अध्याय 35: दक्ष की विनती और विष्णु की चेतावनी

देवदेव हरे विष्णो दीनबंधो कृपानिधे ।
मम रक्षा विधातव्या भवता साध्वरस्य च

devadeva hare viṣṇo dīnabaṃdho kṛpānidhe |
mama rakṣā vidhātavyā bhavatā sādhvarasya ca

रक्षकस्त्वं मखस्यैव मखकर्मा मखात्मकः ।
कृपा विधेया यज्ञस्य भंगो भवतु न प्रभो

rakṣakastvaṃ makhasyaiva makhakarmā makhātmakaḥ |
kṛpā vidheyā yajñasya bhaṃgo bhavatu na prabho

इत्थं बहुविधां दक्षः कृत्वा विज्ञप्तिमादरात् ।
पपात पादयोस्तस्य भयव्याकुलमानसः

itthaṃ bahuvidhāṃ dakṣaḥ kṛtvā vijñaptimādarāt |
papāta pādayostasya bhayavyākulamānasaḥ

उत्थाप्य तं ततो विष्णुर्दक्षं विक्लिन्नमानसम् ।
श्रुत्वा च तस्य तद्वाक्यं कुमतेरस्मरच्छिवम्

utthāpya taṃ tato viṣṇurdakṣaṃ viklinnamānasam |
śrutvā ca tasya tadvākyaṃ kumaterasmaracchivam

स्मृत्वा शिवं महेशानं स्वप्रभुं परमेश्वरम् ।
अवदच्छिवतत्त्वज्ञो दक्षं सबोधयन्हरिः

smṛtvā śivaṃ maheśānaṃ svaprabhuṃ parameśvaram |
avadacchivatattvajño dakṣaṃ sabodhayanhariḥ

शृणु दक्ष प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः शृणु मे वचः ।
सर्वथा ते हितकरं महामंत्रसुखप्रदम्

śṛṇu dakṣa pravakṣyāmi tattvataḥ śṛṇu me vacaḥ |
sarvathā te hitakaraṃ mahāmaṃtrasukhapradam

अवज्ञा हि कृता दक्ष त्वया तत्त्वमजानता ।
सकलाधीश्वरस्यैव शंकरस्य परात्मनः

avajñā hi kṛtā dakṣa tvayā tattvamajānatā |
sakalādhīśvarasyaiva śaṃkarasya parātmanaḥ

ईश्वरावज्ञया सर्वं कार्यं भवति सर्वथा ।
विफलं केवलं नैव विपत्तिश्च पदेपदे

īśvarāvajñayā sarvaṃ kāryaṃ bhavati sarvathā |
viphalaṃ kevalaṃ naiva vipattiśca padepade

अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते ।
त्रीणि तत्र भविष्यंति दारिद्र्यं मरणं भयम्

apūjyā yatra pūjyaṃte pūjanīyo na pūjyate |
trīṇi tatra bhaviṣyaṃti dāridryaṃ maraṇaṃ bhayam

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः ।
अमानितान्महेशाच्च महद्भयमुपस्थितम्

tasmātsarvaprayatnena mānanīyo vṛṣadhvajaḥ |
amānitānmaheśācca mahadbhayamupasthitam

अद्यापि न वयं सर्वे प्रभवः प्रभवामहे ।
भवतो दुर्नयेनैव मया सत्यमुदीर्य्यते

adyāpi na vayaṃ sarve prabhavaḥ prabhavāmahe |
bhavato durnayenaiva mayā satyamudīryyate

विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत् ।
विवर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः

viṣṇostadvacanaṃ śrutvā dakṣaściṃtāparo'bhavat |
vivarṇavadano bhūtvā tūṣṇīmāsīdbhuvi sthitaḥ

एतस्मिन्नंतरे वीरभद्रः सैन्यसमन्वितः ।
अगच्छदध्वरं रुद्रप्रेरितो गणनायकः

etasminnaṃtare vīrabhadraḥ sainyasamanvitaḥ |
agacchadadhvaraṃ rudraprerito gaṇanāyakaḥ

पृष्ठे केचित्समायाता गगने केचिदागताः ।
दिशश्च विदिशः सर्वे समावृत्य तथापरे

pṛṣṭhe kecitsamāyātā gagane kecidāgatāḥ |
diśaśca vidiśaḥ sarve samāvṛtya tathāpare

शर्वाज्ञया गणाः शूरा निर्भया रुद्रविक्रमाः ।
असंख्याः सिंहनादान्वै कुर्वंतो वीरसत्तमाः

śarvājñayā gaṇāḥ śūrā nirbhayā rudravikramāḥ |
asaṃkhyāḥ siṃhanādānvai kurvaṃto vīrasattamāḥ

तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम् ।
रजसा चावृतं व्योम तमसा चावृता दिशः

tena nādena mahatā nāditaṃ bhuvanatrayam |
rajasā cāvṛtaṃ vyoma tamasā cāvṛtā diśaḥ

सप्तद्वीपान्विता पृथ्वी चचालाति भयाकुला ।
सशैलकानना तत्र चुक्षुभुस्सकलाब्धयः

saptadvīpānvitā pṛthvī cacālāti bhayākulā |
saśailakānanā tatra cukṣubhussakalābdhayaḥ

एवंभूतं च तत्सैन्यं लोकक्षयकरं महत् ।
दृष्ट्वा च विस्मितास्सर्वे बभूवुरमरादयः

evaṃbhūtaṃ ca tatsainyaṃ lokakṣayakaraṃ mahat |
dṛṣṭvā ca vismitāssarve babhūvuramarādayaḥ

सैन्योद्योगमथालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखाकुलः ।
दंडवत्पतितो विष्णुं सकलत्रोऽभ्यभाषत

sainyodyogamathālokya dakṣaścāsṛṅmukhākulaḥ |
daṃḍavatpatito viṣṇuṃ sakalatro'bhyabhāṣata

भवद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् ।
सत्कर्मसिद्धये विष्णो प्रमाणं त्वं महाप्रभो

bhavadbalenaiva mayā yajñaḥ prāraṃbhito mahān |
satkarmasiddhaye viṣṇo pramāṇaṃ tvaṃ mahāprabho

विष्णो त्वं कर्मणां साक्षी यज्ञानां प्रतिपालकः ।
धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मणस्त्वं महाप्रभो

viṣṇo tvaṃ karmaṇāṃ sākṣī yajñānāṃ pratipālakaḥ |
dharmasya vedagarbhasya brahmaṇastvaṃ mahāprabho

तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्यास्य मम प्रभो ।
त्वदन्यः यस्समर्थोस्ति यतस्त्वं सकलप्रभुः

tasmādrakṣā vidhātavyā yajñasyāsya mama prabho |
tvadanyaḥ yassamarthosti yatastvaṃ sakalaprabhuḥ

(ब्रह्मोवाच)
दक्षस्य वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दीनतरं तदा ।
अवोचद्बोधयंस्तं वै शिवतत्त्वपराङ्मुखम्

(brahmovāca)
dakṣasya vacanaṃ śrutvā viṣṇurdīnataraṃ tadā |
avocadbodhayaṃstaṃ vai śivatattvaparāṅmukham

मया रक्षा विधातव्या तव यज्ञस्य दक्ष वै ।
ख्यातो मम पणः सत्यो धर्मस्य परिपालनम्

mayā rakṣā vidhātavyā tava yajñasya dakṣa vai |
khyāto mama paṇaḥ satyo dharmasya paripālanam

तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तत्तस्य व्यतिक्रमः ।
शृणु त्वं वच्म्यहं दक्ष क्रूरबुद्धिं त्यजाऽधुना

tatsatyaṃ tu tvayoktaṃ hi kiṃ tattasya vyatikramaḥ |
śṛṇu tvaṃ vacmyahaṃ dakṣa krūrabuddhiṃ tyajā'dhunā

नैमिषे निमिषक्षेत्रे यज्जातं वृत्तमद्भुतम् ।
तत्किं न स्मर्यते दक्ष विस्मृतं किं कुबुद्धिना

naimiṣe nimiṣakṣetre yajjātaṃ vṛttamadbhutam |
tatkiṃ na smaryate dakṣa vismṛtaṃ kiṃ kubuddhinā

रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव ।
न यस्याभिमतं दक्ष यस्त्वां रक्षति दुर्मतिः

rudrakopācca ko hyatra samartho rakṣaṇe tava |
na yasyābhimataṃ dakṣa yastvāṃ rakṣati durmatiḥ

किं कर्म किमकर्मेति तत्र पश्यसि दुर्मते ।
समर्थं केवलं कर्म न भविष्यति सर्वदा

kiṃ karma kimakarmeti tatra paśyasi durmate |
samarthaṃ kevalaṃ karma na bhaviṣyati sarvadā

स्वकर्मविद्धि तद्येन समर्थत्वेन जायते ।
न त्वन्यः कर्मणो दाता शं भवेदीश्वरं विना

svakarmaviddhi tadyena samarthatvena jāyate |
na tvanyaḥ karmaṇo dātā śaṃ bhavedīśvaraṃ vinā

ईश्वरस्य च यो भक्त्या शांतस्तद्गतमानसः ।
कर्मणो हि फलं तस्य प्रयच्छति तदा शिवः

īśvarasya ca yo bhaktyā śāṃtastadgatamānasaḥ |
karmaṇo hi phalaṃ tasya prayacchati tadā śivaḥ

केवलं ज्ञानमाश्रित्य निरीश्वरपरा नराः ।
निरयं ते च गच्छंति कल्पकोटिशतानि च

kevalaṃ jñānamāśritya nirīśvaraparā narāḥ |
nirayaṃ te ca gacchaṃti kalpakoṭiśatāni ca

पुनः कर्ममयैः पाशैर्वद्धा जन्मनि जन्मनि ।
निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्मरूपिणः

punaḥ karmamayaiḥ pāśairvaddhā janmani janmani |
nirayeṣu prapacyaṃte kevalaṃ karmarūpiṇaḥ

अयं रुद्रगणाधीशो वीरभद्रोऽरि मर्दनः ।
रुद्रकोपाग्निसंभूतः समायातोध्वरांगणे

ayaṃ rudragaṇādhīśo vīrabhadro'ri mardanaḥ |
rudrakopāgnisaṃbhūtaḥ samāyātodhvarāṃgaṇe

अयमस्मद्विनाशार्थमागतोस्ति न संशयः ।
अशक्यमस्य नास्त्येव किमप्यस्तु तु वस्तुतः

ayamasmadvināśārthamāgatosti na saṃśayaḥ |
aśakyamasya nāstyeva kimapyastu tu vastutaḥ

प्रज्वाल्यास्मानयं सर्वान् ध्रुवमेव महाप्रभुः ।
ततः प्रशांतहृदयो भविष्यति न संशयः

prajvālyāsmānayaṃ sarvān dhruvameva mahāprabhuḥ |
tataḥ praśāṃtahṛdayo bhaviṣyati na saṃśayaḥ

श्रीमहादेवशपथं समुल्लंघ्य भ्रमान्मया ।
यतः स्थितं ततः प्राप्यं मया दुःखं त्वया सह

śrīmahādevaśapathaṃ samullaṃghya bhramānmayā |
yataḥ sthitaṃ tataḥ prāpyaṃ mayā duḥkhaṃ tvayā saha

शक्तिर्मम तु नास्त्येव दक्षाद्यैतन्निवारणे ।
शपथोल्लंघनादेव शिवद्रोही यतोस्म्यहम्

śaktirmama tu nāstyeva dakṣādyaitannivāraṇe |
śapathollaṃghanādeva śivadrohī yatosmyaham

कालत्रयेपि न यतो महेशद्रोहिणां सुखम् ।
ततोऽवश्यं मया प्राप्तं दुःखमद्य त्वया सह

kālatrayepi na yato maheśadrohiṇāṃ sukham |
tato'vaśyaṃ mayā prāptaṃ duḥkhamadya tvayā saha

सुदर्शनाभिधं चक्रमेतस्मिन्न लगिष्यति ।
शैवचक्रमिदं यस्मादशैवलयकारणम्

sudarśanābhidhaṃ cakrametasminna lagiṣyati |
śaivacakramidaṃ yasmādaśaivalayakāraṇam

विनापि वीरभद्रेण नामैतच्चक्रमैश्वरम् ।
हत्वा गमिष्यत्यधुना सत्वरं हरसन्निधौ

vināpi vīrabhadreṇa nāmaitaccakramaiśvaram |
hatvā gamiṣyatyadhunā satvaraṃ harasannidhau

शैवं शपथमुल्लंघ्य स्थितं मां चक्रमीदृशम् ।
असंहत्यैव सहसा कृपयैव स्थिरं परम्

śaivaṃ śapathamullaṃghya sthitaṃ māṃ cakramīdṛśam |
asaṃhatyaiva sahasā kṛpayaiva sthiraṃ param

अतः परमिदं चक्रमपि न स्थास्यति ध्रुवम्
गमिष्यत्यधुना शीघ्रं ज्वालामालासमाकुलम्

ataḥ paramidaṃ cakramapi na sthāsyati dhruvam
gamiṣyatyadhunā śīghraṃ jvālāmālāsamākulam

वीरभद्रः पूजितोपि शीघ्रमस्माभिरादरात् ।
महाक्रोधसमाक्रांतो नास्मान्संरक्षयिष्यति

vīrabhadraḥ pūjitopi śīghramasmābhirādarāt |
mahākrodhasamākrāṃto nāsmānsaṃrakṣayiṣyati

अकांडप्रलयोऽस्माकमागतोद्य हि हा हहा ।
हा हा बत तवेदानीं नाशोस्माकमुपस्थितः

akāṃḍapralayo'smākamāgatodya hi hā hahā |
hā hā bata tavedānīṃ nāśosmākamupasthitaḥ

शरण्योऽस्माकमधुना नास्त्येव हि जगत्त्रये ।
शंकरद्रोहिणो लोके कश्शरण्यो भविष्यति

śaraṇyo'smākamadhunā nāstyeva hi jagattraye |
śaṃkaradrohiṇo loke kaśśaraṇyo bhaviṣyati

तनुनाशेपि संप्राप्यास्तैश्चापि यमयातनाः ।
तानैव शक्यते सोढुं बहुदुःखप्रदायिनीः

tanunāśepi saṃprāpyāstaiścāpi yamayātanāḥ |
tānaiva śakyate soḍhuṃ bahuduḥkhapradāyinīḥ

शिवद्रोहिणमालोक्य दष्टदंतो यमः स्वयम् ।
तप्ततैलकटाहेषु पातयत्येव नान्यथा

śivadrohiṇamālokya daṣṭadaṃto yamaḥ svayam |
taptatailakaṭāheṣu pātayatyeva nānyathā

गन्तुमेवाहमुद्युक्तं सर्वथा शपथोत्तरम् ।
तथापि न गतश्शीघ्रं दुष्टसंसर्गपापतः

gantumevāhamudyuktaṃ sarvathā śapathottaram |
tathāpi na gataśśīghraṃ duṣṭasaṃsargapāpataḥ

यदद्य क्रियतेस्माभिः पलायनमितस्तदा ।
शार्वो ना कर्षकश्शस्त्रैरस्मानाकर्षयिष्यति

yadadya kriyatesmābhiḥ palāyanamitastadā |
śārvo nā karṣakaśśastrairasmānākarṣayiṣyati

स्वर्गे वा भुवि पाताले यत्र कुत्रापि वा यतः ।
श्रीवीरभद्रशस्त्राणां गमनं न हि दुर्ल भम्

svarge vā bhuvi pātāle yatra kutrāpi vā yataḥ |
śrīvīrabhadraśastrāṇāṃ gamanaṃ na hi durla bham

यावतश्च गणास्संति श्रीरुद्रस्य त्रिशूलिनः ।
तावतामपि सर्वेषां शक्तिरेतादृशी धुवम्

yāvataśca gaṇāssaṃti śrīrudrasya triśūlinaḥ |
tāvatāmapi sarveṣāṃ śaktiretādṛśī dhuvam

श्रीकालभैरवः काश्यां नखाग्रेणैव लीलया ।
पुरा शिरश्च चिच्छेद पंचमं ब्रह्मणो ध्रुवम्

śrīkālabhairavaḥ kāśyāṃ nakhāgreṇaiva līlayā |
purā śiraśca ciccheda paṃcamaṃ brahmaṇo dhruvam

एतदुक्त्वा स्थितो विष्णुरतित्रस्तमुखाम्बुजः ।
वीरभद्रोपि संप्राप तदैवाऽध्वरमंडपम्

etaduktvā sthito viṣṇuratitrastamukhāmbujaḥ |
vīrabhadropi saṃprāpa tadaivā'dhvaramaṃḍapam

एवं ब्रुवति गोविन्द आगतं सैन्यसागरम् ।
वीरभद्रेण सहितं ददृशुश्च सुरादया

evaṃ bruvati govinda āgataṃ sainyasāgaram |
vīrabhadreṇa sahitaṃ dadṛśuśca surādayā