अध्याय 37: वीरभद्र यज्ञ नष्ट कर दक्ष का सिर काटते हैं

वीरभद्रोथ युद्धे वै विष्णुना स महाबलः ।
संस्मृत्य शंकरं चित्ते सर्वापद्विनिवारणम्

vīrabhadrotha yuddhe vai viṣṇunā sa mahābalaḥ |
saṃsmṛtya śaṃkaraṃ citte sarvāpadvinivāraṇam

आरुह्य स्यंदनं दिव्यं सर्ववैरिविमर्दनः ।
गृहीत्वा परमास्त्राणि सिंहनादं जगर्ज ह

āruhya syaṃdanaṃ divyaṃ sarvavairivimardanaḥ |
gṛhītvā paramāstrāṇi siṃhanādaṃ jagarja ha

विष्णुश्चापि महाघोषं पांचजन्या भिधन्निजम् ।
दध्मौ बली महाशंखं स्वकीयान् हर्षयन्निव

viṣṇuścāpi mahāghoṣaṃ pāṃcajanyā bhidhannijam |
dadhmau balī mahāśaṃkhaṃ svakīyān harṣayanniva

तच्छ्रुत्वा शंखनिर्ह्रादं देवा ये च पलायिताः ।
रणं हित्वा गताः पूर्वं ते द्रुतं पुनराययुः

tacchrutvā śaṃkhanirhrādaṃ devā ye ca palāyitāḥ |
raṇaṃ hitvā gatāḥ pūrvaṃ te drutaṃ punarāyayuḥ

वीरभद्र गणैस्तेषां लोकपालास्सवासवाः ।
युद्धञ्चक्रुस्तथा सिंहनादं कृत्वा बलान्विताः

vīrabhadra gaṇaisteṣāṃ lokapālāssavāsavāḥ |
yuddhañcakrustathā siṃhanādaṃ kṛtvā balānvitāḥ

गणानां लोकपालानां द्वन्द्वयुद्धं भयावहम् ।
अभवत्तत्र तुमुलं गर्जतां सिंहनादतः

gaṇānāṃ lokapālānāṃ dvandvayuddhaṃ bhayāvaham |
abhavattatra tumulaṃ garjatāṃ siṃhanādataḥ

नन्दिना युयुधे शक्रोऽनलो वै वैष्णवास्तथा ।
कुबेरोपि हि कूष्माण्डपतिश्च युयुधे बली

nandinā yuyudhe śakro'nalo vai vaiṣṇavāstathā |
kuberopi hi kūṣmāṇḍapatiśca yuyudhe balī

तदेन्द्रेण हतो नन्दी वज्रेण शतपर्वणा

tadendreṇa hato nandī vajreṇa śataparvaṇā

नन्दिना च हतश्शक्रस्त्रिशूलेन स्तनांतरे

nandinā ca hataśśakrastriśūlena stanāṃtare

बलिनौ द्वावपि प्रीत्या युयुधाते परस्परम् ।
नानाघातांश्च कुर्वंतौ नन्दिशक्रौ जिगीषया

balinau dvāvapi prītyā yuyudhāte parasparam |
nānāghātāṃśca kurvaṃtau nandiśakrau jigīṣayā

शक्त्या जघान चाश्मानं शुचिः परमकोपनः ।
सोपि शूलेन तं वेगाच्छितधारेण पावकम्

śaktyā jaghāna cāśmānaṃ śuciḥ paramakopanaḥ |
sopi śūlena taṃ vegācchitadhāreṇa pāvakam

यमेन सह संग्रामं महालोको गणाग्रणीः ।
चकार तुमुलं वीरो महादेवं स्मरन्मुदा

yamena saha saṃgrāmaṃ mahāloko gaṇāgraṇīḥ |
cakāra tumulaṃ vīro mahādevaṃ smaranmudā

नैर्ऋतेन समागम्य चंडश्च बलवत्तरः ।
युयुधे परमास्त्रैश्च नैर्ऋतिं निबिडं वयन्

nairṛtena samāgamya caṃḍaśca balavattaraḥ |
yuyudhe paramāstraiśca nairṛtiṃ nibiḍaṃ vayan

वरुणेन समं वीरो मुंडश्चैव महाबलः ।
युयुधे परया शक्त्या त्रिलोकीं विस्मयन्निव

varuṇena samaṃ vīro muṃḍaścaiva mahābalaḥ |
yuyudhe parayā śaktyā trilokīṃ vismayanniva

वायुना च हतो भृंगी स्वास्त्रेण परमोजसा ।
भृंगिणा च हतो वायुस्त्रिशूलेन प्रतापिना

vāyunā ca hato bhṛṃgī svāstreṇa paramojasā |
bhṛṃgiṇā ca hato vāyustriśūlena pratāpinā

कुबेरेणैव संगम्य कूष्मांडपतिरादरात् ।
युयुधे बलवान् वीरो ध्यात्वा हृदि महेश्वरम्

kubereṇaiva saṃgamya kūṣmāṃḍapatirādarāt |
yuyudhe balavān vīro dhyātvā hṛdi maheśvaram

योगिनीचक्रसंयुक्तो भैरवीनायको महान् ।
विदीर्य्य देवानखिलान्पपौ शोणितमद्भुतम्

yoginīcakrasaṃyukto bhairavīnāyako mahān |
vidīryya devānakhilānpapau śoṇitamadbhutam

क्षेत्रपालास्तथा तत्र बुभुक्षुः सुरपुंगवान् ।
काली चापि विदार्यैव तान्पपौ रुधिरं बहु

kṣetrapālāstathā tatra bubhukṣuḥ surapuṃgavān |
kālī cāpi vidāryaiva tānpapau rudhiraṃ bahu

अथ विष्णुर्महातेजा युयुधे तैश्च शत्रुहा ।
चक्रं चिक्षेप वेगेन दहन्निव दिशो दश

atha viṣṇurmahātejā yuyudhe taiśca śatruhā |
cakraṃ cikṣepa vegena dahanniva diśo daśa

क्षेत्रपालस्समायांतं चक्रमालोक्य वेगतः ।
तत्रागत्यागतो वीरश्चाग्रसत्सहसा बली

kṣetrapālassamāyāṃtaṃ cakramālokya vegataḥ |
tatrāgatyāgato vīraścāgrasatsahasā balī

चक्रं ग्रसितमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः ।
मुखं तस्य परामृज्य तमुद्गालितवानरिम्

cakraṃ grasitamālokya viṣṇuḥ parapuraṃjayaḥ |
mukhaṃ tasya parāmṛjya tamudgālitavānarim

स्वचक्रमादाय महानुभावश्चुकोप चातीव भवैकभर्त्ता ।
महाबली तैर्युयुधे प्रवीरैस्सक्रुद्धनानायुधधारकोस्त्रैः

svacakramādāya mahānubhāvaścukopa cātīva bhavaikabharttā |
mahābalī tairyuyudhe pravīraissakruddhanānāyudhadhārakostraiḥ

चक्रे महारणं विष्णुस्तैस्सार्द्धं युयुधे मुदा ।
नानायुधानि संक्षिप्य तुमुलं भीमविक्रमम्

cakre mahāraṇaṃ viṣṇustaissārddhaṃ yuyudhe mudā |
nānāyudhāni saṃkṣipya tumulaṃ bhīmavikramam

अथ ते भैरवाद्याश्च युयुधुस्तेन भूरिशः ।
नानास्त्राणि विमुंचंतस्संकुद्धाः परमोजसा

atha te bhairavādyāśca yuyudhustena bhūriśaḥ |
nānāstrāṇi vimuṃcaṃtassaṃkuddhāḥ paramojasā

इत्थं तेषां रणं दृष्ट्वा हरिणातुलतेजसा ।
विनिवृत्य समागम्य तान्स्वयं युयुधे बली

itthaṃ teṣāṃ raṇaṃ dṛṣṭvā hariṇātulatejasā |
vinivṛtya samāgamya tānsvayaṃ yuyudhe balī

अथ विष्णुर्महातेजाश्चक्रमुद्यम्य मूर्च्छितः ।
युयुधे भगवांस्तेन वीरभद्रेण माधवः

atha viṣṇurmahātejāścakramudyamya mūrcchitaḥ |
yuyudhe bhagavāṃstena vīrabhadreṇa mādhavaḥ

तयोः समभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् ।
महावीराधिपत्योस्तु नानास्त्रधरयोर्मुने

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ sughoraṃ romaharṣaṇam |
mahāvīrādhipatyostu nānāstradharayormune

विष्णोर्योगबलात्तस्य देवदेव सुदारुणाः ।
शङ्खचक्रगदाहस्ता असंख्याताश्च जज्ञिरे

viṣṇoryogabalāttasya devadeva sudāruṇāḥ |
śaṅkhacakragadāhastā asaṃkhyātāśca jajñire

ते चापि युयुधुस्तेन वीरभद्रेण भाषता ।
विष्णुवत् बलवंतो हि नानायुधधरा गणाः

te cāpi yuyudhustena vīrabhadreṇa bhāṣatā |
viṣṇuvat balavaṃto hi nānāyudhadharā gaṇāḥ

तान्सर्वानपि वीरोसौ नारायणसमप्रभान् ।
भस्मीचकार शूलेन हत्वा स्मृत्वा शिवं प्रभुम्

tānsarvānapi vīrosau nārāyaṇasamaprabhān |
bhasmīcakāra śūlena hatvā smṛtvā śivaṃ prabhum

ततश्चोरसि तं विष्णुं लीलयैव रणाजिरे ।
जघान वीरभद्रो हि त्रिशूलेन महाबली

tataścorasi taṃ viṣṇuṃ līlayaiva raṇājire |
jaghāna vīrabhadro hi triśūlena mahābalī

तेन घातेन सहसा विहतः पुरुषोत्तमः ।
पपात च तदा भूमौ विसंज्ञोभून्मुने हरिः

tena ghātena sahasā vihataḥ puruṣottamaḥ |
papāta ca tadā bhūmau visaṃjñobhūnmune hariḥ

ततो यज्ञोद्भुतं तेजः प्रलयानलसन्निभम् ।
त्रैलोक्यदाहकं तीव्रं वीराणामपि भीकरम्

tato yajñodbhutaṃ tejaḥ pralayānalasannibham |
trailokyadāhakaṃ tīvraṃ vīrāṇāmapi bhīkaram

क्रोधरक्तेक्षणः श्रीमान् पुनरुत्थाय स प्रभुः ।
प्रहर्तुं चक्रमुद्यम्य ह्यतिष्ठत्पुरुषर्षभः

krodharaktekṣaṇaḥ śrīmān punarutthāya sa prabhuḥ |
prahartuṃ cakramudyamya hyatiṣṭhatpuruṣarṣabhaḥ

तस्य चक्रं महारौद्रं काला दित्यसमप्रभम् ।
व्यष्टंभयददीनात्मा वीरभद्रश्शिवः प्रभुः

tasya cakraṃ mahāraudraṃ kālā dityasamaprabham |
vyaṣṭaṃbhayadadīnātmā vīrabhadraśśivaḥ prabhuḥ

मुने शंभोः प्रभावात्तु मायेशस्य महाप्रभोः ।
न चचाल हरेश्चक्रं करस्थं स्तंभितं ध्रुवम्

mune śaṃbhoḥ prabhāvāttu māyeśasya mahāprabhoḥ |
na cacāla hareścakraṃ karasthaṃ staṃbhitaṃ dhruvam

अथ विष्णुर्गणेशेन वीरभद्रेण भाषता ।
अतिष्ठत्स्तंभितस्तेन शृंगवानिव निश्चलः

atha viṣṇurgaṇeśena vīrabhadreṇa bhāṣatā |
atiṣṭhatstaṃbhitastena śṛṃgavāniva niścalaḥ

ततो विष्णुः स्तंभितो हि वीरभद्रेण नारद ।
यज्वोपमंत्रणमना नीरस्तंभनकारकम्

tato viṣṇuḥ staṃbhito hi vīrabhadreṇa nārada |
yajvopamaṃtraṇamanā nīrastaṃbhanakārakam

ततस्स्तंभननिर्मुक्तः शार्ङ्गधन्वा रमेश्वरः ।
शार्ङ्गं जग्राह स क्रुद्धः स्वधनुस्सशरं मुने

tatasstaṃbhananirmuktaḥ śārṅgadhanvā rameśvaraḥ |
śārṅgaṃ jagrāha sa kruddhaḥ svadhanussaśaraṃ mune

त्रिभिश्च धर्षितो बाणैस्तेन शार्ङ्गं धनुर्हरेः ।
वीरभद्रेण तत्तात त्रिधाभूत्तत्क्षणान्मुने

tribhiśca dharṣito bāṇaistena śārṅgaṃ dhanurhareḥ |
vīrabhadreṇa tattāta tridhābhūttatkṣaṇānmune

अथ विष्णुर्मया वाण्या बोधितस्तं महागणम् ।
असह्यवर्चसं ज्ञात्वा ह्यंतर्धातुं मनो दधे

atha viṣṇurmayā vāṇyā bodhitastaṃ mahāgaṇam |
asahyavarcasaṃ jñātvā hyaṃtardhātuṃ mano dadhe

ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं भविष्यं सतीकृतं दुष्प्रसहं परेषाम् ।
गताः स्वलोकं स्वगणान्वितास्तु स्मृत्वा शिवं सर्वपतिं स्वतंत्रम्

jñātvā ca tatsarvamidaṃ bhaviṣyaṃ satīkṛtaṃ duṣprasahaṃ pareṣām |
gatāḥ svalokaṃ svagaṇānvitāstu smṛtvā śivaṃ sarvapatiṃ svataṃtram

सत्यलोकगतश्चाहं पुत्र शोकेन पीडितः ।
अचिंतयं सुदुःखार्तो मया किं कार्यमद्य वै

satyalokagataścāhaṃ putra śokena pīḍitaḥ |
aciṃtayaṃ suduḥkhārto mayā kiṃ kāryamadya vai

विष्णौ मयि गते चैव देवाश्च मुनिभिस्सह ।
विनिर्जिता गणैस्सर्वे ये ते यज्ञोपजीविनः

viṣṇau mayi gate caiva devāśca munibhissaha |
vinirjitā gaṇaissarve ye te yajñopajīvinaḥ

समुपद्रवमालक्ष्य विध्वस्तं च महामखम् ।
मृगस्वरूपो यज्ञो हि महाभीतोऽपि दुद्रुवे

samupadravamālakṣya vidhvastaṃ ca mahāmakham |
mṛgasvarūpo yajño hi mahābhīto'pi dudruve

तं तदा मृगरूपेण धावंतं गगनं प्रति ।
वीरभद्रस्समादाय विशिरस्कमथाकरोत्

taṃ tadā mṛgarūpeṇa dhāvaṃtaṃ gaganaṃ prati |
vīrabhadrassamādāya viśiraskamathākarot

ततः प्रजापतिं धर्मं कश्यपं च प्रगृह्य सः ।
अरिष्टनेमिनं वीरो बहुपत्रमुनीश्वरम्

tataḥ prajāpatiṃ dharmaṃ kaśyapaṃ ca pragṛhya saḥ |
ariṣṭaneminaṃ vīro bahupatramunīśvaram

मुनिमांगिरसं चैव कृशाश्वं च महागणः ।
जघान मूर्ध्नि पादेन दत्तं च मुनिपुंगवम्

munimāṃgirasaṃ caiva kṛśāśvaṃ ca mahāgaṇaḥ |
jaghāna mūrdhni pādena dattaṃ ca munipuṃgavam

सरस्वत्याश्च नासाग्रं देवमास्तु तथैव च ।
चिच्छेद करजाग्रेण वीर भद्रः प्रतापवान्

sarasvatyāśca nāsāgraṃ devamāstu tathaiva ca |
ciccheda karajāgreṇa vīra bhadraḥ pratāpavān

ततोन्यानपि देवादीन् विदार्य पृथिवीतले ।
पातयामास सोयं वै क्रोधाक्रांतातिलोचनः

tatonyānapi devādīn vidārya pṛthivītale |
pātayāmāsa soyaṃ vai krodhākrāṃtātilocanaḥ

वीरभद्रो विदार्य्यापि देवान्मुख्यान्मुनीनपि ।
नाभूच्छांतो द्रुतक्रोधः फणिराडिव मंडितः

vīrabhadro vidāryyāpi devānmukhyānmunīnapi |
nābhūcchāṃto drutakrodhaḥ phaṇirāḍiva maṃḍitaḥ

वीरभद्रोद्धृतारातिः केसरीव वनद्विपान् ।
दिशो विलोकयामास कः कुत्रास्तीत्यनुक्षणम्

vīrabhadroddhṛtārātiḥ kesarīva vanadvipān |
diśo vilokayāmāsa kaḥ kutrāstītyanukṣaṇam

व्यपोथयद्भृगुं यावन्मणिभद्रः प्रतापवान् ।
पदाक्रम्योरसि तदाऽकार्षीत्तच्छ्मश्रुलुंचनम्

vyapothayadbhṛguṃ yāvanmaṇibhadraḥ pratāpavān |
padākramyorasi tadā'kārṣīttacchmaśruluṃcanam

चंडश्चोत्पाटयामास पूष्णो दंतान् प्रवेगतः ।
शप्यमाने हरे पूर्वं योऽहसद्दर्शयन्दतः

caṃḍaścotpāṭayāmāsa pūṣṇo daṃtān pravegataḥ |
śapyamāne hare pūrvaṃ yo'hasaddarśayandataḥ

नन्दी भगस्य नेत्रे हि पातितस्य रुषा भुवि ।
उज्जहार स दक्षोक्ष्णा यश्शपंतमसूसुचत्

nandī bhagasya netre hi pātitasya ruṣā bhuvi |
ujjahāra sa dakṣokṣṇā yaśśapaṃtamasūsucat

विडंबिता स्वधा तत्र सा स्वाहा दक्षिणा तथा ।
मंत्रास्तंत्रास्तथा चान्ये तत्रस्था गणनायकैः

viḍaṃbitā svadhā tatra sā svāhā dakṣiṇā tathā |
maṃtrāstaṃtrāstathā cānye tatrasthā gaṇanāyakaiḥ

ववृषुस्ते पुरीषाणि वितानाऽग्नौ रुषा गणाः ।
अनिर्वाच्यं तदा चक्रुर्गणा वीरास्तमध्वरम्

vavṛṣuste purīṣāṇi vitānā'gnau ruṣā gaṇāḥ |
anirvācyaṃ tadā cakrurgaṇā vīrāstamadhvaram

अंतर्वेद्यंतरगतं निलीनं तद्भयाद्बलात् ।
आनिनाय समाज्ञाय वीरभद्रेः स्वभूश्चुतम्

aṃtarvedyaṃtaragataṃ nilīnaṃ tadbhayādbalāt |
ānināya samājñāya vīrabhadreḥ svabhūścutam

कपोलेऽस्य गृहीत्वा तु खड्गेनोपहृतं शिरः ।
अभेद्यमभवत्तस्य तच्च योगप्रभावतः

kapole'sya gṛhītvā tu khaḍgenopahṛtaṃ śiraḥ |
abhedyamabhavattasya tacca yogaprabhāvataḥ

अभेद्यं तच्छिरो मत्वा शस्त्रास्त्रैश्च तु सर्वशः ।
करेण त्रोटयामास पद्भ्यामाक्रम्य चोरसि

abhedyaṃ tacchiro matvā śastrāstraiśca tu sarvaśaḥ |
kareṇa troṭayāmāsa padbhyāmākramya corasi

तच्छिरस्तस्य दुष्टस्य दक्षस्य हरवैरिणः ।
अग्निकुंडे प्रचिक्षेप वीरभद्रो गणाग्रणीः

tacchirastasya duṣṭasya dakṣasya haravairiṇaḥ |
agnikuṃḍe pracikṣepa vīrabhadro gaṇāgraṇīḥ

रेजे तदा वीरभद्रस्त्रिशूलं भ्रामयन्करे ।
क्रुद्धा रणाक्षसंवर्ताः प्रज्वाल्य पर्वतोपमाः
अनायासेन हत्वैतान् वीरभद्रस्ततोऽग्निना ।
ज्वालयामास सक्रोधो दीप्ताग्निश्शलभानिव

reje tadā vīrabhadrastriśūlaṃ bhrāmayankare |
kruddhā raṇākṣasaṃvartāḥ prajvālya parvatopamāḥ
anāyāsena hatvaitān vīrabhadrastato'gninā |
jvālayāmāsa sakrodho dīptāgniśśalabhāniva

वीरभद्रस्ततो दग्धान्दृष्ट्वा दक्षपुरोगमान् ।
अट्टाट्टहासमकरोत्पूरयंश्च जगत्त्रयम्

vīrabhadrastato dagdhāndṛṣṭvā dakṣapurogamān |
aṭṭāṭṭahāsamakarotpūrayaṃśca jagattrayam

वीरश्रिया वृतस्तत्र ततो नन्दनसंभवा ।
पुष्पवृष्टिरभूद्दिव्या वीरभद्रे गणान्विते

vīraśriyā vṛtastatra tato nandanasaṃbhavā |
puṣpavṛṣṭirabhūddivyā vīrabhadre gaṇānvite

ववुर्गंधवहाश्शीतास्सुगन्धास्सुखदाः शनैः ।
देवदुंदुभयो नेदुस्सममेव ततः परम्

vavurgaṃdhavahāśśītāssugandhāssukhadāḥ śanaiḥ |
devaduṃdubhayo nedussamameva tataḥ param

कैलासं स ययौ वीरः कृतकार्य्यस्ततः परम् ।
विनाशितदृढध्वांतो भानुमानिव सत्वरम्

kailāsaṃ sa yayau vīraḥ kṛtakāryyastataḥ param |
vināśitadṛḍhadhvāṃto bhānumāniva satvaram

कृतकार्यं वीरभद्रं दृष्ट्वा संतुष्टमा नसः ।
शंभुर्वीरगणाध्यक्षं चकार परमेश्वरः

kṛtakāryaṃ vīrabhadraṃ dṛṣṭvā saṃtuṣṭamā nasaḥ |
śaṃbhurvīragaṇādhyakṣaṃ cakāra parameśvaraḥ