं भजते सोपि न स्वकर्त्तुः प्रभुर्हि सः

asti yakṣeśvaraḥ kaścit phaladaḥ sarvakarmaṇām |
kartāraṃ bhajate sopi na svakarttuḥ prabhurhi saḥ

अमंत्रौषधयस्सर्वे नाभिचारा न लौकिकाः ।
न कर्माणि न वेदाश्च न मीमांसाद्वयं तथा

amaṃtrauṣadhayassarve nābhicārā na laukikāḥ |
na karmāṇi na vedāśca na mīmāṃsādvayaṃ tathā

अन्यान्यपि च शास्त्राणि नानावेदयुतानि च ।
ज्ञातुं नेशं संभवंति वदंत्येवं पुरातनाः

anyānyapi ca śāstrāṇi nānāvedayutāni ca |
jñātuṃ neśaṃ saṃbhavaṃti vadaṃtyevaṃ purātanāḥ

न स्वज्ञेयो महेशानस्सर्ववेदायुतेन सः ।
भक्तेरनन्यशरणैर्नान्यथेति महाश्रुतिः

na svajñeyo maheśānassarvavedāyutena saḥ |
bhakterananyaśaraṇairnānyatheti mahāśrutiḥ

शांत्या च परया दृष्ट्या सर्वथा निर्विकारया ।
तदनुग्रहतो नूनं ज्ञातव्यो हि सदाशिवः

śāṃtyā ca parayā dṛṣṭyā sarvathā nirvikārayā |
tadanugrahato nūnaṃ jñātavyo hi sadāśivaḥ

परं तु संवदिष्यामि कार्याकार्य विवक्षितौ ।
सिध्यंशं च सुरेशान तं शृणु त्वं हिताय वै

paraṃ tu saṃvadiṣyāmi kāryākārya vivakṣitau |
sidhyaṃśaṃ ca sureśāna taṃ śṛṇu tvaṃ hitāya vai

त्वमिंद्र बालिशो भूत्वा लोकपालैः सदाद्य वै ।
आगतो दक्ष यज्ञं हि किं करिष्यसि विक्रमम्

tvamiṃdra bāliśo bhūtvā lokapālaiḥ sadādya vai |
āgato dakṣa yajñaṃ hi kiṃ kariṣyasi vikramam

एते रुद्रसहायाश्च गणाः परमकोपनाः ।
आगता यज्ञविघ्नार्थं तं करिष्यंत्यसंशयम

ete rudrasahāyāśca gaṇāḥ paramakopanāḥ |
āgatā yajñavighnārthaṃ taṃ kariṣyaṃtyasaṃśayama

सर्वथा न ह्युपायोत्र केषांचिदपि तत्त्वतः ।
यज्ञविघ्नविनाशार्थ सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्

sarvathā na hyupāyotra keṣāṃcidapi tattvataḥ |
yajñavighnavināśārtha satyaṃ satyaṃ bravīmyaham

एवं बृहस्पतेर्वाक्यं श्रुत्वा ते हि दिवौकसः ।
चिंतामापेदिरे सर्वे लोकपालास्सवासवाः

evaṃ bṛhaspatervākyaṃ śrutvā te hi divaukasaḥ |
ciṃtāmāpedire sarve lokapālāssavāsavāḥ

ततोब्रवीद्वीरभद्रो महावीरगणैर्वृतः ।
इन्द्रादीन् लोकपालांस्तान् स्मृत्वा मनसि शंकरम्

tatobravīdvīrabhadro mahāvīragaṇairvṛtaḥ |
indrādīn lokapālāṃstān smṛtvā manasi śaṃkaram

सर्वे यूयं बालिशत्वादवदानार्थमागताः ॥ ।
अवदानं प्रयच्छामि आगच्छत ममांतिकम्

sarve yūyaṃ bāliśatvādavadānārthamāgatāḥ || |
avadānaṃ prayacchāmi āgacchata mamāṃtikam

हे शक्र हे शुचे भानो हे शशिन् हे धनाधिप ।
हे पाशपाणे हे वायो निर्ऋते यम शेष हे

he śakra he śuce bhāno he śaśin he dhanādhipa |
he pāśapāṇe he vāyo nirṛte yama śeṣa he

हे सुरासुरसंघाहीहैत यूयं हे विचक्षणाः ।
अवदानानि दास्यामि आतृप्त्याद्यासतां वराः

he surāsurasaṃghāhīhaita yūyaṃ he vicakṣaṇāḥ |
avadānāni dāsyāmi ātṛptyādyāsatāṃ varāḥ

एवमुक्त्वा सितैर्बाणैर्जघानाथ रुषान्वितः ।
निखिलांस्तान् सुरान् सद्यो वीरभद्रो गणाग्रणीः ।
तैर्बाणैर्निहतास्सर्वे वासवाद्याः सुरेश्वराः

evamuktvā sitairbāṇairjaghānātha ruṣānvitaḥ |
nikhilāṃstān surān sadyo vīrabhadro gaṇāgraṇīḥ |
tairbāṇairnihatāssarve vāsavādyāḥ sureśvarāḥ

पलायनपरा भूत्वा जग्मुस्ते च दिशो दश ।
गतेषु लोकपालेषु विद्रुतेषु सुरेषु च ।
यज्ञवाटोपकंठं हि वीरभद्रोगमद्गणैः

palāyanaparā bhūtvā jagmuste ca diśo daśa |
gateṣu lokapāleṣu vidruteṣu sureṣu ca |
yajñavāṭopakaṃṭhaṃ hi vīrabhadrogamadgaṇaiḥ

तदा ते ऋषयस्सर्वे सुभीता हि रमेश्वरम् ।
विज्ञप्तुकामास्सहसा शीघ्रमूचुर्नता भृशम्

tadā te ṛṣayassarve subhītā hi rameśvaram |
vijñaptukāmāssahasā śīghramūcurnatā bhṛśam

देवदेव रमानाथ सर्वेश्वर महाप्रभो ।
रक्ष यज्ञं हि दक्षस्य यज्ञोसि त्वं न संशयः

devadeva ramānātha sarveśvara mahāprabho |
rakṣa yajñaṃ hi dakṣasya yajñosi tvaṃ na saṃśayaḥ

यज्ञकर्मा यज्ञरूपो यज्ञांगो यज्ञरक्षकः ।
रक्ष यज्ञमतो रक्ष त्वत्तोन्यो न हि रक्षकः

yajñakarmā yajñarūpo yajñāṃgo yajñarakṣakaḥ |
rakṣa yajñamato rakṣa tvattonyo na hi rakṣakaḥ

इत्याकर्ण्य वचस्तेषामृषीणां वचनं हरिः ।
योद्धुकामो भयाद्विष्णुर्वीरभद्रेण तेन वै

ityākarṇya vacasteṣāmṛṣīṇāṃ vacanaṃ hariḥ |
yoddhukāmo bhayādviṣṇurvīrabhadreṇa tena vai

चतुर्भुजस्सुसनद्धो चक्रायुधधरः करैः ।
महाबलोमरगणैर्यज्ञवाटात्स निर्ययौ

caturbhujassusanaddho cakrāyudhadharaḥ karaiḥ |
mahābalomaragaṇairyajñavāṭātsa niryayau

वीरभद्रः शूलपाणिर्नानागणसमन्वितः ।
ददर्श विष्णुं संनद्धं योद्धुकामं महाप्रभुम्

vīrabhadraḥ śūlapāṇirnānāgaṇasamanvitaḥ |
dadarśa viṣṇuṃ saṃnaddhaṃ yoddhukāmaṃ mahāprabhum

तं दृष्ट्वा वीरभद्रोभूद्भ्रुकुटीकुटिलाननः ।
कृतांत इव पापिष्ठं मृगेन्द्र इव वारणम्

taṃ dṛṣṭvā vīrabhadrobhūdbhrukuṭīkuṭilānanaḥ |
kṛtāṃta iva pāpiṣṭhaṃ mṛgendra iva vāraṇam

तथाविधं हरिं दृष्ट्वा वीरभद्रो रिमर्दनः ।
अवदत्त्वरितः क्रुद्धो गणैर्वीरैस्समावृतः

tathāvidhaṃ hariṃ dṛṣṭvā vīrabhadro rimardanaḥ |
avadattvaritaḥ kruddho gaṇairvīraissamāvṛtaḥ

रेरे हरे महादेव शपथोल्लंघनं त्वया ।
कथमद्य कृतं चित्ते गर्वः किमभवत्तव

rere hare mahādeva śapathollaṃghanaṃ tvayā |
kathamadya kṛtaṃ citte garvaḥ kimabhavattava

तव श्रीरुद्रशपथोल्लंघने शक्तिरस्ति किम् ।
को वा त्वमसिको वा ते रक्ष कोस्ति जगत्त्रये

tava śrīrudraśapathollaṃghane śaktirasti kim |
ko vā tvamasiko vā te rakṣa kosti jagattraye

अत्र त्वमागतः कस्माद्वयं तन्नैव विद्महे ।
दक्षस्य यज्ञपातात्त्वं कथं जातोसि तद्वद

atra tvamāgataḥ kasmādvayaṃ tannaiva vidmahe |
dakṣasya yajñapātāttvaṃ kathaṃ jātosi tadvada

दाक्षायण्याकृतं यच्च तन्न दृष्टं किमु त्वया ।
प्रोक्तं यच्च दधीचेन श्रुतं तन्न किमु त्वया

dākṣāyaṇyākṛtaṃ yacca tanna dṛṣṭaṃ kimu tvayā |
proktaṃ yacca dadhīcena śrutaṃ tanna kimu tvayā

त्वञ्चापि दक्षयज्ञेस्मिन्नवदानार्थमागतः ।
अवदानं प्रयच्छामि तव चापि महाभुज

tvañcāpi dakṣayajñesminnavadānārthamāgataḥ |
avadānaṃ prayacchāmi tava cāpi mahābhuja

वक्षो विदारयिष्यामि त्रिशूलेन हरे तव ।
कस्तवास्ति समायातो रक्षकोद्य ममांतिकम्

vakṣo vidārayiṣyāmi triśūlena hare tava |
kastavāsti samāyāto rakṣakodya mamāṃtikam

पातयिष्यामि भूपृष्ठे ज्वालयिष्यामि वह्निना ।
दग्धं भवंतमधुना पेषयिष्यामि सत्वरम्

pātayiṣyāmi bhūpṛṣṭhe jvālayiṣyāmi vahninā |
dagdhaṃ bhavaṃtamadhunā peṣayiṣyāmi satvaram

रेरे हरे दुराचार महेश विमुखाधम ।
श्रीमहारुद्रमाहात्म्यं किन्न जानासि पावनम्

rere hare durācāra maheśa vimukhādhama |
śrīmahārudramāhātmyaṃ kinna jānāsi pāvanam

तथापि त्वं महाबाहो योद्धुकामोग्रतः स्थितः ।
नेष्यामि पुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेस्त्वमात्मना

tathāpi tvaṃ mahābāho yoddhukāmogrataḥ sthitaḥ |
neṣyāmi punarāvṛttiṃ yadi tiṣṭhestvamātmanā

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वीरभद्रस्य बुद्धिमान् ।
उवाच विहसन् प्रीत्या विष्णुस्त्र सुरेश्वरः

tasya tadvacanaṃ śrutvā vīrabhadrasya buddhimān |
uvāca vihasan prītyā viṣṇustra sureśvaraḥ

शृणु त्वं वीरभद्राद्य प्रवक्ष्यामि त्वदग्रतः ।
न रुद्रविमुखं मां त्वं वद शंकरसेवकम्

śṛṇu tvaṃ vīrabhadrādya pravakṣyāmi tvadagrataḥ |
na rudravimukhaṃ māṃ tvaṃ vada śaṃkarasevakam

अनेन प्रार्थितः पूर्वं यज्ञार्थं च पुनः पुनः ।
दक्षेणाविदितार्थेन कर्मनिष्ठेन मौढ्यतः

anena prārthitaḥ pūrvaṃ yajñārthaṃ ca punaḥ punaḥ |
dakṣeṇāviditārthena karmaniṣṭhena mauḍhyataḥ

अहं भक्तपराधीनस्तथा सोपि महेश्वरः ।
दक्षो भक्तो हि मे तात तस्मादत्रागतो मखे

ahaṃ bhaktaparādhīnastathā sopi maheśvaraḥ |
dakṣo bhakto hi me tāta tasmādatrāgato makhe

शृणु प्रतिज्ञां मे वीर रुद्रकोपसमुद्भव ।
रुद्रतेजस्स्वरूपो हि सुप्रतापालयंप्रभो

śṛṇu pratijñāṃ me vīra rudrakopasamudbhava |
rudratejassvarūpo hi supratāpālayaṃprabho

अहं निवारयामि त्वां त्वं च मां विनिवारय ।
तद्भविष्यति यद्भावि करिष्येऽहं पराक्रमम्

ahaṃ nivārayāmi tvāṃ tvaṃ ca māṃ vinivāraya |
tadbhaviṣyati yadbhāvi kariṣye'haṃ parākramam

इत्युक्तवति गोविन्दे प्रहस्य स महाभुजः ।
अवदत्सुप्रसन्नोस्मि त्वां ज्ञात्वास्मत्प्रभोः प्रियम्

ityuktavati govinde prahasya sa mahābhujaḥ |
avadatsuprasannosmi tvāṃ jñātvāsmatprabhoḥ priyam

ततो विहस्य सुप्रीतो वीरभद्रो गणाग्रणीः ।
प्रश्रयावनतोवादीद्विष्णुं देवं हि तत्त्वतः

tato vihasya suprīto vīrabhadro gaṇāgraṇīḥ |
praśrayāvanatovādīdviṣṇuṃ devaṃ hi tattvataḥ

तव भावपरीक्षार्थमित्युक्तं मे महाप्रभो ।
इदानीं तत्त्वतो वच्मि शृणु त्वं सावधानतः

tava bhāvaparīkṣārthamityuktaṃ me mahāprabho |
idānīṃ tattvato vacmi śṛṇu tvaṃ sāvadhānataḥ

यथा शिवस्तथा त्वं हि यथा त्वं च तथा शिवः ।
इति वेदा वर्णयंति शिवशासनतो हरे

yathā śivastathā tvaṃ hi yathā tvaṃ ca tathā śivaḥ |
iti vedā varṇayaṃti śivaśāsanato hare

शिवाज्ञया वयं सर्वे सेवकाः शंकरस्य वै ।
तथापि च रमानाथ प्रवादोचितमादरात्

śivājñayā vayaṃ sarve sevakāḥ śaṃkarasya vai |
tathāpi ca ramānātha pravādocitamādarāt

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वीरभद्रस्य सोऽच्युतः ।
प्रहस्य चेदं प्रोवाच वीरभद्रमिदं वचः

tacchrutvā vacanaṃ tasya vīrabhadrasya so'cyutaḥ |
prahasya cedaṃ provāca vīrabhadramidaṃ vacaḥ

युद्धं कुरु महावीर मया सार्द्धमशंकितः ।
तवास्त्रैः पूर्यमाणोहं गमिष्यामि स्वमाश्रमम्

yuddhaṃ kuru mahāvīra mayā sārddhamaśaṃkitaḥ |
tavāstraiḥ pūryamāṇohaṃ gamiṣyāmi svamāśramam

इत्युक्त्वा हि विरम्यासौ सन्नद्धोभूद्रणाय च ।
स्वगणैर्वीरभद्रोपि सन्नद्धोथ महाबलः

ityuktvā hi viramyāsau sannaddhobhūdraṇāya ca |
svagaṇairvīrabhadropi sannaddhotha mahābalaḥ